Ana Sa Nhân hrah ju\ dôk hla\m djuê êya jing sa mta ana êa drao yuôm bhăn ti Việt Nam, ara\ng thâo krah mơ\ng đưm leh, `u jing ana êa drao pioh mdrao mgu\n klei rua\ hluê knhuah djuê ana. Tal êlâo mâo yap leh, mâo mkra mjing truh 60 mta êa drao mơ\ng sa nhân, yua hla\m du\m klei [ơ\ng mnơ\ng dleh lik, rua\ tian eh êrah, rua\ êhu\ng, rua\ êgah hlăm atu\t klang, êngoh bi ktư\, rua\ êgei, bo\k [ri jeh ana mnơ\ng anei pla mjing gu\ êyui kmrơ\ng, phu\n tal êlâo mâo ba w^t leh klei tu\ dưn.

       Mâo klei đru mơ\ng hdra\ brua\ pla ana nhân sâm hrah ju\ go\ êyui kyâo dliê, go\ sang Đinh Va\n Khoai, mnuih djuê ana Banhar dôk ti [uôn Hà Nừng, sa\ Sơn Lang, kdriêk K’Bang lông ba pla leh 8 sao gu\ êyui kyâo ana tang go\ sang mơ\ng thu\n 2008. leh 5 thu\n pla, ana sa nhân mâo hrui w^t leh pra\k h’^t, ba leh pra\k mâo hrui w^t t^ng mdu\m hla\m brô 50 êkla\k pra\k hla\m gra\p thu\n kơ go\ sang `u. Khoai brei thâo: mka\ ho\ng du\m mta ana pla mka\n, pla ana sa nhân hrah ju\ [ia\ liê ai kriê dla\ng leh ana\n pra\k bi liê, [ia\ klei tu\ le\ pro\ng. Mơ\ng hla\k ba pla truh kơ ara\ anei, `u mrâo dưm hbâo sa bliư\ đuic\ hla\k mrâo pla ana\n, amâo dleh jik rơ\k ôh kyua s^t ana sa nhân pro\ng, du\m mta rơ\k ktơ\k sra\ng dleh dưi c\a\t đ^. Ana sa nhân djo\ guôp ho\ng mnuih Banhar  mse\ ho\ng Khoai: “ Pla ana sa nhân anei, mjeh ma\ mơ\ng đang dliê kmrơ\ng brei kơ mnuih [uôn sang drei ba pla mâo leh klei tu\ pro\ng ana\n dja\p mnuih c\ia\ng pla s’a\i mta ana anei. Hnơ\ng mâo tui hluê ho\ng anôk pô ba pla, tơ ba pla lu  sna\n sra\ng mâo hrui w^t lu, tơ pla anôk điêt đuic\ sna\n hrui w^t mâo [ia\. Ara\ anei mnuih [uôn sang drei hla\m bi mlar anôk ba pla sa nhân. C|ia\ng kơ mâo klei tu\ sna\n bi ba pla gu\ êyui kyâo, bi tơ ba pla hja\n `u amâo dưi hd^p ôh”.

     Ho\ng mnuih [uôn sang Banhar ti sa\ Sơn Lang sna\n ana sa nhân jing leh mưng jua\t, mnuih [uôn sang thâo leh kơ mta ana anei leh ana\n nao pe\ boh hla\m dliê ba c\h^ kơ phung ghan mnia du\m plu\h thu\n ho\ng anei leh. {ia\, hla\m brô 3 – 4 thu\n ho\ng anei, hla\k [uh gru hmô pla ana sa nhân hrah ju\ mơ\ng go\ sang Đinh Văn Khoai ba w^t klei tu\ pro\ng, ana\n mnuih [uôn sang hla\m sa\ jho\ng bi mdjuê mjeh leh ana\n ba pla gu\ êyui kyâo  dliê. Truh kơ ara\ anei, mâo leh du\m pluh go\ êsei lu jing ti [uôn Hà Nừng, sa\ Sơn Lang ba pla ana sa nhân gu\ êyui kyâo ho\ng gia\m 20 ha.

