VOV4.Êđê - Duah djăp hdră ]ia\ng mâo êa krih kơ kphê wưng leh êgao, mâo phung duh mkra, Knơ\ng brua\ ksiêm duah, lehana\n phung pla kphê ba yua leh kdrăp krih êa ho\ng klei mkiêt mkriêm kơ war kphê ti Lăn Dap Kngư. Kdrăp mrâo anei phu\n tal êlâo mâo ba w^t leh klei tu\ dưn jăk, [ia\dah mnuih pla mjing ăt adôk ka jho\ng yua, kyuadah ênoh jing yuôm, lehana\n klei m^n leh ktro\ amâo jho\ng bi mlih hdră ma\ brua\. Si brua\ ngă ]ia\ng dưi mđ^ mlar hdră krih êa mrâo anei, đru kơ brua\ pla kphê ho\ng klei kjăp êjai ho\ng ênuk dôk găn klei không k[ah êa mse\ ara\ anei.

          Ako\ yan bhang thu\n anei, Nguyễn Đình Hào, Khua Êpul hgu\m kriê dla\ng Hợp tác xã brua\ lo\ hma Công Bằng, C|ư\ Dliê Mnông, kdriêk C|ư\ M’Gar, c\ar DakLak bi mkla\ duh bi lỉê 76 êkla\k pra\k lông mko\ yua kdra\p krih êa rôc\ thưt kơ 1 ha 2 đang kphê mơ\ng Hợp tác xã. Kha\ [uh leh klei tu\ mơ\ng 3 mlan adiê không k[ah êa, [ia\ `u a\t dôk ng^ ngư\ mơh: “ Ti ana\p [uh klei tu\ mơ\ng `u: tal 1 jing dưi bi mkiêt mkriêm mmông nga\ brua\, tal 2 jing bi mkiêt mkriêm phu\n êa krih leh ana\n răng mgang la\n, tal 3 jing dưi bi mkiêt mkriêm 30% hnơ\ng hbâo pruê. {ia\ kâo a\t dôk bi m^n sa klei, jing s^t krih êa bi rôc\ thưt mkiêt mkriêm snei, sna\n ana kphê thâo bi kbia\ mnga mđra\m sa bliư\ mơ\ he\ amâo dah h’a\i? Tơ dưi rơ\ng kơ hnơ\ng tu\ ja\k hla\m wưng krih êa kbia\ mnga bi adiê boh, sna\n kâo sra\ng bi mlar hdra\ kdra\p krih êa anei kơ jih 40 ha đang kphê.”

      Tiến sĩ Lê Ngọc Báu, Khua Knơ\ng ksiêm mđing hria\m kơ Hdra\ mnêc\ nga\ brua\ lo\ hma,dliê kmrơ\ng Tây Nguyên brei thâo: hdra\ kdra\p krih êa bi mkiêt mkriêm anei mâo leh Knơ\ng brua\ leh ana\n du\m anôk brua\ ti Dap Kngư  ksiêm mđing mkra mlih hluê nga\ tu\ jing leh ana\n po\k nga\ leh êdi mơ\ng hla\m brô 5 thu\n ho\ng anei. Ênoh bi mko\ da\p kơ 1 ha hla\m brô 50 êkla\k pra\k, thu\n dôk dưi ba yua hla\m brô 10 thu\n. Klei tu\ mơ\ng hdra\ kdra\p krih êa mrâo anei jing [uh kla\ klơ\ng leh, ana\n jing dưi bi mkiêt mkriêm mkrah wah ênoh êa krih, mkiêt mkriêm jih pra\k bi liê mưn mnuih nga\ brua\ krih êa; bi mhro\ mâo 20% hbâo pruê leh ana\n dưi bi mđ^ 20% hnơ\ng mâo boh mnga. Kha\ sna\n, truh kơ mmông anei, ênha\ đang kphê dưi krih êa mkiêt mkriêm a\t adôk [ia\, mrâo ti gru hmô lông nga\ mơ\ng du\m anôk brua\ leh ana\n mnuih [uôn sang ba yua ti sa kdrêc\ đang kphê pô đuic\.

