Hla\m du\m thu\n gia\m anei, klei duh bi liê mđ^ kyar Phu\n pui kmla\ êran ho\ng êa, knơ\ng kdơ\ng êa po\k leh kơ mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma hla\m kr^ng wa\l Dap Kngư sa klei ga\l duh [ơ\ng mrâo, ana\n jing brua\ rông pla leh ana\n trah wah ma\ mnơ\ng hla\m êa. Mse\ si ti c\ar Kon Tum , ênha\ êlah êa mơ\ng mnuih [uôn sang dưi ba rông, pla mnơ\ng hla\m êa đ^ truh êbeh 20 êbâo ha, Kla\ s^t, mâo lu go\ êsei mnuih [uôn sang tu\ jing leh ho\ng gru hmô rông akan ba c\h^. Kdrêc\ “ Hra\m mb^t ho\ng mnuih [uôn sang hruê anei hmei hưn mthâo gru hmô rông akan hla\m war ti ênao êa, ho\ng 2 mta akan mưng jua\t leh ana\n jing akan Diêu hồng leh ana\n akan Rôphi amâo mâo mđai.
Jing sa hla\m 4 ênao mgơ\ng êa pro\ng hla\m c\ar Kon Tum ho\ng hnơ\ng dưi mgơ\ng êbeh 3 êkla\k m3 êa, ênao êa kdơ\ng Đak Uy ti kdriêk Dak Hà mơ\ng sui hing ang leh ho\ng du\m drei akan c\o\ng đ^ pro\ng ma\ hja\n mse\ si: akan mè, trôi, chep, kruah ktro\ truh du\m pluh kg. Brua\ ba yua gia\m 4.000ha êlah êa pioh rông akan mâo Phạm Va\n Tụ dôk ti alu\ 5, sa\ Đak Ngọc hluê nga\ mơ\ng thu\n 2006. Kmla\n mưn yua ênao êa mơ\ng Anôk kriê dla\ng ba yua du\m knơ\ng kdơ\ng êa ti c\ar kon Tum ho\ng ênoh 50 êkla\k pra\k gra\p thu\n. Gra\p thu\n, Va\n Tụ ba phưi hla\m êa mơ\ng 1- 1 tôn mkrah akan mjeh, gra\p kg mâo mơ\ng 400-500 drei. Ka djo\ ai ho\ng pra\k ka\k mâo ba w^t hla\m brô 400 êkla\k pra\k gra\p thu\n mơ\ng brua\ phưi rông akan gơ\ pro\ng ma\ hja\n, Va\n Tụ lo\ bi liê pra\k duh bi liê nga\ mkra 144 m2 war pioh rông akan: “ Mka\ hdra\ rông hla\m war ho\ng rông phưi hla\m ênao êa [uh `u mâo klei tu\ đ^ kyar h^n ho\ng rông hla\m ênao êa. Tơ lac\ kơ rông akan Diêu hồng anei ba rông hla\m êa ênao jing amâo dưi thâo rông.ôh, sui đ^ pro\ng. Ho\ng akan ba rông hla\m war anei [uh `u djo\ ho\ng klei c\ia\ng,rông mâo hla\m wang mơ\ng 4-5 mlan, sna\n pô mphu\n ma\ ba c\h^ yơh mâo mơ\ng 500-7 00gam. Ho\ng ênoh c\h^ ara\ anei hla\m sang c\ơ mnia t^ng mdu\m mâo mơ\ng 40-45 êbâo pra\k hla\m sa kg jing mâo mnga leh. Bi akan Rôphi tơ ba rông hla\m war jing ja\k djo\ êdi yơh.”
