VOV4. Êđê
- Kyua pla plua\ lu mnơ\ng pla hlăm sa
ênha lăn, snăn klei duh mkra mơ\ng lu go\ sang ti Dak Nông mâo leh klei đ^ kyar
h^n. Êdah êdi jing hdră bi hmô brua\ pla plua\ tiêu ho\ng kphê. Mb^t ho\ng klei
jho\ng duh bi liê, ba yua djăp mta hbâo pruê, lehana\n hdră dlăng kriê wiê ênăk
djo\ guôp, du\m êtuh ngă lo\ hma ti du\m kdriêk Tuy Đức, Dak Rlâp, Dak Song,
Dak Mil tlaih leh mơ\ng klei dleh dlan, kpưn đ^ nao kơ mdro\ng ho\ng klei kjăp.
Hla\k êjai lu mnuih [uôn
sang pla kphê hla\m c\ar luc\ boh mnga leh ana\n tiêu kyua adiê mđia\ không
k[ah êa leh ana\n kyua đang kphê leh khua mduôn sna\n hla\m yan kphê thu\n 2015
– 2016 mơ\ng go\ sang Tôn Văn Công, ti sa\ Dak {uk So, kdriêk Tuy Đức, c\ar Dak
Nông a\t jing thu\n tu\ jing. Ti 10 ha lu jing kphê ru\ lo\ w^t ba pla mrâo
hla\k thu\n 2011, ba pla mplua\ ho\ng tiêu, yan anei `u m^n t^ng sra\ng hrui
mâo jih jang 24 tôn kphê, tiêu. Tơ ho\ng ênoh c\h^ mse\ si ara\ anei, go\ sang
`u sra\ng mâo hrui w^t hla\m brô 2 êklai mkrah pra\k, đ^ h^n ho\ng du\m thu\n
êlâo.
~u brei thâo, dưi mâo he\ klei tu\ anei
jing kyua go\ sang `u bi mkla\ leh hdra\ mko\ da\p brua\ pla mplua\ djo\ guôp;
kmla\n ai tiê ba yua hdra\ mnêc\ nga\ brua\ mrâo mrang mse\ si ba pla kphê djuê
mjeh mrâo, ba yua hdra\ kdra\p krih êa bi mkiêt mkriêm, hbâo pruê djo\ guôp leh
ana\n kriê dla\ng djo\ hdra\ mơh. “ Phu\n
tal êlâo c\ia\ng bi mđ^ kyar h’^t kja\p sna\n bi ruah djuê mjeh ja\k êdi, tal 2
jing hbâo pruê kyua la\n ti anei êlâo adih amâo mâo ja\k jing ôh. Bohnik
c\ia\ng bi kriê dla\ng dưm hbâo bru\ vi sinh. Êngao kơ ana\n, lo\ dơ\ng dưm
hbâo mơ\ng ala c\ar Đức, hbâo Bình Điền. S^t kphê hla\k bi mnga, wưng mnga dliu
leh, s^t krih êa êluh mnga sna\n mphu\n krih êa drao mse\ si hbâo krih kơ hla,
hbâo mtru\t mđ^ bi mjing adiê, bi pro\ng boh. Wưng ana\n hlo\ng dưi bi mdjiê
du\m mta phu\n ba mnơ\ng nga\, wưng êdei [ia\ sna\n bi krih du\m mta êa drao bi
mdjiê mnơ\ng nga\, mmao hrah nga\, du\m mmao nga\ bi êluh boh. Bohnik amâo mâo
lui êluh boh sna\n kơh truh knhal jih thu\n sra\ng mâo boh mnga đ^.”
A|t tu\ jing ho\ng gru hmô ba pla mplua\
tiêu ho\ng kphê mâo go\ sang Trương Văn Lập, ti sa\ Đức Minh, kdriêk Dak Mil.