      Hluê si Tiến sĩ Lê Ngọc Báu, ênoh kphê hla\m du\m thu\n anei tru\n êlưih, brua\ duh bi liê hla\m sa bliư\ jih 50 êkla\k pra\k kơ hdra\ kdra\p yua anei amâo mâo êlưih nga\ kơ mnuih [uôn sang tu\ nga\ ôh. Mb^t ho\ng ana\n, lu mnuih [uôn sang dôk hyưt brua\ krih bi mkiêt mkriêm êa sra\ng nga\ bi mhro\ hnơ\ng mboh mơ\ng ana kphê. Anei jing du\m klei adôk gun kpa\k nga\ kơ brua\ krih êa bi mkiêt mkriêm hla\k dôk [ia\ đuic\. C|ia\ng msir mtlaih he\ du\m klei gun kpa\k anei, du\m alu\ wa\l c\ia\ng bi mđ^ klei đru pra\k bi liê pioh bi mđ^ hnơ\ng du\m gru hmô lông nga\, pioh [uh kla\ ti ana\p klei tu\ brua\ duh mkra, sna\n kơh dưi bi mlar nga\ ho\ng mnuih pla kphê: “ C|ia\ng bi mlar hla\m lar [arr du\m hdra\ kdra\p krih êa nei, sna\n kâo bi m^n jing c\ia\ng bi mko\ mjing lu gru hmô krih êa mkiêt mkriêm: drei krih êa kơ mnuih [uôn sang dla\ng, mko\ mjing klei hrui pe\ boh kơ mnuih [uôn sang dla\ng, mmông ana\n kơh mnuih [uôn sang mâo klei đa\o knang, sna\n tơ ka\m dưn a\t mnuih [uôn sang a\t sra\ng duh bi liê hdra\ kdra\p krih êa mrâo mơh. Bi ara\ anei klei yuôm bha\n jing klei thâo săng, kyua bi mlih hdra\ kdra\p nga\ brua\ ara\ng gơ\ hu\i krih mse\ si ana\n sra\ng hma\i djo\ kơ hnơ\ng boh mnga. Mnuih [uôn sang dê bi [uh ti ana\p hnơ\ng boh mnga đ^, sna\n kơh digơ\ jho\ng duh bi lê nga\.”

      Mâo sa ana\n klei m^n ho\ng Tiến sĩ Lê Ngọc Báu, mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma Nguyễn Bá Hán, ti sa\ Êa Bhôk, kdriêk C|ư\ Kui`, mnuih nga\ tu\ jing leh ho\ng hdra\ kdra\p krih êa bi mkiêt mkriêm kơ  kphê mơ\ng dua thu\n ho\ng anei brei thâo:  “ Mko\ da\p tal êlâo sna\n kâo dôk hyưt mơh, kyua `u amâo mâo kbia\ mnga ôh, [ia\ truh kơ ara\ anei leh êbeh dua thu\n yua kâo [uh `u mâo klei tu\. Leh ana\n ho\ng du\m go\ êsei amâo mâo ôh mnuih nga\ brua\, sna\n hdra\ kdra\p yua anei [uh `u mâo klei tu\ êdi, sa thu\n dưi bi mkiêt mkriêm mơ\ng 15 – 17 êkla\k pra\k bi liê krih kơ 1 ha đang kphê. Hluê si kâo knu\k kna c\ia\ng mâo klei đru pioh lu mnuih [uôn sang mse\ si hmei dưi mko\ da\p hdra\ kdra\p krih êa bi mkiêt mkriêm anei.”

      Hoàng văn Thắng, K’ia\ng khua Phu\n brua\ Lo\ hma leh ana\n Mđ^ kyar kr^ng [uôn sang brei thâo: c\ia\ng duh bi liê kơ hdra\ kdra\p krih êa bi mkiêt mkriêm anei, mnuih [uôn sang dưi ma\ c\an pra\k ho\ng mnga hdjul hluê si Klei mkla\ mtru\n 68/2013 mơ\ng Knu\k kna kơ đru bi mhro\ klei luc\ liê mơ\ng brua\ lo\ hma. Sna\n [ia\dah, phu\n pra\k mơ\ng knu\k kna mâo hnơ\ng, ana\n yuôm bha\n h^n a\t jing iêo mguôp mơ\ng yang [uôn. Mâo leh du\m gru hmô mrâo, hdra\ nga\ ja\k, brua\ ara\ anei jing c\ia\ng bi mđ^ ktang klei hâo hưn pioh mnuih [uôn sang đa\o knang,  ba yua hdra\ kdra\p krih êa djo\ guôp. Hoàng Văn Thắng lac\: “ Drei c\ia\ng bi mlih mrâo kơ klei hâo hưn: du\m knơ\ng brua\ kriê dla\ng knu\k kna, du\m knơ\ng brua\ hâo hưn mtô mblang, du\m knơ\ng brua\ lo\ hma, c\ia\ng bi thâo pral hla\m brua\ hâo hưn, thâo jih hruê bi hmư\ klei hâo hưn kơ brua\ krih êa bi mkiêt mkriêm, bohnik ti kr^ng Dap Kngư, sna\n kơh dưi bi mlar nga\. Leh ana\n klei hâo hưn tal 2 jing du\m gru hmô ja\k c\ia\ng dja\p mnuih dla\ng [uh: gru hmô ti anei jing drei đru kơ mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma thâo mbrua\, anôk brua\ duh [ơ\ng thâo mbrua\, amâo mâo nga\ ôh du\m gru hmô mơ\ng du\m knơ\ng brua\ knu\k kna. Leh ana\n thâo dưi mơ\ he\ drei bi mko\ mjing  êpul ba yua hdra\ kdra\p krih êa bi mkiêt mkriêm, mâo mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma, anôk brua\ mka\p brei kdra\p mnơ\ng yua, du\m knơ\ng brua\ kriê dla\ng mơ\ng knu\k kna leh ana\n wa\t êpul brua\ quốc tế….. c\ia\ng digơ\ bi kah, đru brei kơ hdra\ mnêc\ nga\ brua\, đru brei pra\k ka\k yua.”

