VOV4.Êđê -Ana Sa nhân hrah dôk hla\m djuê êya, jing sa mta ana êa drao yuôm ti Việt Nam, thâo yua leh mơ\ng đưm hla\m hdră mdrao mgu\n hluê knhuah djuê ana pô, lehana\n mâo lo\ yua pioh ngă mnơ\ng bi [a\t, [âo mngưi. Kyuana\n, asa\r sa nhân mâo hrui blei ho\ng ênoh yuôm. Lehana\n du\m thu\n kơ anei, mnuih [uôn sang hlăm đa đa kr^ng ]ư\ ]hia\ng kwar Krah – Lăn Dap Kngư mâo bi lar leh mjeh anei ba pla gu\ êyui kmrơ\ng, tal êlâo mâo ba w^t leh klei tu\ dưn. Hlăm kdrê] hrăm mb^t ho\ng [^ng ngă lo\ hma hruê anei, hmei hưn mthâo ho\ng diih hdră pla ana sa nhân hrah mâo klei tu\ dưn ti kdriêk Kbang, ]ar Gialai:

 Dưi mâo klei đru mơ\ng brua\ ba pla ana sa nhân hrah ti gu\ êyui kyâo, go\ sang  Đinh Văn Khoai, mnuih djuê ana Bahnar, ti [uôn Ha Nưng, sa\ Sơn Lang, kdriêk K’Bang, ]ar Gia Lai jing anôk mphu\n lông ba pla 8 sao ti gu\ êyui kyâo ana tang mơ\ng go\ sang hla\k mơ\ng thu\n 2008. Leh 7 thu\n, đang ana sa nhân mơ\ng Khoai bi mđ^ lar leh êbeh 1 ha leh ana\n ana sa nhân mâo hrui boh mnga h’^t kja\p, mâo ba w^t kah knar hla\m brô 50 êkla\k pra\k hla\m gra\p thu\n. Khoai brei thâo: Mka\ ho\ng du\m mta mnơ\ng pla mka\n, pla mơh, boh tu\ kơ brua\ duh mkra pro\ng. Mơ\ng hla\k pla truh kơ ara\ anei, `u kno\ng pruê hbâo sa bliư\ đui] hla\m wưng mrâo pla, amâo mâo guôn jik rơ\k rung ôh kyua sa nhân đ^ pro\ng, du\m mta rơ\k rung dleh lo\ đ^ jing. Ana sa nhân hrah djo\ guôp êdi ho\ng brua\ pla mjing mơ\ng mnuih [uôn sang Bahnar.

“ Sa nhân hrah 1 thu\n hrui mâo 3 bliư\, mlan 7, mlan 9 leh ana\n mlan 11 jing jih yan yơh. Dla\ng mb^t nga\ brua\ anei amâo mâo lui] lu ai nga\ brua\ ôh, kno\ng hrui ma\ boh mnga đui]. Pla ana sa nhân jing mâo klei tu\, amâo mâo êyui jing amâo ja\k ôh, kyua ana\n brei drei thâo bi hgu\m ho\ng brua\ răng dliê”.