Mb^t ho\ng ênha\ êlah knơ\ng kdơ\ng êa Đak Uy, hla\m kdriêk Dak Hà ara\ anei mâo [o# êlah êa pro\ng mka\n mjing mơ\ng knơ\ng kdơ\ng êa phu\n pui kmla\ Plei Krông leh ana\n lu knơ\ng kdơ\ng êa, phu\n pui kmla\ mka\n ho\ng boh pro\ng êbeh 10 êbâo ha. Brua\ ba yua ênao êa pioh mđ^ kyar brua\ rông pla mnơ\ng hla\m êa hla\k mâo knu\k kna alu\ wa\l leh ana\n mnuih [uôn sang mđing dla\ng. Mb^t ho\ng brua\ mtru\t mđ^ ai du\m go\ êsei mnuih [uôn sang ba yua anôk la\n ala pio klei ênao êa rông akan, kdriêk Dak Hà hla\k mđ^ ktang klei đru mnuih [uôn sang rông akan ho\ng war. Lê Xuân Sáng, K’ia\ng khua êjai knơ\ng brua\ sang c\ư\ êa sa\ Đak Ngọc brei thâo: “ Ho\ng hdra\ êlan mđ^ kyar duh mkra leh ana\n mjing klei ga\l kơ mnuih [uôn sang mđ^ kyar sna\n sa\ a\t mtru\t mđ^ leh ana\n mjing klei ga\l kơ mnuih [uôn sang duh mkra, boh nik jing ba yua du\m êlah ênao êa c\ia\ng rông pla mnơ\ng hla\m êa pioh mđ^ pra\k ka\k mâo ba w^t kơ mnuih [uôn sang.”
Klei ga\l mơng mnuih [uôn sang rông akan ti Đak Hà ara\ anei jing êngao kơ klei mtru\t mđ^ ai, đru brei pra\k duh bi liê knu\k kna alu\ wa\l, du\m anôk brua\ êngao knu\k kna ti anei a\t duh bi liê leh Anôk bi kc\eh mđai akan mka\p kơ du\m go\ êsei rông akan êjai leh ana\n mka\p mnơ\ng [ơ\ng amâo t^ng pra\k mnga ôh kơ mnuih [uôn sang mđ^ kyar brua\ rông akan êa kba. Nguyễn Hữu Tá, Anôk brua\ rông bi kc\eh mđai akan mjeh Tá Tiến ti wa\k krah Đak Ha brei thâo: “ Ara\ anei hmei ba yua hdra\ kdra\p nga\ brua\ mrâo mrang, duh bi liê du\m wa\l ênao êa pioh rông . Mâo dja\p ênu\m klei ga\l djo\, hdra\ kdra\m mnơ\ng yua, mnuih nga\ brua\ thâo raih kơ brua\ c\ia\ng bi kc\eh mđai akan mjeh ja\k êdi, ênoh ênil djo\ guôp. Kc\e\ ktrâo kơ mnuih rông, duh bi liê mjeh akan, mnơ\ng [ơ\ng kơ akan leh ana\n hrui blei jih akan mơ\ng mnuih rông mâo. T^ng hluê klei tu\ dưn, sna\n hla\m sa ha mnuih [uôn sang ti Đak Hà dưi mâo êa krih kơ kphê êjai leh ana\n rông pla mnơ\ng hla\m êa êjai, leh sa thu\n nga\ brua\ mâo ba w^t êbeh 550 êkla\k pra\k mnga.”
Mb^t ho\ng kdriêk Đak Hà, hla\m c\ar Kon Tum ara\ anei mâo êbeh 20.000 ha ênha\ êlah êa dưi rông pla mnơ\ng hla\m êa leh ana\n hlka\k lo\ dơ\ng po\k phai pro\ng h^n hla\k du\m hdra\ brua\ knơ\ng kdơ\ng êa phu\n pui kmla\ pro\ng, mse\ si: Đak Đring, ako\ Kon Tum… mgơ\ng êa. Anei jing klei ga\l mơ\ng mnuih [uôn sang ti alu\ wa\l dưi ba yua mđ^ kyar c\ia\ng mđ^ ktang brua\ rông pla mnơ\ng hla\m êa mơ\ng alu\ wa\l leh ana\n mđ^ ba pra\k ba w^t kơ go\ sang.
