Pla plua\ ana tiêu hlăm war kphê ho\ng gơ\ng kyâo hd^p hlăk jing hdră mâo lu phung pla mjing ti ]ar Daklak dôk ngă, k`ăm mđ^ boh tu\ dưn klei duh mkra pla mjing, bi hro\ klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă, mđ^ hnơ\ng kjăp kơ đang war. Ho\ng ênoh ]h^ tiêu ara\ anei êbeh 130 êbâo prăk/kg hlăm lu thu\n êgao, mâo lu hdră bi hmô pla plua\ tiêu hlăm đang kphê hlăk mđ^ klei tu\ dưn êbeh kơ dua blư\ mka\ pla hjăn kphê.

       Sang ayo\ng Lê Va\n Nguyên dôk ti alu\ Hiệp Đoàn, sa\ Quảng Hiệp, kdriêk C|ư\ M’Gar, c\ar Dak lak mâo 1 ha đang kphê 10 thu\n leh. Kyua amâo mâo ôh ana bi êyui ana\n đang kphê `u dja\l dliu awa\t. Kha\ kriê dla\ng he\ du\m anei du\m dih tu\ mơh, a\t kno\ng mboh ma\ êbeh 2 tôn hla\m sa ha. Mâo klei ktrâo kc\e\ brei mơ\ng phung knua\ druh brua\ mtru\t mjhar nga\ lo\ hma hla\m kdriêk, ana\n `u hluê nga\ brua\ pla tiêu mplua\ mb^t ho\ng  ana la\ng tô rông nga\ gơ\ng tiêu, c\ia\ng dưi mâo ana pla mâo klei tu\ kơ brua\ duh mkra êjai leh ana\n mâo ana bi êyui êjai. Hla\m sa êwang kphê bi pla  sa prue# tiêu.

    Leh mkra mđ^ mlih, đang war kphê mơ\ng `u lo\ dơ\ng mâo gia\m 300 gơ\ng tiêu, Ana kphê dưi mâo êyui, mgang ang^n, ana\n adhan gơ\ dlông h^n leh ana\n hnơ\ng boh mnga mâo a\t đ^ h^n mơh. Thu\n mrâo êgao, `u hrui mâo  êbeh 3 tôn kphê asa\r leh ana\n gia\m 1 tôn 6 tiêu, klei tu\ brua\ duh mkra đ^ êbeh 2 bliư\.

    A|t ba pla mplua\ tiêu hla\m đang kphê mơh ti Dak Lak lo\ mâo lu gru hmô mâo klei tu\ mka\n, mse\ si go\ sang Lê Đình Phục dôk ti alu\ 13, sa\ Tân Hòa, kdriêk {uôn Đon ho\ng êbeh 300 gơ\ng tiêu, Knơ\ng brua\ kphê Thắng Lợi ho\ng du\m êtuh êbâo gơ\ng tiêu jing du\m [e\ ana jua\r mgang ang^n dưi hlo\ng ba yua pla tiêu. Mâo gơ\ng tiêu mboh truh 10 kg/ hla\m sa thu\n.

     Klei bi mse\ mb^t mơ\ng du\m gru hmô ba pla mplua\ tiêu hla\m đang kphê mâo ba w^t klei tu\ pro\ng bi ba yua gơ\ng ana hd^p s’a\i ana\n jing du\m [e\ ana la\ng tô rô, ana jua\r amâo dah ana\n ana gra\n da. Du\m gơ\ng tiêu ho\ng ana hd^p bi dlông [ia\ êdi mâo 5m, c\ia\ng dưi bi êyui  kơ ana kphê êjai leh ana\n c\ia\ng bi mđ^ boh dlông gơ\ng tiêu pioh mboh êjai. Klei [uh sa ana\n mơ\ng du\m gru hmô pla mplua\ tieu hla\m đang kphê ti Dak lak ara\ anei jing ana kphê a\t jing mnơ\ng pla phu\n, tiêu jing ana lo\ dơ\ng ba pla mplua\ gơ\, hdra\ kriê dla\ng gơ\ amâo mdê ôh mka\ ho\ng hdra\ kriê dla\ng kơ ana kphê pla aguah tlam.