      Ana sa nhân mâo mơ\ng dliê ti anei, ana\n hla\k ba bi mdjuê pioh ba pla gu\ êyui kyâo dliê, ana [ia\ hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\, ênoh ana hd^p lu. Mb^t ana\n sa nhân a\t êlưih mơh ba pla. Kyua ana\n djo\ guôp kơ mnuih [uôn sang ti anei ba pla mjing mta anei. Đinh Dương djuê ana Banhar, dôk ti [uôn Hà Nừng, sa\ Sơn Lang a\t ba pla mâo 1 ha sa nhân hrah ju\ gu\ êyui kyâo dliê leh ana\n truh kơ ara\ anei mâo leh 3 thu\n. Đinh Dương hơ\k kdơ\k hla\k lac\ kơ brua\ pla ana sa nhân hrah ju\:“ Pla sa nhân êlưih h^n kơ pla kphê. Kơ djuê mjeh mơ\ng Hdra\ brua\ duh bi liê brei, hmei ba pla mâo 1ha. Pla sa nhân ja\k jing kno\ng klei [a\ng pla leh ana\n dưm hbâo gơ\ leh yơh”.

      Pla sa nhân gu\ êyui kyâo dliê dưi ba klei tu\ brua\ duh mkra kơ mnuih [uôn sang êjai leh ana\n đru răng mgang dliê êjai. {uh klei tu\ anei, Knơ\ng brua\ Dliê kmrơ\ng Hà Nừng mjing leh klei ga\l kơ du\m go\ êsei mnuih [uôn sang hriê jah jik huai gu\ êyui kyâo dliê pioh ba pla sa nhân. Mse\ si go\ sang Aduôn Trương Thị Huệ dôk ti alu\ 3, sa\ Sơn lang jing sa hla\m ênoh [ia\ đuic\ go\ êsei Yua\n dưi nao hla\m dliê pla ana sa nhân. Aduôn Huệ brei thâo: pla ana sa nhân [ia\ amâo mâo ôh dliê mgang bi êyui sna\n sa nhân mboh [ia\ đuic\. Đa go\ êsei amâo mâo thâo ôh hdra\, ba pla ana sa nhân ti anôk la\n huâng amâo mâo ôh êyuii kyâo, ana `u c\a\t đ^ jing siam yơh [ia\ truh kơ yan mboh `u amâo mâo mboh ôh. Kyua ana\n, c\ia\ng sa nhân mboh  nnao leh ana\n lu sna\n go\ sang `u bi dôk kriê ja\k wa\l anôk dliê djo\ jao kơ pô. Aduôn Huệ lac\:“ Pô pla  sa nhân anei jing mâo pra\k ka\k ba w^t  yua s^t ka truh ôh yan hrui êmiêt boh mnga mnơ\ng pla. Knu\k kna mjing klei ga\l kơ pô ba pla gu\ êyui kyâo jing ja\k leh ana\n. Lo\ bi mjing pra\k ka\k mâo ba w^t kơ mnuih [uôn sang dul [ia\ klei dleh dlan. Leh ana\n pla ana sa nhân anei dưi ra\ng mgang dliê. Kyua pô kno\ng koh he\ du\m ana hrue# pam đuic\, amâo mâo koh druôm ôh ana kyâo, amâo mao klei hma\i djo\ kơ dliê ôh”.

     Kơ anôk ba c\h^ boh sa nhân ara\ anei ja\k, phung ghan mnia hriê duah blei ti sang mtam jih đơ sa nhân mơ\ng mnuih [uôn sang kdriêk K’Bang pla amao dah nao pe\ hla\m dliê. Gra\p k^ boh sa nhân mtah ara\ anei mâo ênoh hla\m brô 15 êbâo pra\k leh ana\n [hu krô mao ênah 160 êbâo  - 180 êbâo pra\k hla\m 1 kg. Tơ kriê dla\ng ja\k, gra\p sao la\n dliê pla sa nhân dưi hrui mâo êbeh 100 kg boh krô, ba w^t hla\m brô 16 êkla\k pra\k gra\p thu\n.

