VOV4.Êđê -Tui duah êa krih kơ mnơ\ng pla mse\ ho\ng kphê, tiêu hlăm wưng êgao, mâo du\m phung duh mkra, phung ksiêm duah lehana\n mnuih [uôn sang mâo ba yua leh kdrăp krih êa ho\ng klei mkiêt mkriêm. Kdrăp mrâo anei mâo bi kla\ leh klei tu\ dưn êjai hlăm yan bhang không k[ah êa anei. {ia\dah mnuih pla mjing ti Lăn Dap Kngư adôk ka jăk dưi ba yua kyua ênoh bi liê jing yuôm, lehana\n klei m^n adôk ka jho\ng bi mlih.

         Hla\k hla\m yan bhang adiê mđia\ hlơr ktang ph^t leh ana\n êbah mkrah thu\n ho\ng anei ka tuôm mâo sa gưl adiê hjan ôh [ia\ 6 sao tiêu mơ\ng Lê Trung ti alu\ 7, sa\ êa Bhôk, kdriêk C|ư\ Kui` a\t dôk mtah mda. ~u brei thâo: ana\n jing kyua  ba yua gru hmô kriê êa bi rôc\ thưt hluê ho\ng đ^ng mđoh ba êa dơr hla\m gu\ la\n adịh. Klei ga\l djo\ êdi mơ\ng kdra\p krih êa anei jing dưi bi mkiêt mkriêm êa êjai, dưi kriê hnơ\ng h’a\p nnao leh ana\n dưi bi m[^n nga\ wa\t brua\ dưm hbâo ana\n amâo mâo luc\ liê lu ai nga\ brua\ mse\ ho\ng êlâo ôh:“ Krih jur ho\ng đ^ng hla\m mbông kphê jing krih ti la\n mtam, bi krih bi rôc\ thưt êa sna\n `u dôk kriê hnơ\ng h’a\p lu h^n. Hnơ\ng mâo boh mnga he\ hmei mrâo nga\ thu\n dih [uh adhan kphê `u pro\ng kja\p, hla đ^ jing ja\k ho\ng boh hrui pe\ [uh boh pro\ng h^n, bi asa\r h^n.”

      {uh leh boh tu\, [ia\ Trung kno\ng jho\ng nga\ ma\ gru hmô bi mkiêt mkriêm ti 6 sao đuic\ hla\m ênoh 2 ha đang tiêu mơ\ng go\ sang `u, kyua hu\i luc\ liê pro\ng đei. Ho\ng ênoh pra\k bi liê tal êlâo lu mse\ si ana\n mơ\ng 50- 80 êkla\k pra\k/ 1 ha, jing ênoh pra\k bi liê amâo mâo êlưih ôh nga\ kơ mnuih [uôn sang ba bi liê, hla\k êjai bi mka\ plah wah du\m kdra\p krih êa mka\n `u êlưih h^n, mse\ si krih ho\ng [ek 4 phu\n bi liê ma\ hla\m brô 2 êkla\k pra\k hla\m 1 sao hla\k êjai krih mkiêt mkriêm bi rôc\ thưt êa liê mơ\ng  6 – 8 êkla\k pra\k. Êngao kơ ana\n, lu mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma a\t dôk hyưt mơh kơ brua\ răng mgang kdra\p krih êa anei. Kyua ana\n kluôm kdriêk C|ư\ Kui` anôk mâo hla\m brô 3.500 ha đang tiêu mrâo mâo kno\ng go\ sang Trung đuic\ yơh ba yua hdra\ kdra\p krih  bi mkiêt mkriêm êa anei.

      Mâo sa ana\n klei m^n dôk hyưt kha\gơ\ mâo leh klei tu\ jing ho\ng kdra\p kriê bi mkiêt mkriêm êa kơ kphê mơ\ng 2 thu\n ho\ng anei, Nguyễn Bá Hán, ti sa\ Êa Bhôk, kdriêk C|ư\ Kui`, mnuih nga\ tu\ jing leh ho\ng hdra\ kdra\p krih êa bi mkiêt mkriêm kơ  kphê mơ\ng dua thu\n ho\ng anei brei thâo:“ Mko\ da\p tal êlâo sna\n kâo dôk hyưt mơh, kyua `u amâo mâo kbia\ mnga ôh, [ia\ truh kơ ara\ anei leh êbeh dua thu\n yua kâo [uh `u mâo klei tu\. Leh ana\n ho\ng du\m go\ êsei amâo mâo ôh mnuih nga\ brua\, sna\n hdra\ kdra\p yua anei [uh `u mâo klei tu\ êdi, sa thu\n dưi bi mkiêt mkriêm mơ\ng 15 – 17 êkla\k pra\k bi liê krih kơ 1 ha đang kphê. Hluê si kâo knu\k kna c\ia\ng mâo klei đru pioh lu mnuih [uôn sang mse\ si hmei dưi mko\ da\p hdra\ kdra\p krih êa bi mkiêt mkriêm anei.”

