VOV4.Êđê - Duh mkra pla mjing kphê h’^t kja\p hluê klei bhia\n 4C ba leh klei tu\ kơ lu go\ êsei mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma.  Hdra\ nga\ anei [rư\ [rư\ nga\ bi mlih klei bhia\n duh mkra pla mjing kphê hđa\p, đru kơ mnuih [uôn sang thâo ba yua hdra\ kdra\p nga\ brua\ mrâo mrang, dưi bi mkiêt mkriêm pra\k bi liê kơ brua\, mđ^ ênoh yuôm mnơ\ng mâo. Mơ\ng ana\n bi mjing leh phu\n kphê tu\ ja\k, bi mkla\ k’hưm kphê Việt Nam hla\m sang c\ơ mnia ala tac\ êngao. C|ia\ng thâo săng kla\ h^n kơ hdra\, mta klei, klei tu\ mâo ba w^t s^t duh mkra pla mjing kphê h’^t kja\p hluê klei bhia\n 4C, pô c\ih klei mrâo kơ sang mđung asa\p blu\ Việt Nam ti kr^ng Dap Kngư mâo leh klei bi blu\ hra\m ho\ng Lưu Văn Hoàng, pô bi ala kơ êpul brua\ 4C ti Việt Nam.

     - Tui si ih, klei duh mkra pla mjing kphê hluê klei bhiăn 4C ya klei yuôm bhăn mâo hlăm brua\ pla mjing kjăp ara\ anei?

       . Lưu Văn Hoàng: Pla kphê ho\ng klei kjăp, k`ăm mđ^ boh mnga mâo, hnơ\ng jăk kphê, lehana\n mđ^ kyar klei hd^p mda mnuih pla kphê, [ia\dah klei bhiăn pla kphê 4C jing he\ brua\ yuôm bhăn hla\m klei ma\ brua\ kjăp. Kyuana\n yơh wưng leh êgao hmei mâo mjua\t bi hriăm lehana\n đru leh mnuih [uôn sang kơ klei bhiăn 4C ]ia\ng dưi rơ\ng kơ kphê mâo djăp ênoh ]ua\n 4C kjăp hlăm 3 mta: Wa\l hd^p mda, yang [uôn, lehana\n kơ klei tu\ dưn.

     - Snăn hlei pô dưi nao hgu\m hlăm hdră pla mjing kphê hluê ho\ng klei bhiăn 4C, lehana\n si srăng ngă ]ia\ng mâo hgu\m?

      . Lưu Văn Hoàng: 4C jing sa ênoh ]ua\n ]o\ng ]ia\ng, kyuana\n jih jang mnuih dưi sơăi, [ia\dah ăt mâo mơh brua\ srăng ngă mse\ si: Tơdah ]ia\ng mu\t hlăm êpul phung pla mjing anei, amâodah hlăm êpul hgu\m pro\ng [ia\, amâodah hla\m ya mta hdră bi mko\ mjing êpul, truh kơ knơ\ng brua\ ăt tu\ mơh. Leh ana\n ho\ng hdră ênưih jing kha\ bi mâo sa contener kphê asa\r mơ\ng êpul brua\ kphê 4C ana\n. }ia\ng mâo ênu\m ênoh ]ua\n 4C snăn brua\ tal êlâo brei ngă jing rơ\ng kơ 3 mta klei: Wa\l hd^p mda, kơ yang [uôn, lehana\n kơ klei tu\ dưn.

      - }ia\ng ana\p truh kơ sa klei duh mkra pla mjing kjăp, tui si ih, mnuih pla mjing he\ tui duah 4C, amâodah 4C tui duah mnuih pla mjing?

       . Lưu Văn Hoàng: Tui si kâo m^n jih dua yơh bi duah hdơ\ng găp, kyuadah mta k`ăm mơ\ng 4C jing sa dhar brua\ kphê kjăp, mdro\ng sah amâo mâo djo\ kno\ng kơ ara\ anei ôh, [ia\dah kơ du\m gưl êdei. Bi mnuih pla mjing, ]ia\ng dưi truh kơ klei duh mkra pla mjing kjăp h^n hlăm war kphê pô, ana\p nao hlăm klei pla mjing kjăp h^n, mđ^ hnơ\ng hrui w^t lu h^n, snăn kâo m^n jih dua mâo brua\ bi đru hdơ\ng găp, bi jưh kna hdơ\ng găp.

