VOV4.Êđê - Hlăm bruă pla lu mta mnơ\ng, mđ^ hnư hrui w^t lu mnuih [uôn sang ti kdriêk Krông Ana, ]ar Dak Lak ruah mă bruă pla m’mao [ơ\ng leh ana\n m’mao mkra êa drao hlăm hdră tă ]ua mđ^ kyar bruă duh mkra mơ\ng go\ êsei. Ho\ng ênoh prăk bi liê [ia\, [ia\dah boh tu\ dưn bruă pla m’mao đru leh lu mnuih [uôn sang alu\ wa\l kpưn đ^ tlaih kơ klei [un [in.

Đoàn Xuân Thu, dôk ti alu\ 4, sa\ Bình Hoà, kdriêk Krông Ana, ]ar Daklak grăp blư\ lo\ hdơr kơ klei hd^p pô mâo ho\ng anei du\m thu\n, ăt adôk hlăm klei dleh dlan. Hlăk ana\n go\ sang `u kno\ng hd^p hlăm brua\ hiu duah ngă brua\ mưn. Kyua klei duah [ơ\ng amâo mâo hơ^t, klei hd^p kplu\t aguah k[ah tlam, go\ sang bi mneh msao mâo nanao klei amâo mâo thâo bi djo\. Thu\n 2010, Anôk  mtô bi hriăm brua\ kdriêk Krông Ana mtru\t `u nao hriăm brua\ pla mjing mmao adrăng, hluê ho\ng hdră dôk mtô bi hriăm mnuih ngă brua\ hla\m [uôn sang. Leh jih gưl hriăm ana\n `u jho\ng ]an prăk mnuih riêng gah pioh pla mmao ti sang. Phu\n tal êlâo go\ sang `u jho\ng ngă hlăm brô 100 kpu\ng mmao/mlan, truh ara\ anei, war mmao `u mâo pla truh leh 3 êbâo kpu\ng/mlan, mâo ba w^t prăk mnga giăm 100 êklăk prăk/thu\n. Đoàn Xuân Thu yăl dliê:“ Êlâo dih hlăk ka hriăm ôh brua\ pla mmao, kâo hiu ngă brua\ mưn, hd^p mda amâo mâo djăp kơ anak hriăm hra\ m’ar ôh. Mơ\ng leh kâo mâo anôk mtô bi hriăm brua\ pla mmao, lehana\n kâo khăp mơh ho\ng brua\ anei, snăn mơ\ng hruê ana\n tuh êyuh ma\ brua\, klei hd^p mda dơ\ng hơ^t, anak aneh hriăm hra\ mơar truh anih. Ara\ anei mâo mdơ\ng leh 1 boh sang, blei mprăp leh êdeh êdâo, lehana\n grăp mlan mâo [ia\ êdi mơ\ng 7 – 8 êklăk prăk”.

Aduôn Lê Thị Châu, ti wa\l krah {uôn Trăp, kdriêk Krông Ana ăt ho\ng klei mơak mơh yăl dliê: Go\ sang `u pla mmao êbeh 1 êbâo kpu\ng mmao êngoh. Brua\ pla mmao amâo mâo lu] lu hruê mmông, lehana\n ai tiê ma\ brua\ ôh, [ia\dah ba w^t klei tu\ dưn lu mka\ ho\ng mnơ\ng pla mkăn. Kha\dah amâo mâo guôn duh prăk kăk ôh, [ia\dah mnuih pla mmao ăt bi păn kjăp klei thâo hlăm brua\ pla mmao, pral hlăm hdră mghaih msir hnơ\ng h’uh, hnơ\ng h’ăp… bi djo\ guôp klei mmao đ^ jing. Wưng mâo pleh mmao mbha ngă 3 gưl, grăp gưl 7 hruê, lehana\n sa hruê kăm sa gưl. Tui si `u t^ng, kah he\ kơ ênoh bi liê, kơ hruê ai ma\ brua\, grăp gưl go\ êsei `u adôk mnga giăm 6 êklăk prăk, aduôn Châu yăl dliê:“ Kâo pla mmao jing ]ia\ng mâo prăk pioh kơ klei bi liê aguah tlam, bi kphê ara\ anei khua leh s’ăi amâo lo\ djăp prăk kăk ôh. {ia\dah mơ\ng leh ngă brua\ pla mmao, snăn kâo [uh klei hd^p mdul leh mơh, sa gưl pleh mmao ]h^ djăp tla leh kơ ênoh ma\ kpu\ng mmao jing 2 êklăk 8 prăk kpu\ng, du\m gưl êdei adôk jing [ơ\ng mnga yơh ana\n”.