      Tiến sĩ Lê Ngọc Báu, Khua Knơ\ng ksiêm mđing hria\m kơ Hdra\ mnêc\ nga\ brua\ lo\ hma,dliê kmrơ\ng Tây Nguyên brei thâo: hdra\ kdra\p krih êa bi mkiêt mkriêm anei mâo leh Knơ\ng brua\ leh ana\n du\m anôk brua\ ti Dap Kngư  ksiêm mđing mkra mlih hluê nga\ tu\ jing leh ana\n po\k nga\ leh êdi mơ\ng hla\m brô 5 thu\n ho\ng anei. Ênoh bi mko\ da\p kơ 1 ha hla\m brô 50 êkla\k pra\k, thu\n dôk dưi ba yua hla\m brô 10 thu\n. Klei tu\ mơ\ng hdra\ kdra\p krih êa mrâo anei jing [uh kla\ klơ\ng leh, ana\n jing dưi bi mkiêt mkriêm mkrah wah ênoh êa krih, mkiêt mkriêm jih pra\k bi liê mưn mnuih nga\ brua\ krih êa; bi mhro\ mâo 20% hbâo pruê leh ana\n dưi bi mđ^ 20% hnơ\ng mâo boh mnga. Kha\ sna\n, truh kơ mmông anei, ênha\ đang kphê dưi krih êa mkiêt mkriêm a\t adôk [ia\, mrâo ti gru hmô lông nga\ mơ\ng du\m anôk brua\ leh ana\n mnuih [uôn sang ba yua ti sa kdrêc\ đang kphê pô đuic\.

      Hluê si Tiến sĩ Lê Ngọc Báu, ênoh kphê hla\m du\m thu\n anei tru\n êlưih, brua\ duh bi liê hla\m sa bliư\ jih 50 êkla\k pra\k kơ hdra\ kdra\p yua anei amâo mâo êlưih nga\ kơ mnuih [uôn sang tu\ nga\ ôh. Mb^t ho\ng ana\n, lu mnuih [uôn sang dôk hyưt brua\ krih bi mkiêt mkriêm êa sra\ng nga\ bi mhro\ hnơ\ng mboh mơ\ng ana kphê. Anei jing du\m klei adôk gun kpa\k nga\ kơ brua\ krih êa bi mkiêt mkriêm hla\k dôk [ia\ đuic\. C|ia\ng msir mtlaih he\ du\m klei gun kpa\k anei, du\m alu\ wa\l c\ia\ng bi mđ^ klei đru pra\k bi liê pioh bi mđ^ hnơ\ng du\m gru hmô lông nga\, pioh [uh kla\ ti ana\p klei tu\ brua\ duh mkra, sna\n kơh dưi bi mlar nga\ ho\ng mnuih pla kphê:“ C|ia\ng bi mlar hla\m lar [ar du\m hdra\ kdra\p krih êa nei, sna\n kâo bi m^n jing c\ia\ng bi mko\ mjing lu gru hmô krih êa mkiêt mkriêm: drei krih êa kơ mnuih [uôn sang dla\ng, mko\ mjing klei hrui pe\ boh kơ mnuih [uôn sang dla\ng, mmông ana\n kơh mnuih [uôn sang mâo klei đa\o knang, sna\n tơ ka\m dưn a\t mnuih [uôn sang a\t sra\ng duh bi liê hdra\ kdra\p krih êa mrâo mơh. Bi ara\ anei klei yuôm bha\n jing klei thâo săng, kyua bi mlih hdra\ kdra\p nga\ brua\ ara\ng gơ\ hu\i krih mse\ si ana\n sra\ng hma\i djo\ kơ hnơ\ng boh mnga. Mnuih [uôn sang dê bi [uh ti ana\p hnơ\ng boh mnga đ^, sna\n kơh digơ\ jho\ng duh bi liê nga\.”

      Ba yua hdra\ kdra\p krih bi mkiêt mkriêm êa kơ ana kphê amâo djo\ jing hdra\ msir mgang kdơ\ng ho\ng klei adiê không k[ah êa đuic\ ôh, [ia\ lo\ mđing truh kơ brua\ pla mjing h’^t kja\p, bi mđ^ hnơ\ng mâo boh mnga tu\ ja\k kơ mnơ\ng pla mjing phu\n ti kr^ng Dap Kngư.

