VOV4.Êđê - Hluê si klei bhia\n leh mưng mnuih [uôn sang , tal sa jing êa, tal dua hbâo pruê, tal tlâo jing klei kreh kria\ng, tal pa\ jing kơ djuê mjeh, sna\n djuê mjeh dôk mrô tal 4 hla\m 4 mta klei yuôm mơ\ng brua\ pla mjing nga\ lo\ hma. Kha\ sna\n, hla\m brua\ pla mjing nga\ lo\ hma ara\ anei, djuê mjeh mnơ\ng pla jing yuôm bha\n tal êlâo, sra\ng bi mkla\ truh kơ hnơ\ng mâo boh mnga lehana\n hnơ\ng tu\ ja\k. Mơ\ng boh s^t [uh ti ]ar Daknông, brua\ rah pla mjing djuê mjeh jing leh sa brua\ mdê hja\n. Mnuih pla mjing amâo djo\ kno\ng ]ia\ng klei thâo lehana\n klei mưng nga\ brua\ ôh đuic\ ôh, [ia\dah lo\ c\ia\ng lo\ pral thâo du\m klei hâo hưn, ]ia\ng thâo kla\ du\m djuê mjeh mrâo mâo hnơ\ng tu\ ja\k, ba pla mjing lehana\n mka\p c\h^ kơ sang c\ơ mnia, djo\ guôp ho\ng klei ]ia\ng mơ\ng brua\ nga\ lo\ hma alu\ wa\l.

K`a\m mâo dja\p ho\ng klei c\ia\ng kơ ana djuê mjeh ti alu\ wal, go\ sang Đinh Thành Trúc, ti êpul 4 phường Nghĩa Tân, mjing leh đang war rah pla djuê mjeh du\m mta ana boh kroh, hla\m ana\n lu êdi jing ana boh sâu riêng. Amâo djo\ kno\ng mâo klei thâo hla\m brua\ pla boh sâu riêng sui thu\n leh đuic\ ôh, `u lo\ duah mđing ksiêm kơ sang c\ơ mnia leh ana\n hnơ\ng tu\ ja\k mơ\ng ana djuê mjeh ti du\m kr^ng thơ\ng ba pla ana boh kroh t^ng kơ Dhu\ng c\ia\ng mka\p kơ mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma ti alu\ wa\l leh ana\n du\m c\ar mka\n hla\m kr^ng wa\l Dap Kngư. Hla\m ana\n mjeh ana boh sâu riêng Ri6 leh ana\n Mongthong mơ\ng go\ sang `u mâo lu mnuih  [uôn sang nga\ lo\ hma  du\m c\ar Daklak, Gialai kha\p c\ia\ng. Đinh Thanh Trúc brei thâo, gra\p thu\n `u ba c\h^ hla\m brô 40 êbâo ana djuê mjeh:

“ C|ia\ng kơ dưi rah pla tu\ jing sa đang war ana djuê mjeh sna\n tal êlâo jng pô bi ruah phu\n ana amâo mâo gru êka ôh. Phu\n agha mơ\ng ana mjeh sang kâo bi blei ba mơ\ng Cái Mơn, Bến Tre. Bi ho\ng boh sâu riêng jing bi mưn mnuih nga\ brua\ thâo raih kơ hdra  nga\ sna\n kơh mâo klei tu\ dưn. Leh tu\ jing c\ia\ng ba trôk hla\m kpu\ng ksu rông ana sna\n bi yua hbâo pruê kơ hla pioh mtru\t kbia\ agha bi ktang, leh kơ ana\n lo\ dưm hbâo lân, sui [ia\ kơ ana\n mâo 20 hruê lo\ ba dưm hbâo NPK thơ\ng ba yua kơ ana  boh kroh.”