      Ho\ng klei ga\l jing kr^ng mâo dliê pro\ng, kdriêk K’Bang lac\ hja\n leh ana\n lu alu\ wa\l mka\n hla\m kr^ng Dap Kngư, dưi bi mđ^ kyar pla ana sa nhân hrah ju\ c\ia\ng đru mđ^ kyar brua\ duh mkra kơ mnuih [uôn sang êjai leh ana\n dưi kriê dla\ng răng mgang dliê êjai.

     }ia\ng pla mjing ana sa nhân mâo klei tu\ dưn, brei diih păn kjăp kơ hdră ruah mjeh, hdra\ pla, hrui êmiêt, lehana\n kriê pioh. }ia\ng đru diih thâo kla\ h^n kơ brua\ anei, alum kơ diih hmư\ klei bi blu\ hrăm mơ\ng knua\ druh brua\ lo\ hma sa\ Sơn lang,  Adu\ brua\ lo\ hma kdriêk Kbang, lehana\n du\m mta hra\ mơar la] kơ ana sa nhân hmei mâo tui duah snei:

     Êlâo h^n, Chu Văn Mạnh, knua\ druh brua\ lo\ hma sa\ Sơn Lang, jing pô klam kơ brua\ pla mjing ana sa nhân hrah ju\, brei thâo kơ klei đ^ jing mơ\ng ana sa nhân: “Mka\ ho\ng mnuih djuê [ia\ hla\m alu\ wa\l anei, pla mjing ana sa nhân jing pro\ng h^n ho\ng du\m ana tu\ dưn mkăn. Ya ngă mse\ snăn, mơ\ng klei duh bi liê, truh brua\ dlăng kriê wiê ênăk, hdră ma\ brua\ amâo mâo klei dleh ôh, [ia\dah mâo ba\ w^t boh mnga hơ^t, mđ^ hnơ\ng hrui w^t. Kmrơ\ng ti Lăn Dap Kngư jing pro\ng, ba pla ho\ng ênha\ djo\ guôp mâo klei mnga] mơ\ng mđia\ mtrang jing 60%. Snăn dlăng kluôm, pla plua\ hla\m gu\ kmrơ\ng, jao dliê kơ mnuih [uôn sang, jing dưi răng mgang dliê mơh lehana\n mnuih [uôn sang mâo hnơ\ng hrui w^t dơ\ng, dưi bi hơ^t klei hd^p mda”.

     Tui si Chu Văn Mạnh, klei bi lar mjeh ana sa nhân amâo mâo klei dleh ôh, mnuih [uôn sang pô ]o\ng bi lar ma\ tu\ mơh, ]ia\ng bi hro\ ênoh prăk bi liê kơ brua\ knua\. Ho\ng sa\ Sơn lang, diih dưi ruah mjeh mơ\ng du\m war pla mjing sa nhân hrah ju\ lông ba pla leh hlăm alu\ wa\l, kyuadah mjeh sa nhân anei mâo leh knơ\ng brua\ ksiêm duah klei kreh knhâo brua\ lo\ hma, kmrơ\ng dliê ktuê hang ks^ Dhu\ng Kwar Krah hro\ng ruah [h^ nik leh êlâo kơ ba pla hlăm sa\ anei. Êjai ruah mjeh diih ruah ana pro\ng, hla êa mtah khua, amâo mâo klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă ôh. Êjai hla\m wưng boh ksa\ hlăm brô mlan 7 9 hro\ng ruah boh pro\ng, asa\r hgăl, tôk boh êa hrah, asa\r êa ju\, hgăl, amâo mâo kprê` ôh pioh kơ mjeh.