       Klei không k[ah êa hlăk ba klei amâo mâo jăk kơ mnơ\ng pla sui thu\n mse\ si tiêu, kphê ti du\m ]ar Lăn Dap Kngư. T^ng ênha\ mnơ\ng pla tuôm ho\ng klei k[ah êa đ^ truh 167 êbâo ha, hlăm năn giăm 160 êbâo ha kphê. Kyuana\n, brua\ bi lar hdră krih êa ho\ng klei mkiêt mkriêm, jing klei mnuih pla mjing, phung duh mkra, lehana\n alu\ wa\l dôk ]ang guôn êdi. Pô ]ih klei mrâo mâo leh klei bi blu\ hrăm ho\ng Lê Quốc Doanh, K’ia\ng khua phu\n brua\ lo\ hma la] kơ klei anei:

     - Leh klei ksiêm dlăng hlăm du\m klei bi hmô kơ hdră krih êa ho\ng klei mkiêt mkriêm kơ du\m mta ana mnơ\ng pla tu\ yuôm, si ih [uh klei tu\ dưn mơ\ng hdră bi hmô anei, si srăng ngă ]ia\ng dưi po\k bi lar hdră ma\ brua\ anei?

       . Lê Quốc Doanh: Hdră bi hmô krih êa ho\ng klei mkiêt mkriêm kơ du\m mta mnơ\ng pla sui thu\n mse\ ho\ng tiêu, kphê snăn kno\ng jing mrâo k]ưm. {ia\dah bo\ ho\ng klei mơak leh mâo du\m go\ êsei pla mjing ba yua mâo klei tu\ dưn êdi, lehana\n dưi bi kla\ jing kjăp, lehana\n tu\ dưn êdi mơ\ng hdră krih êa mkiêt mkriêm anei. }ia\ng kơ hdră krih êa anei mâo po\k bi lar, snăn tal êlâo h^n brei ngă du\m mta brua\, ana\n jing: Phu\n brua\ lo\ hma srăng jao kơ Knơ\ng brua\ ksiêm duah klei kreh knhâo, lo\ ksiêm duah bi nik kơ grăp mnơ\ng pla lehana\n ksiêm duah jih jang kdrăp krih kơ mdê bi mta mnơ\ng pla, djo\ ho\ng klei ]ia\ng mdê mdê. Tal dua le\, bi lar bruă anei ho\ng hdră hâo hưn mjua\t bi hriăm ]ia\ng kơ jih jang mnuih pla mjing thâo [uh klei tu\ dưn kơ ênoh bi liê, kơ wa\l hd^p mda, lehana\n klei tu\ dưn kơ ara\ anei lehana\n kơ êdei ana\p. Phu\n brua\ ăt srăng jao kơ phung duh mkra, êpul êya mko\ mjing du\m gru bi hmô wa\t hlăm kr^ng mnuih djuê [ia\, mko\ mjing hdră bi hmô bi djo\ guôp ho\ng klei dưi mâo mơ\ng mnuih pla mjing.

      - Ara\ anei mâo lu ênha\ mnơ\ng pla ana\p dơ\ng djiê krô kyua amâo mâo êa krih. Mnuih pla mjing hlăk dôk ]ang hmang kơ ya hdră jăk h^n ]ia\ng dưi krơ\ng mnơ\ng pla amâo mâo djiê ôh êjai hla\m yan bhang không k[ah êa kjham anei, ka la] ôh ]ia\ng dưi mâo boh mnga. Kơ kdrê] phu\n brua\ lo\ hma mâo leh mơ\ ya hdră ksiêm duah ]ia\ng dưi đru kơ mnuih [uôn sang?

       . Lê Quốc Doanh: Kâo mâo leh mơh klei hưn mdah lu hdră mrâo mrang ]ia\ng kơ mnuih pla mjing hro\ng ruah lehana\n ba yua, [ia\dah drei la] ti lăn Dap Kngư mâo dum kr^ng k[ah êa truh kơ kjham h^n êdi. Snăn ]ia\ng mta\ kơ mnuih pla mjing êjai hlăm yan không anei brei krơ\ng gưl krih, lehana\n krih êa ho\ng klei mkiêt mkriêm, g^r krơ\ng gưl krih, lehana\n bi mbha êa ]ia\ng mâo krơ\ng hnơ\ng h’ăp. Êngao ana\n lo\ mâo hdră sun djah hlăm phu\n, amâodah tuh sun lu eh mnơ\ng rông, hbâo bru\. Anei yơh jing hdră brei ngă tal êlâo h^n. leh kơ năn jing du\m hdră sui thu\n, jing lo\ w^t ]ua\l mka\ mnơ\ng pla, bi tal, djo\ guôp, ]ia\ng kơ ba w^t klei tu\ dưn êjai, lehana\n bi kna kjăp mơh wa\l hd^p mda.

• Sna\n he\, la] jăk kơ ih ho\!

                                                        H’Nga – Y Khem pô ]ih hlo\ng ra\k.