Mâo [^ng ga\p hưn mthâo brei, amai Trần Thị Hương, ti alu\ 10, sa\ Quảng Thành, wa\l krah Gia Nghĩa sui ho\ng anei mâo sa thu\n a\t blei djuê mjeh kphê mơ\ng đang war rah pla mjeh sang Đinh Thanh Trúc mơh w^t pla. Amai Hương brei thâo: `u blei 500 phu\n mjeh ana kphê ba w^t pla hla\m đang war leh sa thu\n [uh ana kphê đ^ jing ja\k siam, adhan hla pum pam, mb^t ho\ng klei dla\ng kriê djo\ hdra\ ana\n đang kphê `u hla\k đ^ jing ja\k siam. {uh anei jing đang war rah pla djuê mjeh mâo k’hưm ana\n `u lo\ dơ\ng nao blei djuê mjeh ana kphê pioh ba pla hla\m war kphê pô.

“ Thu\n anei go\ sang kâo a\t ba pla êbeh 1 ha kphê, hruê anei hriê ruah mjeh. Êlâo adih pla [uh ja\k mơh, hrui mâo boh mnga ana\n ara\ anei hriê kơ anei c\ia\ng lo blei mjeh, thu\n dih a\t blei leh mơh, ara\ anei gơ\ mưng leh lo\ hriê blei, mâo phung ayo\ng amai  nga\ brua ktrâo lac\ brei hdra\ nga\ brua\, hdra\  rah pla mjeh ba w^t pla [uh đ^ jing ja\k mơh.”

Mse\ ho\ng ana\n mơh, anôk c\h^ djuê mjeh mnơ\ng pla mơ\ng Bùi Duy Thêm ti êpul 5, phường Nghĩa Phú, wa\l krah Gia Nghĩa a\t mka\p du\m djuê mjeh ana boh kroh. Đang war mâo boh pro\ng 800m2, ho\ng êbeh 10 êbâo ana djuê mjeh lu jing du\m mjeh mse\ si: ana boh sâu riêng grep dja\p mta, boh [ơr booth, boh truôl, boh krue# cam…. Du\m djuê mjeh ana boh kroh mâo ênoh mơ\ng du\m pluh êbâo truh kơ 100 êbâo pra\k tui hluê ho\ng mdê bi  mta ana. ~u brei thâo: êngao kơ c\h^ mjeh mnơ\ng pla, `u lo\ đru kc\e\ kơ mnuih [uôn sang pioh ba pla  ana boh kroh mâo boh mnga đ^ leh ana\n djo\ ho\ng yan.

“ Mơ\ng du\m đang war rah pla djuê mjeh mnơ\ng pla tu\ ja\k, ti đang war  rah pla  mâo hnơ\ng tu\ ja\k sna\n pô nao blei ti đang war ana\n. Mnuih [uôn sang drei ruah kha\ng ruah du\m ana `u  kja\p, dla\ng [uh siam boh s^t gơ\ amâo thâo ôh djuê mjeh ana\n thâo ja\k he\ amâodah h’a\i. Kyua ana\n s^t c\h^ pô a\t c\ia\ng mblang mơh kơ mnuih blei jing ana mjeh  mơ\ng kbia\ hriê, si  nga\ tu\ ja\k mơh he\ leh ana\n pô đru kc\e\ brei kơ hdra\ pla, dla\ng kriê c\ia\ng mnuih [uôn sang pla  mâo klei u\ jing.”

Hluê si Knơ\ng brua\ Pla mjing leh ana\n Răng mgang mnơ\ng pla mjing c\ar Daknông, ara\ anei ti c\ar mâo gia\m 250 anôk rah pla mjing leh ana\n c\h^ mnia mjeh ana boh kroh leh ana\n ana tu\ yuôm sui thu\n, hla\m ana\n mâo 87 anôk nga\ nanao brua\, adôk jing jing du\m anôk mka\n kno\ng nga\ hla\m yan đuic\.

Du\m anôk nga\ nanao brua\ lu jing du\m anôk nga\ brua\ sui thu\n leh mâo ana\n kna\l, anôk ala kla\ klơ\ng, mâo klei thâo hla\m brua\ rah pla mjing djuê mjeh. Bi ho\ng du\m anôk rah pla c\h^ mnia hluê yan lu jing blei ba djuê mjeh mơ\ng anôk mka\n ba w^t c\h^. S^t jih yan pla mjing sna\n hlo\ng mdei mơh. Ho\ng du\m anôk anei dleh hla\m brua\ nao ksiêm dla\ng hnơ\ng tu\ ja\k mơ\ng djuê mjeh mnơ\ng pla đa [uh ka rơ\ng djo\ hnơ\ng ôh, nga\ hma\i djo\ pro\ng kơ klei mđ^ kyar brua\ pla mjing  kơ mnuih [uôn sang gơ\ pô.