      Ba yua hdra\ kdra\p krih bi mkiêt mkriêm êa kơ ana kphê amâo djo\ jing hdra\ msir mgang kdơ\ng ho\ng klei adiê không k[ah êa đuic\ ôh, [ia\ lo\ mđing truh kơ brua\ pla mjing h’^t kja\p, bi mđ^ hnơ\ng mâo boh mnga tu\ ja\k kơ mnơ\ng pla mjing phu\n ti kr^ng Dap Kngư. Êngao kơ brua\ hluê nga\ hdra\ mtru\n đru djo\ ho\ng klei c\ia\ng mơ\ng mnuih [uôn sang, du\m gưl, du\m brua\ c\ia\ng bi mđ^ ktang h^n brua\ hâo hưn mtô mblang, bi mđ^ klei thâo săng mơ\ng mnuih [uôn sang, po\k mlar du\m hdra\ bi hgu\m c\ia\ng bi mlar hdra\ kdra\p krih bi mkiêt mkriêm êa hla\m du\m kr^ng thơ\ng ba pla kphê.

       Ho\ng klei hma\i djo\ mơ\ng klei adiê không k[ah êa kơ brua\ nga\ lo\ hma, sna\n sa hla\m du\m brua\ mnuih [uôn sang c\ia\ng bi mđing ara\ anei jing hro\ng ruah, ba yua ya hdra\ kdra\p krih êa c\ia\ng bi mhro\ hnơ\ng êa krih, [ia\ a\t rơ\ng kơ mnơ\ng pla mjing đ^ jing ja\k. Ti gu\ anei jing klei bi blu\ hra\m ho\ng  Thạc sĩ Trần Hùng, knua\ druh Knơ\ng dla\ng brua\ êa krih leh ana\n  la\n êa wa\l hd^p mda hla\m Knơ\ng Kreh knhâo Knơ\ng kdơ\ng êa Việt Nam – Phu\n brua\ Lo\ hma leh ana\n Mđ^ kyar kr^ng [uôn sang lo\ hma hâo hưn truh kơ mnuih [uôn sang drei du\m hdra\ krih bi mkiêt mkriêm êa kơ ana kphê hla\k dôk ba yua ara\ anei.

     -Ơ Thạc sĩ Trần Hùng, ara\ anei mâo lu kdrăp krih êa mrâo kơ kphê, [ia\dah mâo 3 kdrăp krih dôk yua lu, jing krih dja\ ho\ng kngan dai đ^ng hlăm phu\n kphê, krih pruih mse\ si hjan, lehana\n krih bi thưt êa tui si phung Israel. Snăn ti anôk jing mse\ lehana\n mdê êjai ba yua 3 hdră krih êa anei?