Thu\n dih `u hrui mâo 12 tôn kphê leh ana\n êbeh 6 tôn tiêu ti đang war mâo 5
ha. Hluê si Trương Văn Lập, phu\n tal êlâo ba pla mplua\ ana hd^p hla\m đang
kphê kno\ng c\ia\ng mjing êyui kơ ana kphê. Leh kơ ana\n brua\ ba pla tiêu
hla\m du\m phu\n ana hd^p bi êyui a\t jing kno\ng c\ia\ng ba yua la\n. {rư\
[rư\ `u [uh anei jing hdra\ ba pla mplua\
ja\k êdi ba w^t klei tu\ brua\ duh mkra đ^ h^n truh 4 bliư\ mka\ ho\ng
ba pla kno\ng kphê đuic\. {ia\, a\t hluê si Lập mơh, anei jing gru hmô ba pla
mplua\ ja\k êdi djo\ guôp ho\ng la\n ala êa juôr ti Dak Mil. Bi ho\ng du\m
kr^ng la\n mka\n, mnuih [uôn sang drei c\ia\ng duah mđing bi kla\ nik pioh bi
mkla\ hdra\ leh ana\n boh kbưi ba pla mplua\ bi `u djo\ guôp.“ Ho\ng mnuih [uôn sang êlâo kơ ba pla tiêu
c\ia\ng thâo la\n pô `u djo\ guôp ho\ng ya mjeh tiêu amâo dah klei kơ la\n
c\ia\ng mkra he\ si nga\ sna\n kơh dưi ba ba pla tiêu, đa\m ba pla ôh kno\ng
tiêu kyua ana tiêu jing mta ana dleh pla leh ana\n sang cơ mnia Việt Nam drei
amâo mâo klei rơ\ng kja\p ôh ana\n bi ba pla mplua\ kphê ho\ng tiêu [ia\
c\ia\ng bi mđing kơ boh kbưi pla, c\ia\ng hla\m sa b^t anôk la\n a\t dưi ba pla
mâo 1 ha tơ ba pla 3,8m 1:1. Êdei anei tơ tiêu gơ\ tru\n ênoh sna\n kphê gơ\
a\t mboh lu mơh, h’^t mơh. Tơ mâo klei thâo hla\m brua\ pla mjing sna\n kphê
leh ana\n tiêu pla ho\ng boh kbưi mse\ si ana\n sra\ng mâo klei tu\ brua\ duh
mkra pro\ng êdi hla\m dum gru hmô kâo tuôm duah mđing leh.”
Hluê si klei t^ng yap mơ\ng Êpul hgu\m brua\ Mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma, hla\m ênoh êbeh 300 c\ô mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma thâo mbrua\ ara\ anei, mâo truh êbeh mkrah wah go\ êsei mâo đang kphê ba pla mplua\ ho\ng tiêu mâo pra\k ka\k hrui w^t đ^. Anei a\t jing gru hmô mâo lu mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma hla\k nga\ k`a\m bi mđ^ boh yuôm brua\ nga\ lo\ hma h’^t kja\p.
Hdra\ ba yua hbâo bru\ leh ana\n
du\m mta mnơ\ng mkra mjing sinh học hla\m brua\ ba pla tiêu:
Tiêu hla\k jing mta ana ba pla mâo ba w^t klei tu\ brua\ duh mkra pro\ng. Kyua ana\n, lu mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma ti Dak Nông bi mđ^ klei ba yua hbâo hóa học, êa drao răng mgang mnơ\ng pla mjing k`a\m bi mđ^ hnơ\ng mboh leh ana\n hnơ\ng mâo boh mnga. {ia\, klei pla mjing anei nga\ kơ la\n ala [rư\ hruê [rư\ amâo lo\ jing ôh, amâo lo\ bi kna du\m mta mnơ\ng hd^p, adôk hnơ\ng êa drao rua\ hla\m la\n nga\ truh klei mâo lu mnơ\ng nga\ dleh dưi bi mdjiê. Kyua ana\n, c\ia\ng pla mjing h’^t kja\p ara\ anei lu mnuih [uôn sang bi ruah ba yua hbâo bru\ leh ana\n du\m mta mnơ\ng mkra mjing sinh học hla\m brua\ ba pla tiêu. Sna\n ba yua hbâo bru\ leh ana\n du\m mta mkra mjing sinh học `u mâo ya klei tu\ ja\k, si hdra\ ba yua `u bi mâo klei tu\, ti gu\ anei kỹ sư Phan Văn Chủng, Khua Knơ\ng brua\ Trách nhiệm hữu hạn Behr Meyer Việt Nam – kr^ng wa\l Dap Kngư sra\ng lac\ kla\ h^n kơ brua\ anei.
- Akâo kơ ih mblang brei si hdră ba yua hbâo bru\ c\ia\ng `u djo\ guôp?
. Kỹ sư Phan Văn Chủng: Kyua agha tiêu jing agha điêt, lehana\n agha bi mkru\, snăn ]ia\ng kơ tur lăn mâo hnơ\ng êbhui], mâo lu mta jing pioh đ^ jing. Brua\ thiăm hbâo bru\ kơ tiêu jing klei amâo mâo dưi k[ah ôh, lehana\n brei diih dưm nanao hlăm grăp thu\n. Hlăm grăp war mdê mdê dưi pruê ho\ng hnơ\ng mdê mdê, ana tiêu mda, lehana\n ana tiêu leh mboh hnơ\ng pruê ăt mdê mdê mơh. Ara\ anei hlăm anôk ]h^ hbâo pruê mâo ]h^ lu mta hbâo bru\ leh mkra mjing, hbâo bru\ mta khoáng, hbâo bru\ mkra mjing mơ\ng eh mnu\, mơ\ng djah mnơ\ng rông, amâodah dah hbâo mđam eh mnơ\ng rông pioh pruê jing jăk êdi kơ mnơ\ng pla. Tôhmô, ho\ng hbâo eh mnơ\ng rông leh bi mbru\, phung kreh knhâo mta\ 1 thu\n pruê kơ war tiêu leh mboh hlăm brô mơ\ng 1.800 – 2 êbâo phu\n, jing hlăm brô mơ\ng 10 – 20 tôn hbâo bru\/ha. Bi hbâo bru\ blai ba mơ\ng ala ta] êngao, hnơ\ng bru\ jing pro\ng, mâo mkra mjing jăk snăn mnuih pla mjing dưi ba yua mơ\ng 700 gram truh kơ 1kg/blư\/phu\n. Bi ho\ng war tiêu mrâo pla pruê mơ\ng mkrah – 1kg lehana\n pruê sun êlâo kơ pla tiêu ]ia\ng kơ agha tiêu đ^ jing jăk, dưi hrip ma\ mnơ\ng bru\ hlăm lăn mâo klei đ^ jing ktang.