Pla mmao dưi dưn yua jih anôk êho\ng hlăm war sang, snăn ênưih ma\ brua\, klei bi liê tal êlâo kơ grăp anôk pla mmao, jing amâo mâo jăk lu ôh, mka\ ho\ng ngă brua\ mkăn. Mnuih pla mmao dưi pleh nanao mmao tui si klei pô khăp, ]o\ng thâo t^ng mka\ kơ yan ngă brua\, amâo jăk mâo klei kruh brua\ ôh. Kyuana\n, brua\ pla mjing mmao, tui si knơ\ng brua\ sang ]ư\ êa kdriêk Krông Ana mđing uê`, dưi yap jing tu\ dưn êdi, brua\ pla mmao anei lo\ jing brua\ yuôm bhăn, mjing brua\ knua\ ma\ kơ mnuih ngă brua\ hlăm [uôn sang, boh nik ho\ng mnuih djuê [ia\, mđ^ hnơ\ng hrui w^t kơ mnuih [uôn sang, mâo djam mtam doh kơ mnuih blei yua ara\ anei.

Hdra\ pla dla\ng kriê mmao ^t .

Hluê si lu hra\ m’ar c\ih lac\, mmao ^t dưi dla\ng jing sa mta êa drao yuôm hin  co\ng mâo đru bi mbo\ klei suiah pral leh ana\n đru mdrao klei rua\. Mka\ ho\ng du\m mta mmao mka\n, mmao ^t mâo klei c\ia\ng dla\ng kriê bi kja\p hla\m brua\ pla mjing. Kỹ sư Hồ Thị Huyền Trang, knua\ druh anôk brua\ ba yua klei kreh knhâo, Knơ\ng brua\ kreh knhâo ]ar Daklak srăng k]e\ kơ brua\ pla mjing mmao ^t.

- Ơ kỹ sư Hồ Thị Huyền Trang, ]ia\ng pla m’mao ^t ya mta bruă drei c\ia\ng bi mđing?

. Kỹ sư Hồ Thị Huyền Trang: Mnơ\ng ba yua tal êlâo tơdah pla m’mao ^t, jing djah uă kyâo ana ksu, [ia\ c\ia\ng ma\ djah kyâo mrâo uă, hdră trôk hruh bi djăp hnơ\ng ]ua\n mơ\ng 1kg2 truh 1kg3. Leh kơnăn ba nao hlăm kpur mdjiê kman. Leh mdjiê kman lui ê’ăt leh ana\n rah mjeh m’mao ăt rơ\ng kjăp hnơ\ng êđăp kyua mjeh m’mao ^t kno\ng đ^ jing mơ\ng 22 độ truh kơ 28 độ C jing jăk êdi. Leh 20 hruê êdei mjeh m’mao lar đ^ hlăm brô 2/3 hruh pla, drei ba nao hlăm sang pla leh ana\n ksue# mă he\ kăt hmlei. Wưng m’mao ^t đ^ jing arua\t m’mao, snăn hnơ\ng h’uh jing yuôm bhăn êdi yap mdu\m mơ\ng 25 – 28độ C leh ana\n tư\ hdui boh mnga], amâo mâo m’măt đei ăt kăn mnga] đei leh mơh, kyua boh mnga] ngă hma^ djo\ kơ klei đ^ jing arua\t m’mao mơ\ng m’mao ^t .

- Ơ, dah snăn hlăm hdră kriê dlăng, drei c\ia\ng bi mđing kơ hnơ\ng h’uh leh ana\n hnơ\ng h’ăp si ngă jing djo\ guôp?.

. Kỹ sư Hồ Thị Huyền Trang: Leh ksue# mă he\ kăt hmlei hlăm brô 5 – 7 hruê, snăn m’mao mphu\n ]a\t đ^ arua\t m’mao, hlăm wưng anei, drei amâo mâo krih ôh êa hlo\ng truh arua\t m’mao kbiă ti mbah hruh pla, snăn kơh drei mphu\n krih êa, [ia\dah drei amâo mâo krih pruih ôh, drei kno\ng krih gu\ tur sang amâo dah hlăm dlông sang ]ia\ng krơ\ng hnơ\ng adiê dôk hlăm wang 25 – 28 độ C. Ho\ng du\m sang mrâo pla ka thâo ôh kơ hnơ\ng h’uh, snăn mprăp kơ sang pla pô bi mâo mnơ\ng mka\ hnơ\ng h’uh ]ia\ng dưi mkă hnơ\ng h’uh leh ana\n hnơ\ng h’ăp hlăm sang pla. Hnơ\ng h’ăp bi mâo mơ\ng 70 – 90%. Khă snăn, mnuih [uôn sang drei kriê hnơ\ng h’ăp hlăm brô 80 – 85%, snăn m’mao đ^ jing jăk h^n.