Ho\ng mnuih [uôn sang Bahnar ti sa\ Sơn Lang ana sa nhân amâo mâo djo\ jing mnơ\ng mdê mdô ôh, mnuih [uôn sang thâo kla\ leh kơ mta ana anei leh ana\n nao pe\ mta boh anei hla\m dliê w^t ]h^ kơ phung ghan mnia mâo du\m pluh thu\n ho\ng anei leh. Kha\ sna\n, hla\m brô 5-7 thu\n ho\ng anei, hla\k [uh gru bi hmô pla ana sa nhân hrah mơ\ng go\ sang Đinh Văn Khoai maoa ba w^t boh tu\ dưn, ana\n kơh mnuih [uôn sang hla\m sa\ jho\ng kmla\n bi lar mjeh leh ana\n ba pla ti gu\ êyui kyâo. Ana sa nhân mphu\n kbia\ hriê mơ\ng dliê kmrơ\ng ti anôk anei mtam, kyua ana\n s^t bi lar mjeh leh ana\n pla ti gu\ êyui kyâo, mta ana anei [ia\ djo\ hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\, hnơ\ng dưi hd^p a\t ktang mơh. Mb^t ana\n, sa nhân a\t êlưih mơh pla. Kyua ana\n, djo\ guôp ho\ng du\m mnuih [uôn sang tinei ba pla mđ^ kyar mta ana anei. Truh kơ ara\ anei, mâo leh du\m pluh go\ êsei, lu jing ti [uôn Ha Nưng, sa\ Sơn Lang pla ana sa nhân ti gu\ êyui kyâo ho\ng boh pro\ng gia\m 20ha. Đinh Dương, mnuih djuê ana Bahnar, ti [uôn Ha Nưng, sa\ Sơn Lang a\t ba pla êbeh 1 ha ana sa nhân hrah ti gu\ êyui kyâo leh ana\n ara\ anei mâo ba w^t leh mâo boh mnga h’^t kja\p. Đinh Dương hơ\k kdơ\k s^t la] kơ brua\ ba pla ana sa nhân hrah: “ Pla ana sa nhân, sna\n pô  kno\ng pla gơ\ mang sna\n yơh amâo mâo pruê hbâo ôh. Kno\ng lui] ai ba pla leh ana\n hrui pe\ đui]. Jik huai mdoh rơ\k rung 1 thu\n drei hluê nga\ 2 bliư\. Pla sa nhân jing tu\ dưn, mnuih [uôn sang pla lo\ mâo hnư hrui w^t, mnuih [uôn sang hơ\k kdơ\k êdi”. Pla ana sa nhân hrah ti gu\ êyui kyâo mâo ba w^t klei tu\ brua\ duh mkra kơ mnuih [uôn sang leh ana\n đru ra\ng kriê dliê. Kyua ana\n, ]ia\ng mtru\t mđ^ ai mnuih [uôn sang, Knơ\ng brua\ Trách nhiệm hữu hạn Dliê kmrơ\ng Ha Nưng, kdriêk K’Bang mjing leh klei ga\l kơ du\m go\ êsei nao jik bi mdoh rơ\k rung hla\m đang dliê ]ia\ng pla sa nhân. Mse\ ho\ng go\ sang Trương Thị Huệ, dôk ti alu\ 3, sa\ Sơn Lang jing sa hla\m [ia\ go\ êsei mnuih djuê ana Yua\n [un dưi nao hla\m dliê pla ana sa nhân. Huệ brei thâo: Pla ana sa nhân amâo mâo ana kyâo bi êyui, sna\n sa nhân mboh [ia\ sna\k. Mâo du\m go\ êsei amâo thâo kla\ ôh kơ hdra\ pla, ma\ ba w^t pla ti la\n huâng, ana đ^ jing ja\k [ia\ truh yan amâo mâo mboh ôh. Kyua ana\n, ]ia\ng kơ ana sa nhân mâo boh bi knar leh ana\n lu, sna\n mnuih [uôn sang drei bi ra\ng kriê kja\p anôk dliê djo\ pha\n jao kơ pô. Aduôn Huệ la]:“ Pô pla mta ana sa nhân anei jing  hnư pra\k mâo hrui w^t hla\m go\ sang pô a\t rơ\ng h’^t kja\p mơh s^t ka truh yan hrui pe\. Knu\k kna mjing klei ga\l kơ pô pla ti gu\ êyui ana kyâo hla\m dliê jing ja\k êdi. Lo\ bi mjing hnư mâo hrui w^t kơ mnuih [uôn sang dul [ia\ klei dleh sua^ êma\n. Leh kơna\n pla ana sa nhân anei a\t dưi ra\ng mgang dliê mơh. Kyua, pô koh he\ du\m mta ana bi hrue#, amâo mâo ma\ ôh kyâo sna\n amâo mâo klei hma\i truh kơ dliê kmrơ\ng ôh”.

Boh sa nhân jing sa mta êa drao yuôm hin mâo anôk hrui blei ja\k êdi. Sa kg sa nhân dôk mtah mâo ênoh hla\m brô 15.000 - 20.000 pra\k, bi [hu krô sna\n ênoh ]h^ hla\m brô 180.000 – 200.000 êbâo pra\k/kg. Tơ dưi dla\ng kriê wiê êna\k ja\k, gra\p sao la\n dliê ba pla sa nhân dưi hrui w^t truh êbeh 100kg boh krô, mâo ba w^t mơ\ng 15 - 20 êkla\k pra\k hla\m gra\p thu\n. Ho\ng klei ga\l jing kr^ng mâo ênha\ dliê pro\ng, kdriêk K’Bang la] hja\n leh ana\n lu alu\ wa\l mka\n hla\m kr^ng Dap kngư, dưi bi mđ^ kyar mta ana sa nhân dưi đru mđ^ kyar brua\ duh mkra kơ mnuih [uôn sang êjai leh ana\n dưi ra\ng kriê dliê kmrơ\ng êjai.