- Snăn ya wưng mnuih pla mjing ba pruê jing jăk h^n?
. Kỹ sư Phan Văn Chủng: Phung kreh knhâo lông ngă leh, jăk h^n pruê hbâo bru\ kơ ana tiêu hlăm ako\ yan hjan, kyuadah ako\ yan hjan mâo leh hnơ\ng h’ăp hơ^t. Êjai pruê hbâo hlăm wưng anei snăn mta bru\ mâo hlăm hbâo srăng mđ^ hnơ\ng jing kơ lăn, mjing kơ lăn mâo klei êbhui] h^n, đru bi hro\ klei kdơ\ng êa hlăm phu\n tiêu, gang mkhư\ klei dram êa, lehana\n klei mmao jhat ngă kơ agha. Êjai pruê hbâo hlăm ako\ yan hjan, agha tiêu đ^ jing jăk h^n, mđ^ ai hrip mnơ\ng tu\ jăk kơ ana. Bi brua\ si srăng pruê, srăng pruê mse\ ho\ng pruê hâo hoá học he\ amâodah srai. Ho\ng ana tiêu leh mboh, diih ktuôr ktuê knhal hla amâo mâo êlam ôh lehana\n pruê hbâo bru\ leh kơ năn dơr lăm he\ jing jăk h^n. Tơ amâo mâo dơr ôh hu^dah hlăm hbâo bru\ mâo lu mta vi sinh, srăng ênưih đue# he\ tơdah tuôm ho\ng mđia\ mtrang, ngă lu] klei tu\ jăk mơ\ng hbâo, ngă djiê mta vi sinh tu\ jăk kơ lăn lehana\n hbâo. Dưi ngă gưl anei ktuôr mgăn, lehana\n gưl êdei ktuôr mdơ\ng. Sa thu\n pruê 2;3 blư\ snăn ju\m phu\n srăng mâo sơăi hbâo bru\, srăng tlum agha tiêu nah gu\, amâo mâo [hu dlông ro\ng lăn ôh. Snăn dưi gang mơh klei mđia mtrang kơ agha, amâo mâo ba klei jhat kơ agha ôh.
-
Êjai pruê hbâo bru\ si ngă dưi mơ\ lo\ pruê hbâo hoá học?
.
Kỹ sư Phan Văn Chủng: brua\ pruê hbâo bru\ jing brua\ ngă nanao hlăm grăp
thu\n, [ia\dah tơ kno\ng pruê hbâo bru\ đu], snăn
- Dưi mơ\ ih lo\ mblang kla\ h^n kơ brua\ ba yua chế phẩm sinh học?
. Kỹ sư Phan Văn Chủng: Chế phẩm sinh học jing mnơ\ng bi klin djăp mta mmao tu\ dưn, amâodah mnơ\ng hd^p tu\ dưn pioh mđ^ ai ktang dưi kdơ\ng ho\ng mmao jhat hla\m mnơ\ng pla. Hlăm anôk ]h^ hbâo pruê mâo ]h^ lu mta chế phẩm sinh học mdê mdê đru mđ^ ai ktang kdơ\ng ho\ng du\m mta mmao jhat mâo hlăm lăn. Hdră ba yua chế phẩm sinh học jing hdră răng mgang jing phu\n, kyuana\n tơdah mnơ\ng pla mâo klei mnơ\ng ngă truh kơ ktang leh amâo srăng mâo klei tu\ dưn ôh, kyuana\n jăk h^n mnuih pla mjing bi ba yua mơ\ng ako\ yan hjan mtam. Hmei mâo klei mta\, ako\ yan hjan ba yua chế phẩm sinh học mtlai ho\ng êa lehana\n tuh hlăm phu\n, truh krah yan hjan lo\ yua chế phẩm sinh học mâo du\m mta mâo jăk pioh bi kdơ\ng ho\ng mmao jhat dưi krih hlăm ana lehana\n hlăm phu\n wa\t hlăm knhal jih thu\n mse\ mơh. Dưi ba yua 3 blư\ hlăm thu\n, ]ia\ng dưi mkhư\ mmao jhat ngă klei djiê êmưt, lehana\n kman mâo hlăm agha kơ tiêu. Ba yua chế phẩm sinh học jing jăk kơ mnơ\ng pla, lehana\n êđăp ênang mơh kơ mnuih yua.
- La] jăk kơ ih lu./.
H’Nga – Y Khem pô ]ih mkra hlo\ng ra\k
Viết bình luận