Nguyễn Tuấn Khải, khua Knơ\ng brua\ Pla mjing lehana\n Ra\ng mgang mnơ\ng pla mjing ]ar Daknông đru kc\e\ ktrâo brei kơ brua\ hro\ng ruah djuê mjeh mnơ\ng pla tu\ ja\k hla\m brua\ ba pla.

- Akâo kơ ih mblang brei, Daknông jing ]ar dưi pla mjing lu mta mnơ\ng, snăn ya mta mjeh jing jăk djo\ guôp h^n ara\ anei?

. Nguyễn Tuấn Khải: Hlăm brua\ pla mjing ho\ng hdră mrâo ara\ anei, drei hlăk ba yua lu hdră, [ia\dah tui si [uh ara\ anei, ana\n jing brua\ mđing kơ klei mjut mjing mjeh bi jăk.

Mjeh dưi pla mjing hlăm ]ar mâo lu mta, drei mbha snei êlâo h^n, ana sui thu\n mse\ si kphê, tiêu ho\ng ênha\ giăm 150 êbâo ha. Tơdah drei mâo hdră mđ^ kyar kjăp klei kơ mjeh, s^t nik srăng ba w^t klei tu\ dưn kơ boh mnga, klei anei mâo mđing leh hlăm wưng êgao. Mse\ ho\ng brua\ lo\ w^t pla mrâo kphê, ]ia\ng pioh lo\ mlih hlăm du\m ênha\ đang kphê hđăp leh khua, lui he\ mjeh kphê hđăp boh mnga amâo mâo lu ôh, amâodah ênưih tuôm ho\ng klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă, snăn ba djuê mjeh jăk h^n mboh h^n, lehana\n dưi kdơ\ng ho\ng klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă mơh. Tui si bi t^ng kno\ng hlăm 1 ha kphê drei dưi lo\ mđ^ mâo mơ\ng 1 – 2 êtuh kg boh kphê, lehana\n hnơ\ng mâo ba w^t hlăm ]ar đ^ mơh.

Êpul tal dua jing, mnuih pla mjing dôk mđing êdi ara\ anei ana\n jing ana boh kroh, drei pla lu jing boh sầu riêng, boh [ơr, boh kneh ăt ba yua mjeh jăk sơăi, ]ia\ng bi mâo boh mnga lu h^n.

Êpul tal tlâo jing, du\m mta mnơ\ng pla [ia\ hruê mse\ si ktơr êtak ăt hơ^t mơh pioh ]h^ kơ du\m sang mkra mjing ara\ anei, lehana\n djăp kơ mnuih [uôn sang yua, amâo đei tuôm mâo ôh klei kơ mjeh amâo mâo jăk.

Êpul tal 4 ana\n jing: djam mtam, mnga jing mnơ\ng pla k`ăm pioh ]h^ mnia, anei jing brua\ mrâo hlăk dôk mđing duah mjeh jăk pioh pla mjing.

- }ia\ng dưi mâo anôk rah mjing êđai mjeh jăk kơ mnuih [uôn sang pla mjing, snăn Anôk brua\ pla mjing lehana\n răng mgang mnơ\ng pla mjing ya mta brua\ mâo ngă leh?

