C|ar Dak Nông mâo êbeh 23 êbâo drei êmô, lu jing mjeh êmô k`^ alu\ wa\l, boh ktro\ [ia\ leh ana\n sui pro\ng. C|ia\ng mđ^ klei tu\ mơ\ng brua\ rông mnơ\ng, mơ\ng thu\n 2009, Dak Nông blei leh 63 drei êmô knô mjeh djuê  Brahman, ba mbha kơ du\m go\ êsei rông ti kdriêk C|ư\ Jut, lông hluê nga\ brua\ bi mdjuê mjeh êmô mrâo mkra mđ^ mjeh êmô. Truh kơ ara\ anei, ti kdriêk C|ư\ Jut mâo leh gia\m 1.000 drei êđai êmô mjeh mrâo, truh hla\m brô 40% êpul êmô rông ma\ kđeh mơ\ng kdriêk. Mơ\ng klei ktuê hluê dla\ng brua\ mdrao mnơ\ng rông, hla\k mrâo mđai, êđai êmô mjeh mrâo mâo boh ktro\ h^n mkrah wah mka\ ho\ng mjeh êmô alu\ wa\l pô, boh ktro\ t^ng mdu\m mâo 24kg. Leh 12 mlan rông, êđai êmô mjeh mrâo ktro\ truh 250 kg, êjai ana\n êmô alu\ wa\l kno\ng mâo 150 kg. Jing sa hla\m du\m go\ êsei tal êlâo ti sa\ Dak Rông, kdriêk C|ư\ Jut rông êmô djuê mrâo, ara\ anei go\ êsei Vũ Quang Huy mâo leh 3 drei êmô djuê mrâo Brahman. ~u brei thâo kơ du\m klei ja\k djo\ mơ\ng djuê êmô anei mka\ ho\ng djuê êmô alu\ wa\l:“ ~u mâo lu klei tu\ ja\k. Tal 1 jing boh ktro\ pô rông pioh ma\ kđeh `u đ^ h^n. Tal 2 jing ai bi kdơ\ng ho\ng klei rua\ a\t ja\k h^n mơh. Tal 3 jing êmô djuê mrâo anei mâo lu klei ja\k djo\ h^n s^t pô yua kơ brua\ kai c\aih amâo dah pioh du\ mdia\ng mnơ\ng lo\ hma mơ\ng kbưi”.

     Mơ\ng klei tu\ jing ti kdriêk C|ư\ Jut, knhal jih thu\n 2012, hdra\ brua\  mkra mđ^ mjeh êmô lo\ po\k mlar kơ du\m kdriêk mka\n mse\ si: Tuy Đức, Dak Glong. Bùi Việt Hùng, dôk ti sa\ Dak R’Tih, kdriêk Tuy Đức brei thâo: brua\ rông êmô  êlưih pưih, kyua êmô Brahman djo\ guôp ho\ng klei rông mơ\ng alu\ wa\l:“ Phu\n mnơ\ng [ơ\ng kơ êmô ti alu\ wa\l lu jơr; Hla\m yan hjan sna\n mâo lu rơ\k, leh ana\n ma\ yua adra\ng mdiê, s^t mnuih [uôn sang wia\ mdiê drei nao hrui ba w^t, tơ ya hruê drei kpa\k brua\ amâo wa\n nao ma\ ôh rơ\k sna\n bi ma\ adrăng mdiê ana\n yơh brei êmô [ơ\ng. Rông ara\ anei lo\ mâo hbâo pruê dưm kơ mnơ\ng pla hla\m hma ana\n jing klei ga\l êlưih kơ pô mơh”.

     Êmô knô bi mdjuê leh kơ du\m êmô ana mơ\ng alu\ wa\l. Leh ana\n du\m drei êđai êmô tal êlâo hla\k đ^ pro\ng hla\m gra\p hruê, [ua\n sra\ng ba pra\k ka\k hrui w^t đ^ kơ mnuih [uôn sang. Võ Huy Quang, dôk ti sa\ Dak R’Tih, kdriêk Tuy Đức brei thâo: “Êmô Brahman mjeh mrâo anei ba bi mdjuê, sa thu\n ênoh yuôm `u đ^ 2 bliư\ mka\  ho\ng mjeh êmô k`^ alu\ wa\l. Hla\m wưng tal êlao mrâo hdra\ brua\ ba hriê êmô mjeh sna\n mnuih [uôn sang gơ\ mâo bi hria\m mơh kơ hdra\ mnêc\ rông, hdra\ bi mdjuê. Tal 2 jing hdra\ nga\ war rông, klei kơ mnơ\ng [ơ\ng… drei rông êmô anei c\ia\ng bi mâo dja\p ai kơ `u bi mdjuê, mkra mlih mđ^ mjeh êmô mơ\ng [uôn sang pô đ^ kyar h’^t kja\p”.

      Mrâo anei, Knơ\ng brua\ sang c\ư\ êa c\ar Dak Nông dla\ng bi mkla\ leh Hdra\ brua\ mđ^ kyar pral êpul êmô ma\ kđeh ja\k siam, po\k mlar hnơ\ng bi mdjuê mrao êpul êmô hla\m dja\p kdriê mơ\ng c\ar. Hluê ana\n c\ar sra\ng duh bi liê blei 163 drei êmô knô mjeh Brahman ba jao kơ du\m go\ êsei rông pioh mkra mđ^ mlih êpul êmô mơ\ng alu\ wa\l. Mnuih [uôn sang mâo klei ktrâo lac\ bi hria\m kơ hdra\ mnêc\ rông, nga\ war êning, hdra\ mđam mjing dja\h djâo mơ\ng lo\ hma pioh nga\ mnơ\ng [ơ\ng mka\p pioh kơ êmô. Mb^t ho\ng brua\  mkra mđ^ mlih mjeh êmô, c\ar a\t đru kơ mnuih [uôn sang mđ^ ktang brua\ ba pla rơ\k, nao truh kơ brua\ rông hluê gru hmô đang war, mb^t ana\n [rư\ [rư\  bi mtô hria\m mnuih nga\ brua\ mtru\t mjhar brua\ lo\ hma rong mnơ\ng hluê nga\ brua\ bi mdjuê ho\ng tinh mjing ma\, c\ia\ng dja\l pral bi mlar êpul êmô djuê mrâo.