      - Akâo kơ ih mblang brei kơ du\m boh tu\ dưn hdră mđ^ kyar kphê ho\ng klei kjăp, hluê klei bhiăn 4C ba w^t?

       . Lưu Văn Hoàng: Kla\ s^t jing boh tu\ dưn mâo jing lu h^n. Kyuadah pla kphê ho\ng hdră 4C đru leh kơ mnuih [uôn sang mâo du\m klei găl ]ia\ng duh mkra pla mjing kjăp, bi mlih jih klei bhiăn pla mjing hđăp, ho\ng hdră duh mkra pla mjing 4C mâo mjua\t bi hriăm nik. Di`u ba yua leh djăp klei kreh knhâo hlăm brua\ pô pla mjing, lehana\n mâo klei găl hlăm klei mnia mblei.

      - Snăn he\, la] jăk kơ ih lu!

  - Ơ [^ng dôk hmư\! Hlăm wưng anei, mâo lu war kphê ti Daklak ]huang hlăm wưng mjing boh. {ia\dah, kyua yan adiê amâo mâo jăk, snăn war kphê mnuih [uôn sang kreh tuôm ho\ng klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă, boh nik eh kan bi suôp. Hlăm kdrê] anei hruê anei, hmei la] kơ klei eh kan bi suôp ngă kơ ana kphê lehana\n hdră răng mgang.

       Eh kan bi suôp jing sa hla\m du\m mta mnơ\ng nga\ hu\i hyưt êdi kơ ana kphê dleh dưi gang mkhư\ bi mdjiê. Eh kan bi suôp dưi nga\ bi mhro\  hnơ\ng mâo boh kphê mơ\ng 40 – 60%, nga\ luc\ liê kơ brua\ duh mkra kơ mnuih pla mjing. Hluê si phung knhâo knha\k, eh kan bi suôp kha\ng nga\ ktang kơ du\m đang kphê hla\k đ^ jing pro\ng h^n ho\ng đang kphê leh mboh. Eh kan bi suôp kha\ng dôk hd^p leh ana\n nga\ jhat kơ du\m anôk mse\ si: êdu\k kna\t, kuôp mnga, kmru\ boh, phu\n ana …… Eh kan bi suôp nga\ jhat kơ adhan, kơ boh ho\ng hdra\ tlo\ hrip kta\k boh kphê nga\ kơ adiê boh kphê amâo dưi thâo đ^ pro\ng ôh. Tơ kjham kha\ng [uh mâo sa tal mmao ju\ luôm jih boh hla leh ana\n dhan nga\ bi mhro\ klei bi êwa mơ\ng ana kphê, nga\ kơ boh kphê êluh krô đa hlo\ng nga\ truh kơ dhan krô djiê wa\t ana. Thạc sĩ Trương Văn Cao, Khua Anôk Răng mgang mnơ\ng pla mjing kdriêk Krông Pac\, c\ar Dak lak brei thâo:

      “ Ho\ng ana kphê mâo lu mta mnơ\ng nga\ jhat rai. {ia\ hla\m yan bhang anei sna\n eh kan bi suôp yơh nga\ jhat lu h^n kơ ana, kơ adhan, ana hla leh ana\n ti gu\ la\n `u dưi `u\ kma hla\m phu\n agha kphê. Ako\ yan bhang drei [uh mâo  [‘[ia\ ti du\m ana kphê leh kơ ana\n `u lêc\ lar truh kơ hla, kmru\ bop leh ana\n ti adhan. Eh kan bi suôp nga\ jhat ho\ng hdra\ `u tlo\ hrip kơ hla leh ana\n hla\m kmru\ boh. Tơ tlo\ hrip hla\m hla nga\ bi kprê` hla, krô leh ana\n êluh he\. Tơ tlo\ hrip kơ kmru\ boh sna\n `u nga\ bi krô boh. Hla\m yan bhang eh kan bi suôp đ^ lêc\ lar ti gu\ la\n ktang, `u dưi mboh leh ana\n kc\eh lêc\ lar lu sna\k.”