C|ia\ng pla ana sa nhân hrah mâo klei tu\ dưn, brei diih thâo kjăp kơ hdră ruah mjeh, hdra pla, hrui êmiêt, lehana\n răng kriê. Chu Văn Mạnh, knua\ druh brua\ lo\ hma sa\ Sơn Lang, mnuih kia\ kriê brua\ pla ana sa nhân hrah brei thâo, tal êlâo jing ruah si dliê guôp ho\ng ana sa nhân đ^ jing “Mka\ ho\ng mnuih djuê [ia\ ti anei, pla ana sa nhân jing mâo klei tu\ dưn h^n ho\ng pla mnơ\ng mkăn. Kyuadah, dơ\ng mơ\ng klei duh bi liê, dlăng kriê, hdră ma\ brua\ amâo mâo jăk ktro\ ôh, [ia\dah ăt mâo ba w^t klei tu\ dưn mơh. Dliê ti Lăn Dap Kngư jing pro\ng, ba pla hlăm anôk guôp jing mâo hnơ\ng mnga] mđia\ hla\m brô 60%. Snăn, pla plua\ hlăm dliê, jao lăn dliê kơ mnuih [uôn sang kia\ kriê lehana\n mnuih [uôn sang srăng mâo hnơ\ng hrui w^t hơ^t mơh kơ klei hd^p mda pô”. Tui si Chu Văn Mạnh, brua\ bi lar mjeh jing ênưih, snăn mnuih [uôn sang ]o\ng bi lar ma\ pô, đru bi hro\ h^n mơh ênoh prăk blei. Mnuih [uôn sang ruah đơ ana pioh ngă mjeh hlăm du\m war sa nhân hrah lông pla hlăm alu\ wa\l, kyuadah mjeh sa nhân anei mâo leh knơ\ng brua\ kreh knhâo kơ lo\ hma dliê kmrơ\ng ktuê hang ks^ Dhu\ng kwar krah hro\ng ruah leh nik êlâo kơ lông ba pla hlăm sa\. Êjai ruah mjeh ma\ ana pro\ng, hla mtah khua, amâo mâo klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă ôh. Hlăm wưng boh ksa\ jing mơ\ng mlan 7 – 9, ruah đơ boh pro\ng, asa\r hgăl, kl^t boh êa hrah, asa\r êa ju\, hgăl, amâo mâo kprê` pioh bi mdjuê.

Leh pe\ boh ]ia\ng ngă mjeh, snăn ba mdjâo mâo dua tlâo hruê mơ\ng boh ksa\ ênu\m, lehana\n alôk tôk rao doh êa êbhơr, lehana\n kl^t hri ko# ju\m asa\r. Rao êyuh asa\r pê lehana\n djah djâo hla\m năn, kno\ng ma\ asa\r siam êa ju\, kngăm hlăm gu\. Leh rao asa\r bi doh kdjo\ng kơ ta] lehana\n lui thu hlăm anôk êđăp, amâodah gu\ mđia\ êdu hla\m brô 1 – 2h. Leh asa\r krô ba tram ho\ng êa mđao hlăm brô mơ\ng 50 – 55 độ C mơ\ng 7 truh 8h êdei kơ năn kdjo\ng yơh rang bi thu êa hlăm asa\r, leh kơ năn ba pla hlăm lăn. Lăn pioh pla jing lăn mtlaih ]uah, amâodah lăn ]uah. Mđing krơ\ng nanao hnơ\ng h’ăp kơ asa\r. Ngă pra guôm he\ dlông mbuôn ho\ng hnơ\ng guôm hlăm brô 50 – 60%. Boh kiêr anôk sah mjeh mơ\ng 15 – 20 phu\n/m2. Leh êđai mjeh mâo mơ\ng 2 – 3 hla snăn po\ pla hlăm kpu\ng lăn. Kpu\ng jing ho\ng ksu polyetylen (PE) mâo [a\ng. Mnơ\ng trôk hlăm kpu\ng jing lăn êa mbo\ mtlaih ]uah amâodah lăn kđeh êdu, mguôp mb^t ho\ng 10% hbâo eh mnơ\ng rông leh bi mbru\, hbâo lân vi sinh. Leh êđai mjeh mâo êbeh 4 mlan, wưng anei dlông hlăm brô 20cm, mâo hla hlăm ana mơ\ng 5 – 6 po\k leh snăn dưi yơh ba pla. Anôk pla jăk ho\ng ana sa nhân jing gu\ êyui kmrơ\ng mâo hnơ\ng gang mơ\ng 0,5 – 0,6. Tơdah hnơ\ng guôm k’up đei, ana sa nhân [ia\ bi mnga, amâodah amâo lo\ truh mnga ôh. Bi tơdah pla ti krah mđia\ lia\ lia, amâo mâo mnơ\ng bi êyui ôh, ana sa nhân đ^ jing khua h^t, hla k`^, lehana\n amâo mâo mboh ôh.

Ho\ng klei hrui pe\ boh, ana sa nhân kreh bi mnga hlăm mlan 3, lehana\n dưi hrui pe\ mâo 2 – 3 blư\ hlăm du\m mlan 7 truh mlan 9 lehana\n mlan 11. Tui si Đoàn Thanh Hùng, Khua adu\ brua\ lo\ hma kdriêk Kbang, hrui pe\ boh sa nhân bi djo\ yan snăn kơh mâo hnơ\ng jăk. Đoàn Thanh Hùng mta\:“Mnuih [uôn sang kreh hrui pe\ hnưm đei, amâo mâo djo\ ho\ng hdră ]ua\n ôh snăn hnơ\ng jăk mơ\ng boh sa nhân hro\ mơh. Mta\ kơ mnuih [uôn sang lui boh ksa\ ênu\m êlâo pe\, lehana\n ba [hu ]ia\ng mâo asa\r jăk, ]h^ mâo ênoh h^n”.

                                                            H’Nga; Y-Khem pô ]ih mkra.