- Snăn, tơdah hrui pe\ mkra mjing m’mao ya mta drei c\ia\ng bi mđing, ơ kỹ sư?

. Kỹ sư Hồ Thị Huyền Trang: M’mao ^t tơdah hrui pe\ drei mă dho\ng, drei yua kngan djă leh ana\n khăt, snăn [ia\dah ]ia\ng đăm đung đue# bào tử hla\m wưng drei [hu. Tơdah drei [hu rơ\ng mâo djăp mnơ\ng [hu, dưi ba [hu hlăm [aih amâo dah [hu hlăm hlao dưi dưm bào tử, kyua tơdah drei [uh ti êngao tuôm ho\ng adiê ang^n amâo dah [ruih [ram `u srăng đung đue# bào tử leh ana\n tơdah drei [hu amâo mâo kraih ôh, [ia\ drei bi yua kngan mbliư\ gu\ dlông ]ia\ng bào tử amâo mâo đung đue#.

- Ơ, klei bhia\n gơ\ ho\ng du\m mta m’mao mse\ si m’mao agha, m’mao bào ngư, m’mao djhưk, drei hrui pe\ 2,3 gưl đa tăp năng 4 gưl, snăn ho\ng m’mao ^t si drei pe\?

. Kỹ sư Hồ Thị Huyền Trang: M’mao ^t khăng c\a\t  đ^ hla\m 2 gưl. Gưl tal êlâo `u ]a\t siam h^n kơ gưl tal 2, tui hluê si hruê mlan mơ\ng gưl tal 1 `u sra\ng bi mkla\  gưl tal 2 mâo hnơ\ng jăk h^n amâo dah h’a^. Gưl tal 2 drei amâo mâo khăt siă phu\n ôh, [ia\dah drei dưm dho\ng bi knar ho\ng anôk drei srăng khăt leh ana\n mơ\ng gru khăt djiêu ana\n srăng ]a\t đ^ arua\t m’mao mrâo. Khăng gơ\ ara\ng hrui pe\ mâo gưl 2 ara\ng pia jing hrui pe\ jih, kyua hnơ\ng jăk leh ana\n hnơ\ng siam gưl 2 amâo mâo đei ja\k siam ôh, khă snăn m’mao ^t dưi hrui pe\ mâo 2 gưl.

- Dah hna\n, ơ kỹ sư ya mta mnơ\ng khăng ngă kơ m’mao ^t leh ana\n si hdră răng mgang bi mdjiê jing jăk h^n?

. Kỹ sư Hồ Thị Huyền Trang: Du\m mta mnơ\ng ngă khăng tuôm kơ mmao ^t ana\n jing ]a\t h’oh mtah leh ana\n ]a\t h’oh k`^. Tơdah dja\l hmao [uh khăng bi êdah klă hlăm hruh pla. Bruă tal êlâo ana\n jing drei ma\ bi ktlah he\ hruh ]a\t h’oh mtah ana\n ]ia\ng mhro\ klei tưp lar leh ana\n riêng gah anôk drei mrâo ba hwiê hruh pla ana\n, bi mdjiê kman alu\ wa\l riêng gah, kyua m’mao ]a\t đ^ du\m bào tử srăng tưp lar hluê êwa ang^n, kyua ana\n tơdah [uh drei hlo\ng ma\ bi ktlah mtam, khă snăn m’mao ^t  sa kdrê] kyua mnơ\ng pioh yua ba pla drei khăng mă jing djah kyâo mrâo uă, anăn klei mnơ\ng ngă kno\ng [ia\ đui], kno\ng hlăm klei du\ mdiăng hu\i ngă m]ah hruh pla, snăn m’mao ]a\t hlăm ana\n êlưih mnơ\ng ngă, boh s^t gơ\ ênoh mnơ\ng ngă hlăm m’mao ^t amâo mâo lu ôh.

- La] jăk kơ kỹ sư Hồ Thị Huyền Trang.

                                                                        H’Nga pô ]ih hlo\ng răk