     Hluê si klei mta\ ra\ng mơ\ng phung knhâo knha\k c\ia\ng răng mgang klei eh kan nga\ mâo klei tu\ brua\ tal êlâo jing mnuih pla kphê c\ia\ng mđing dla\ng jing hluê nga\ hdra\ pla mjing bi ja\k, nao c\ua\ dla\ng nnao đang kphê pô, hluê nga\ brua\ huai bi mdoh đang kphê. Bohnik leh wưng hrui pe\ boh. Brua\ kha\t adhan kphê si be\ nga\ bi mngac\ doh bhung jing yuôm bha\n êdi. Brua\ anei sra\ng nga\ bi mhro\ anôk dôk hd^p mơ\ng eh kan. A|t hluê si klei mta\ răng mơ\ng phung knhâo knha\k mơh kha\ ho\ng ya mta mnơ\ng pla brua\ mka\p bi dja\p ênu\m bi knar mnơ\ng tu\ ja\k sra\ng đru kơ mnơ\ng pla mâo ai ktang dưi bi kdơ\ng ho\ng klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\. Ana kphê a\t mse\ mơh a\t hluê si klei bhia\n ana\n mơh. Leh wưng hrui pe\ boh mnơ\ng pla sra\ng êdu awa\t leh ana\n lo\ bluh mnga ưm le\ kyua hma\i djo\ mơ\ng yan adiê, kyua ana\n, brua\ mbo\ du\m mta mnơ\ng tu\ ja\k djo\ guôp sra\ng đru kơ mnơ\ng pla dưi bi kdơ\ng ja\k ho\ng klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\. Thạc sĩ Trương Văn Cao brei mđing snei:

     “  Ho\ng yan bhang jing yan ana kphê bi mnga pioh mjing adiê kyua ana\n hnơ\ng hbao pruê leh ana\n mnơ\ng tu\ ja\k c\ia\ng kơ mnuih [uôn sang drei bi mđing jing drei kno\ng ba yua ho\ng hnơ\ng man dưn. Kơ hbâo hóa học drei dưi ba yua du\m mta hbâo mâo hnơ\ng đạm [ia\ đuic\ mse\ si hbâo SA. Drei dưm ho\ng hnơ\ng 200kg/ 1ha. Hbâo SA êngao kơ hnơ\ng đạm mbo\ kơ mnơ\ng pla hla\m yan bhang sna\n `u lo\ c\ia\ng mâo sa hnơ\ng Lưu huỳnh. Êngao kơ hbâo hóa học mnuih [uôn sang drei lo\ dơ\ng ba yua du\m mta hbâo bru\ vi sinh ho\ng mta êa mâo hnơ\ng đạm hữu cơ [ia\ man dưn. Êngao kơ hnơ\ng hbâo bru\ lo\ mâo du\m mta hbâo vi lượng dưi đru kơ ana kphê lo\ w^t kru\  mda, mđ^ hnơ\ng bi mjing adiê ja\k h^n.”