     Tui si hra\ mơar ktrâo ata\t hdră bi lar mjeh ana sa nhân, leh hrui pe\ boh pioh ngă mjeh, snăn ba w^t mdjâo dua tlâo hruê brei boh lo\ ksa\ ênu\m leh kơ năn lôk tôk, ma\ asa\r rao doh êa êbhơr kơ êngao, lehana\n suôp êpih êa ko# luôm asa\r. Êyuh du` he\ asa\r pê, lehana\n djah bi lu\k, lehana\n bi thu\ hlăm anôk êđăp, amâodah gu\ mđia\ êdu (hlăm brô1-2h). Leh asa\r krô snăn tram hla\m êa mđao hlăm brô 50-55 độ C, mơ\ng 7 truh kơ 8h, leh kơ năn kdjo\ng he\, lehana\n bhu bi thu êa, lehana\n ba pla hlăm gu\ lăn. Lăn pla brei jing lăn ]uah mtlai, amâo dah lăn ]uah mtam. Mđing krơ\ng hnơ\ng h’ăp nanao kơ asa\r mjeh. Mkra pra guôm kơ mbuôn rah mjing êđai mjeh, ho\ng hnơ\ng guôm mơ\ng 50 – 60%. Boh kpal rah mjeh mơ\ng 15 – 20 phu\n/m2. leh êđai mjeh mâo 2-3 hla snăn po\ pla hla\m kpu\ng. Kpu\ng mjut mjing êđai mjeh jing kpu\ng polyetylen (PE) hluh [a\ng sơăi. Mnơ\ng trôk hlăm kpu\ng jing 90% lăn bru\, amâodah lăn êa mbo\ (jing mtlai ]uah amâodah lăn hđeh êdu) mguôp mb^t ho\ng 10% hbâo eh mnơ\ng rông leh bi mbru\, hbâo lân vi sinh.

     Tơdah êđai mjeh mjut mjing mâo êbeh 4 mlan leh, boh dlông êđai mjeh mmông anei truh 20cm, ênoh hla hlăm ana mao mơ\ng 5- 6 po\k hla, jing man leh drei ba pla hla\m đang. Anôk pla djo\ guôp ho\ng ana sa nhân jing jing gu\ êyui kmrơ\ng mâo hnơ\ng êyui guôm hlăm brô 0,5-0,6. Tơdah hnơ\ng êyui pro\ng đei, ana sa nhân amâo mâo jăk bi mnga ôh, tăp năng amâo mâo truh kơ mnga ôh amâo mâo boh ôh. Bi tơdah pla hlăm krah mđia\ l’lia mtam, amâo mâo kyâo bi êyui ôh, ana sa nhân amâo mâo dưi đ^ jing ôh, lehana\n hla hlo\ng k`^ jih.

     Ho\ng hdră hrui pe\ boh mnga sa nhân, ana sa nhân kreh bi mnga hlăm mlan 3, lehana\n mâo pe\ boh mơ\ng 2-3 gưl hlăm du\m mlan 7-9, lehana\n 11. Tui si Đoàn Thanh Hùng, khua adu\ brua\ lo\ hma kdriêk Kbang, hrui pe\ boh sa nhân djo\ yan srăng ba w^t boh mnga jăk.“ Mnuih [uôn sang kreh hrui pe\ boh hnưm h^n, amâo mâo djo\ ho\ng klei bhiăn ma\ brua\ ôh, kyuana\n hnơ\ng tu\ dưn asa\r `u hro\ mơh, ngă kơ ênoh ]h^ ăt tru\n mơh. Mta mtăn kơ diih hrui boh ksa\ êlâo kơh jăk hrui pe\, ba [hu mâo ba w^t klei tu\ dưn kơ asa\r jăk h^n, mđ^ hnơ\ng hrui w^t lu h^n”.

     Boh nik, tui si hra\ mơar mtô bi hriăm jăk h^n hrui pe\ boh ksa\ hla\m brô 20 hruê, kl^t boh êa hrah khua, arua\t êruê rưng, boh dôk khăng. Lui bohksa\ ê’ih (êgao 5-7 hruê) bi nao pe\ snăn boh êdjin đei, asa\r mmih amâo mâo lo\ hăng ôh, [ia\ prăi mơh, snăn sa nhân mmih amâo lo\ mâo klei tu\ dưn ôh.Boh sa nhân dôk mda amâo mâo hgăl ôh, mâo klei msăm. Tơdah hrui pe\ lo\ dơ\ng [hu djăp mơ\ng 4 – 5 mđia\ snăn kơh krô, amâo mâo ]a\t h’oh. Hlăm brô 10 kg boh sa nhân mtah, mgi dih leh [hu adôk 1,5 – 1,8kg boh leh krô, đôk tôk mâo mơ\ng 0,7 – 0,8kg asa\r.

                       Y-Khem; H'Nga mblang, ra\k dla\ng.