      C|ia\ng duah mđing thâo kla\ h^n kơ klei tu\ ja\k mơ\ng êmô mdjuê mrâo, pô c\ih klei mrâo mâo leh klei bi blu\ hra\m ho\ng Kỹ sư Đặng Viết Duân, khua adu\ brua\ rông mnơ\ng, Dhar brua\ mdrao mgu\n mnơ\ng rông ]ar Dak Nông, brei thâo, leh ksiêm hriăm mơ\ng hra\ mơar, lehana\n ksiêm dlăng hlăm anôk rông mnơ\ng du\m ]ar, Dhar brua\ lo\ hma ]ar Dak Nông t^ng mka\ leh hro\ng ruah mjeh êmô Brahman pioh bi mdjuê ho\ng djuê êmô [uôn sang pô. Anei jing djuê êmô mâo lu klei jăk mse\ si: Guôp ho\ng klei rông ba hla\m alu\ wa\l, êđai êmô leh mdjuê mâo hnơ\ng kđeh lu, hnơ\ng kđeh jăk h^n, lehana\n êmô ana ra mdjuê mơ\ng mjeh êmô anei dưi lo\ bi mdjuê ho\ng êmô kđeh Châu Âu, (kyuadah êmô djuê pô hla\m [uôn sang điêt đei dleh hlăm klei bi mdjuê). Kỹ sư Đặng Viết Duân brei thâo:

       . Kỹ sư Đặng Viết Duân:“Êmô djuê Brahman dôk hla\m kmru\ ktu\m djuê êmô Zebu, jing djuê êmô mâo mu\r pro\ng kr^ng hlơr, snăn ho\ng yăn adiê ăt giăm guôp ho\ng drei mơh, lehana\n kơ mnơ\ng [ơ\ng kăn jăk mdê lei ho\ng djuê êmô k`^ Việt Nam, s^t yơh djuê êmô anei [ơ\ng mnơ\ng lu h^n, lehana\n mnơ\ng [ơ\ng amâo mâo ]ih ruah ôh. Di`u ăt [ơ\ng rơ\k, adrăng, gu ktơr, jih jang mnơ\ng amâo mâo ]ê ruah ôh, lehana\n hmei ăt mjua\t bi hriăm kơ mnuih [uôn sang hdră mđam mkra mnơ\ng [ơ\ng pioh ]iêm êmô hla\m yăn bhang không, mâo leh klei tu\ jing”.

      - Êjai rông êmô djuê Brahman snăn si hdră ]ia\ng kơ mnuih rông êmô drei ngă he\?

          . Kỹ sư Đặng Viết Duân:“Rông êmô anei ăt mse\ ho\ng rông êmô k`^ ana\n mơh: Tal êlâo brei diih mđing kơ brua\ bi mdoh war êning, tal dua eh êmô hlăm war kue# ma\ lehana\n mđam ho\ng ]u\r [h^ pioh mkhư\ du\m mta kman rua\, lehana\n kmuôt tlan. Tal tlâo, jing hluê ngă djăp ênu\m klei tlo\ mgang mơ\ng dhar brua\ mdrao mgu\n mnơ\ng rông. Tal pa\, jing sa thu\n dua blư\ tlo\ mgang kman mơ\ng juôp, kpiêt ke\ kyuadah êmô rông hiu phưi tha hlăm kdrăn kreh ke\ lu êmô”.

      - Hlăm brua\ bi mdjuê êmô plah wah djuê êmô Brahman lehana\n êmô k`^ [uôn sang pô, snăn ya mta brua\ mnuih rông êmô năng mđing?

          . Kỹ sư Đặng Viết Duân:“Boh s^t drei [uh êmô ana djuê êmô drei jing điêt đei, kyuana\n `u amâo mâo dưi krơ\ng ôh tơdah êmô knô kplo\ng mdruê. Kyuadah asei êmô knô jing pro\ng, kđông êmô knô pro\ng lehana\n dlông, kyuana\n jing dleh snăk tơdah bi mdjuê ho\ng asei hjăn snăn, snăn mnuih brei mâo klei đru ba êmô ana mđ^ kơ anôk kngư [ia\. Tui si klei bhiăn êmô djuê drei jing êmô điêt, mơ\ng ana\n hmei ba djuê êmô Brahman bi mdjuê êlâo, mơ\ng năn kơh `u guôp h^n, lehana\n `u kdông êđai guôp mơh ho\ng klang g^ng êmô ana mđai ]ia\ng kơ `u mđai mgi dih ho\ng klei ênưih. Leh klei bi mdjuê, êmô ana mđai srăng mđai sa drei êmô êđai ana\n drei srăng ruah êđai êmô ana ra siam lo\ bi mdjuê ho\ng mjeh djuê jăk, jing mnuih drei mdưm mjeh djuê mrâo, ]ia\ng mđ^ hnơ\ng bi mdjuê ho\ng êmô djuê mrâo”.

       - La] jăk kơ ih!