. Nguyễn Tuấn Khải: Tui si brua\ klam mơ\ng knu\k kna kia\ kriê, ana\n jing hyua\ kjăp klei ksiêm dlăng. Êlâo kơ tru\n hlăm yan pl ạming, mâo klei nao ksiêm dlăng jê` jê`. Tôhmô prăp kơ yan hjan truh snăn dơ\ng mprăp djăp mta mjeh  mse\ si tiêu, kphê, boh [ơr, boh sầu riêng, snăn nao mtam ti du\m anôk dôk mjut mjing êđai mjeh ana\n. Ktrâo ata\t kơ du\m êpul êya ngă brua\ bi djo\ ho\ng klei bhiăn. Tal dua, jing bi kla\ ]ia\ng thâo kla\ kơ phu\n agha, snăn mơ\ng klei ksiêm dlăng anei, ăt mâo mơh klei hưn mthâo ho\ng mnuih [uôn sang ti anôk ]h^ êđai mjeh jing jăk, lehana\n nao blei kơ ana\n, êngao kơ klei mtô mblang hâo hưn ho\ng mnuih [uôn sang, lehana\n anôk mjut mjing êdai mjeh, snăn hmei mâo klei mghaih msir đu\ bi kmhal [uah mkra ktang mơh hlei anôk ngă soh mjut mjing êdai mjeh amâo mâo djăp ênoh ]ua\n, tơdăh ăt lo\ ngă soh mơh srăng hgu\m ho\ng brua\ sang ]ư\ êa alu\ wa\l, mkhư\ gang du\m anôk ma\ brua\ djuê ana\n, amâo mâo dưi ba ]h^ ôh mjeh mjiêng pô kơ ta], ngă hmăi amâo mâo jăk kơ klei mnuih [uôn sang pla mjing.

- }ia\ng thâo ruah ya mta mjeh jing jăk, mâo klei tu\ dưn, snăn akâo kơ ih k]e\ brei kơ mnuih [uôn sang, lehana\n ih dưi mâo du\m klei bi hmô kơ ya mta mjeh mnơ\ng pla ana\n?

. Nguyễn Tuấn Khải: }ia\ng mghaih msir klei amâo mâo jăk kơ mjeh, snăn hmei mâo klei ]ia\ng mta\ kơ mnuih pla mjing bi nao blei mjeh hlăm du\m anôk mjut mjing mjeh mâo leh klei hing ang jăk, đăm duah blei ôh mjeh mơ\ng phung duah ]h^ amâo mâo thâo b^t phu\n agha. Hmei tuôm [uh leh êjai đue# hiu hlăm đa đa anôk mâo mnuih duah bi ]h^ mjeh tiêu, mse\ si nao bi ]h^ hbei ana\n yơh. S^t nik klei ]h^ mnia ana\n amâo mâo thâo kla\ phu\n agha ôh, lehana\n kăn drei thâo rei mjeh ana\n jing jăk amâodah hơăi. Mse\ si drei thâo leh mâo du\m mta mnơ\ng ngă kơ tiêu tơdah mơ\ng ana\n srăng ba mtưp mơ\ng êlan gru khăt ana\n yơh, amâodah mơ\ng du\m war tiêu leh mâo mnơ\ng ngă, [ia\dah ka bi êdah ôh hlăm tiêu mjeh ba ]h^ ana\n, leh blei ba w^t pla mmông ana\n kơh mnơ\ng ngă dơ\ng êdah yơh. Kyuana\n ara\ anei ăt adôk ka dưi mâo mjeh tiêu jăk ôh mkăp kơ mnuih pla mjing. Tal dua le\, drei ka mâo djăp klei dưi ksiêm dlăng, boh s^t du\m dhar brua\ djo\ tuôm ara\ anei ăt ka mâo mơh kdrăp pioh bi kla\ ana\n jing mjeh tiêu jăk amâodah hơăi, mjeh anei mnơ\ng ngă he\ amâodah hơăi, kno\ng ho\ng ala\ jing dleh thâo kral. Kyuana\n hmei mâo klei ]ia\ng mta\ kơ mnuih pla mjing tơdah pla mjing tiêu snăn brei drei mđing klei kơ mjeh yơh jing tal êlâo, êjai tui duah mjeh snăn ruah bi nik ya anôk mjut mjing mjeh mâo leh klei hing ang, anôk thâo b^t kla phu\n agha, lehana\n ruah đơ mjeh jăk, ]ia\ng đăm le\ hlăm klei amâo mâo jăk.

- Sna\n he\, mni la] jăk kơ ih lu!