     Tiến sĩ Tôn Nữ Tuấn Nam, khua adu\ brua\ kỹ thuật hlăm knơ\ng brua\ ksiêm duah kơ hdră kreh knhâo hla\m brua\ lo\ hma dliê kyâo Tây Nguyên mâo leh lu thu\n ksiêm duah lehna\n tu\ ư êdi ho\ng du\m hdră bi hmô pla plua\ hla\m war kphê. Tiến sĩ bi la], êngao kơ klei tu\ dưn mơ\ng brua\ pla plua\ tiêu mb^t ho\ng ana kphê, jing ana tiêu mâo [ia\ h^n klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă, lehana\n ana kphê ăt kăn krih êa lu h^n đei lei, lehana\n kphê hd^p sui h^n mơh: “Pla tiêu plua\ mb^t hla\m war kphê mâo klei jăk ana\n jing [ia\ h^n tuôm ho\ng klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\, kyua mâo du\m phu\n kphê gang, snăn brua\ tưp klei mnơ\ng ngă amâo jăk mâo ôh, lehana\n le\ kphê mâo gơ\ng tiêu ho\ng ana mtah đru bi h’a\p brei, kha\dah boh mnga amâo mâo jăk lu ôh, [ia\dah kjăp rơ\ng”.

     Kha\ snăn, tui si tiến sĩ Tôn Nữ Tuấn Nam, phung ngă đang war ara\ anei pla plua\ tiêu hla\m war kphê [ia\dah amâo mâo djo\ kno\ng dlăng kriê wiê ênăk mse\ si hjăn kphê ôh. Kyuadah pla tiêu êdi kơ pla kphê, agha kphê srăng lu h^n, tơdah amâo mâo klei lo\ dơ\ng dlăng kriê wiê ênăk bi jăk h^n, snăn boh mnga mơ\ng du\m phu\n tiêu ăt kăn lu rei. {ia\dah du\m thu\n êdei kơ năn, dua mta mnơ\ng pal anei srăng [ơ\ng jih hbâo mâo hla\m lăn, mơ\ng năn ktang h^n drei duh hbâo kơ mnơ\ng pla.

     Mb^t ho\ng ana\n,drei ăt krih thiăm êa kơ tiêu, êjai hlăm wưng kphê dơ\ng pe\ boh. Êa hla\m wưng anei amâo mâo jing yuôm ôh ho\ng ana kphê, [ia\dah le\ jing tu\ dưn êdi ho\ng ana tiêu, kyua `u mtru\t kơ asa\r tiêu hgăl h^n. Tiến sĩ Tôn Nữ Tuấn Nam kc\e\ ktrâo: “kreh [uh hlăm knua\ mlan 10 hluê yang hruê [le\ jing dơ\ng jih hjăn leh, drei hlăk hlê dơ\ng hrui pe\ boh kphê mơh kyuana\n amâo mâo klei ]ia\ng kơ êa ôh, [ia\dah wưng anei le\ ana tiêu hlăk hlê ]ia\ng kơ êa ]ia\ng lo\ rông boh bi msa\r, lehana\n ]ia\ng kơ tiêu mâo boh mnga lu snăn srăng krih êa yơh. Mâo đa đa mnuih pla plua\ tiêu hlăm war kphê hu^ krih êa kơ tiêu mmông anei, srăng ngă kơ ana kphê kbia\ mnga mtu\k mtu\l, snăn drei kno\ng krih ma\ [ia\ đu] êa hlăm brô 50 – 70 lit, lehana\n hlăm 10 hruê krih sa blư\ tơdah găn hlăm wưng mđia\ ktang, dlăng ana tiêu mâo klei bi knăl dliu, bi tơdah ana tiêu amâo mâo klei bi knăl dliu ôh êjai wưng rông boh, snăn kăn guôn krih êa lei, lui snăn mơ\ng truh ti wưng drei krih êa tal êlâo kơ kphê hlo\ng krih kơ tiêu ăt tu\ mơh”.

    Êngao ana\n, tiến sĩ Tôn Nữ Tuấn Nam ăt mta\ kơ mnuih pla mjing, tơdah drei pla plua\ tiêu hlăm war kphê, snăn brei drei hdơr ana tiêu drei pla plua\ hla\m war kphê jing drei pla ho\ng ana hd^p mâo du\m mta kyâo snei: ana tarô, ana jua\r kyua dua mta kyâo anei jing djuê ho\ng êtak snăn amâo mâo đei mia\ [ơ\ng ôh hbâo đạm ho\ng tiêu kphê ôh. Êjai pla plua\ tiêu, pla ti plah wah 4 phu\n kphê. Anôk anei man djăp mđia\ kơ tiêu, jing anôk ti dlông ana tiêu amâo mâo srăng dram êa ôh.

      Sa mta klei brei lo\ hdơr tơdah pla plua\ tiêu mb^t ho\ng war kphê, jing đăm wơr ôh khăt hre\ adhan ana kyâo pioh bi êyui, boh nik hlăm yăn hjan ]ia\ng đăm kơ h’ap đei, kyuadah tơ war kphê drei h’a\p đei ăt jing ênưih mâo klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă mơh kơ jih dua mta ana mnơ\ng drei pla jing tiêu lehana\n kphê.

Y-Khem, H’Nga mblang, răk dlăng.