      Êngao kơ brua\ kriê dla\ng mta mnơ\ng tu\ ja\k bi knar djo\ guôp brua\ ba yua, du\m mta mnơ\ng hd^p dưi bi mdjiê mnơ\ng hd^p jhat hla\m brua\ mgang mdjiê eh kan bi suôp a\t jing sa hla\m du\m hdra\ mâo phung thơ\ng kơ brua\ lo\ hma mta\ yua. Du\m mta mnơ\ng hd^p dưi bi mdjiê eh kan bi suôp mse\ si:  hông hd^p gam, ksê amâo mâo djo\ kno\ng đru bi mdjiê eh kan bi suôp đuic\ ôh, [ia\ lo\ răng mgang la\n êa wa\l hd^p mda. {ia\ s^t eh kan bi suôp mâo lu kpal, sna\n brua\ mgang mdjiê ho\ng hdra\ yua êa drao c\ia\ng bi hluê nga\ mtam, bohnik hla\m klei pla mjing mse\ si ara\ anei. Thạc sĩ Trương Văn Cao mta\ răng snei:“ S^t drei [uh mâo lu eh kan bi suôp, sna\n drei dưi ba yua du\m mta êa drao leh ana\n s^t drei yua êa drao hóa học drei yua du\m mta êa drao pioh krih, drei c\ia\ng ba yua hluê djo\ ho\ng klei bhia\n 4C leh ana\n s^t krih êa drao drei c\ia\ng bi mtlai djo\ hnơ\ng leh ana\n ênoh. S^t krih, tơ eh kan bi suôp dôk hla\m kmru\ boh drei  trut đ^ng krih hla\m lam kmru\ boh bi mguôp ho\ng leh krih êa drei rao doh leh kmru\ mnga `u êdah kmru\ boh mmông ana\n drei yua đ^ng krih kpa\ hla\m kmru\ boh amâo dah krih hla\m adhan, hla mâo eh kan bi suôp dôk gam. Tơ eh kan mâo ti gu\ phu\n kphê, sna\n drei bi mtlai êa drao krih kpa\ kơ phu\n kphê. Ho\ng eh kan bi suôp s^t `u đ^ lêc\ lar lu sna\n dleh h^n bi mdjiê `u, drei dưi krih êa drao mơ\ng 2 – 3 bliư\, gra\p bliư\ bi sui mơ\ng 10 – 14 hruê sna\n drei dưi bi mkhư\ eh kan bluh đ^ lêc\ lar.”

      Êngao kơ yua hdra\ sinh học leh ana\n hóa học, sna\n hdra\ pla mjing amâo mâo yua êa drao hla\k mâo mnuih [uôn sang ba yua k`a\m mđing truh kơ hdra\ brua\ nga\ lo\ hma doh ja\k. Hdra\ pla mjing amâo mâo yua êa drao hla\m brua\ mkhư\ mdjiê eh kan bi suôp nga\ kơ kphê si ti gu\ anei:  kruh ho\ng sa\p pui c\ia\ng bi mkhư\ klei đ^ lêc\ lar mơ\ng eh kan bi suôp, nga\ mnư\ mgang mkhư\  amâo dah dăng klei c\ia\ng đa\m tưp lar eh kan, bi mdoh mnơ\ng yua nga\ brua\ kơ đang kphê, bi mkhư\ klei eh kan đung hiu, amâo mâo ba pla du\m mta ana eh kan dôk gam gia\m ho\ng đang kphê, krih rao đang kphê ho\ng đ^ng êa krih ktang pioh rao mđung đue# he\ eh kan. Du\m hdra\ anei sra\ng nga\ kơ eh kan bi suôp amâo mâo lo\ tưp hla\m lar [ar ôh, ga\l êlưih kơ mnuih [uôn sang drei c\ua\l anôk ana kphê bi mdjiê eh kan.

      Dưi lac\ he\ ara\ anei ênoh c\h^ kphê hla\k tru\n êdi ana\n lu mnuih [uôn sang amâo đei lo\ m’ai ôh ho\ng brua\ kriê dla\ng kơ kphê. {ia\ kphê a\t jing ana ba pla phu\n ba  mnơ\ng pioh ba c\h^ kơ ala tac\ êngao lu êdi mơ\ng c\ar Dak lak. C|ia\ng pla mjing kphê h’^t kja\p đa\m mâo klei pla tui tio\ ho\ng ênoh, mnuih [uôn sang drei c\ia\ng bi nao c\ua\ nnao đang kphê, hluê nga\ ja\k du\m hdra\ kriê dla\ng dưm hbâo djo\ guôp, mgang mdjiê klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\ djo\ mmông, djo\ êa drao đru mguôp ba phu\n pra\k hrui w^t h’^t, mđing truh kơ hdra\ brua\ duh mkra pla mjing nga\ lo\ hma h’^t kja\p.

                                              H’Nga – Y Khem pô ]ih hlo\ng ra\k.