        .Thạc sĩ Trần Hùng: Tal êlâo klei mse\ jing mkăp êa hmao djo\ ho\ng klei pô ]ia\ng kơ mnơ\ng pla. {ia\dah klei mdê jing, kdrăp krih pruih mse\ ho\ng hjan, amâodah dja\ ho\ng đ^ng jur hlăm phu\n ana\n jing hdră hđăp kreh yua mơ\ng sui, drei amâo mâo dưi thâo bi hnơ\ng ôh êa. Kdrăp tal dua, kdrăp krih pruih mse\ ho\ng hjan snăn kdrăp anei, `u đ^ kyar [ia\ mka\ ho\ng hdră krih jur đ^ng hlăm phu\n, mâo mkiêt mkriêm êa h^n, mkiêt mnuih ngă brua\. {ia\dah klei amâo mâo jăk jing tơdah drei krih hlăm ênha\ pro\ng, êa pruih kreh amâo mâo bi knar ôh hlăm wa\l, amâodah hlăm phu\n kphê. Lehana\n, tơdah hlăm anôk lăn kl^ng jing dleh dlan krih ho\ng hdră anei. Kdrăp tal 3, jing kdrăp krih bi rô] êa [rư\ [rư\ mơ\ng Israel, thâo mkiêt mkriêm êa êdi mka\ ho\ng dua hdră krih êlâo, [ia\dah mơ\ng 20%, tal dua le\, jing lo\ mguôp ho\ng brua\ pruê hbâo hla\m êlan đ^ng êa ba bi rô] truh hlăm grăp phu\n, tui hluê ho\ng mdê bi gưl đ^ jing mnơ\ng pla hlăm klei krih êa lehana\n mguôp mb^t ho\ng pruê hbâo mâo klei tu\ dưn jăk.

        -Mse\ si Thạc sĩ mrâo la] snăn kdrăp krih êa bi rô] [rư\ [rư\ mơ\ng Israel ana\n mâo lu klei jăk h^n, [ia\dah ya ngă mnuih pla mjing ăt ka ba yua ôh hdră krih anei hlăm lar [ar?

         . Thạc sĩ Trần Hùng: {ia\dah ]ia\ng ba yua hlăm kr^ng Lăn Dap Kngư jing adôk lu brua\ srăng lo\ ngă. Tal êlâo, drei bi ktrâo ata\t mnuih pla mjing thâo ba yua êlâo. Tal dua, klei bi liê tal êlâo pioh blei kdrăp krih anei jing yuôm mka\ ho\ng hnơ\ng dưi mâo mơ\ng phung pla mjing kphê. Ho\ng ana tiêu, snăn klei tu\ dưn jing pro\ng h^n, snăn dưi mơh duh, [ia\dah ho\ng kphê dlăng ti ênoh bi liê mơ\ng 30 – 50 êklăk prăk/ha jing sa mta klei dleh dlan êdi ho\ng mnuih pla mjing. 

      - Dưi thâo mrâo anei Phu\n brua\ lo\ hma jao leh kơ knơ\ng brua\ ksiêm hriăm klei kơ êa jua krih, lehana\n wa\l hd^p mda, mâo leh klei ksiêm duah du\m hdră kơ klei bhiăn ma\ brua\, lehana\n hdră mtru\t mđ^ klei krih êa kơ kphê, tiêu ti Lăn Dap Kngư, snăn brua\ anei tăp mrâo mâo ngă leh, lehana\n si klei tu\ dưn mâo?

        . Thạc sĩ Trần Hùng: Leh Phu\n brua\ ksiêm duah, hmei mko\ mjing mtam hdră ]ua\l mka\, hdră mko\ mkra, klei bhiăn krih êa kơ grăp gưl đ^ jing hla\m ana kphê mơ\ng 3 mta krih mdê mdê krih pruih mse\ ho\ng hjan, krih jur hlăm phu\n, krih bi rô] êa hlăm phu\n. Hdră t^ng anei srăng mâo Phu\n brua\ lo\ hma pral mtru\n mtam hlăm mlan 4 anei. Hlo\ng mko\ mjing hdruôm hra\ bi hriăm kla\ mnga] kơ mnuih [uôn sang ba yua hdră krih êa mrâo. 

      - Snăn mnuih [uôn sang ]ia\ng tui duah anôk êmuh hriăm kơ kdrăp krih êa ho\ng klei mkiêt mkriêm anei ti anôk srăng bi tuôm?

         . Thạc sĩ Trần Hùng: Mnuih pla mjing lehana\n alu\ wa\l mdê mdê dưi nao bi tuôm ho\ng Vụ khoa học và hợp tác quốc tế, Hlăm knơ\ng brua\ êa jua Phu\n brua\ lo\ hma, amâodah Knơ\ng brua\ ksiêm duah klei kreh knhâo kơ brua\ knơ\ng mbông êa Việt Nam hmei mâo mdưm hlăm al po\k web leh, mkra mjing hdruôm hra\ pioh ktrâo ata\t hdră ba yua [h^ ênu\m, si bi mko\ mkra. Hmei ăt mguôp mb^t ho\ng đa đa knơ\ng brua\ mkra mjing kdrăp krih êa anei, lehana\n ktrâo ata\t kơ mnuih [uôn sang hdră ba yua amâo mâo lu] liê prăk kăk ôh.

-          Sna\n he\, la] jăk kơ ih lu!

                                                      H’Nga - Y Khem pô ]ih hlo\ng ra\k.