C|ia\ng kơ lo\ dơ\ng mâo klei thâo brua\ rông akan hla\m war, drei hmư\ klei bi blu\ hra\m mơ\ng pô c\ih mkra kdrêc\ anei ho\ng Phạm Va\n Tụ, dôk ti alu\ 5, sa\ Đak Ngọc, kdriêk Đak Đoa, c\ar Kon Tum, mnuih mâo lu klei thâo brua\ rông akan hla\m war ti ênao knơ\ng kdơ\ng êa:
-Êlâo h^n, la] jăk kơ ih pioh leh mmông blu\ hrăm ho\ng pô ngă brua\ klei mrâo kơ kdrê]: “Hrăm mb^t ho\ng phung ngă lo\ hma”. Akâo kơ ih mblang brei, ]ia\ng k]ưm kơ brua\ rông kan ho\ng war hlăm du\m ênao mgơ\ng êa, ya mta brua\ mnuih [uôn sang ngă he\?
Pham Va\n Tụ: Mnuih [uôn sang drei ]ia\ng rông kan hlăm war snăn êlâo h^n brei mâo êa doh, amâo mâo mta ]ho\ ôh. Kan diêu hồng anei hd^p ho\ng anôk êa doh. Bi klei mkra war bi t^ng tơdah war mâo boh pro\ng êlah êa 24m2, êlam 3m, snăn mkra war ho\ng ênoh hlăm brô mơ\ng 20 – 21 êklăk prăk ênu\m sa boh war.
- Brua\ duh bi liê mkra war rông kan liê lu prăk mơ\? Mnuih [uôn sang dưi mơ\ mkra ma\ hjăn war rông, amâodah blei ma\ war ara\ng mkra leh êlâo?
Phạm Va\n Tụ: Tơdah la] kơ war rông kan, snăn tui si kâo m^n, asei kâo pô ka kâo thâo mkra mơh. Mse\ hruê ai dôk mkra, ma\ kram, alê, m’ô, lehana\n `uăl dhiang păng hlo\ng truh kơ msei lehana\n tuyp ăt bi blei sơăi mnơ\ng ana\n, amâo mâo ênưih ôh. Ăt mse\ si tal êlâo kâo la] leh, tơdah mkra leh sa boh war rông dưi rông phưi kan hlăm năn jing ênoh hlăm brô mơ\ng 20 - 21 êklăk prăk. Ăt tui hluê mnuih [uôn sang drei, tơdah ]ia\ng rông lu snăn mkra war lu.
- Leh mâo prăp êmiêt djăp ênu\m, êla jing jăk kơ klei drei dưm êđai kan mjeh? Lehana\n kan mjeh ti anôk srăng blei?
Phạm Va\n Tụ: Phưi kan mjeh jăk h^n jing hlăk ako\ mlan sa grăp thu\n hluê si mlan [le\, jing leh kơ tết. Drei t^ng ]ia\ng kơ kan drei rông truh ti knhal jih mlan 6 dưi ma\ yơh. Mjeh duah blei mơ\ng kwar yu\, amâodah blei ti Saigon, amâodah blei ti Daklak tu\ mơh. Hlăm sa war dưi rông hlăm brô 6 êbâo drei kan. Ho\ng mjeh kan yap mơ\ng 50 - 60 drei/kg, đăm ma\ ôh mjeh yap mơ\ng 250 – 270 drei/kg hnơ\ng kan adôk điêt ênưih lu] liê h^n truh 50 – 60%. Mta mơ\ng 50 – 70 drei/kg dah lu] liê kno\ng hlăm brô 20% đu].
- Brua\ dlăng kriê wiê ênkă kan rông hlăm war mâo klei mdê mơ\ ho\ng hdră drei rông hlăm ênao?
Phạm Va\n Tụ: Kan rông hlăm war snăn drei ksiêm dlăng bi nik. Tal êlâo jing êa rông. Tal dua, kơ mjeh kan. Tơdah êđai kan amâo mâo [ơ\ng mnơ\ng snăn mâo klei amâo mâo jăk leh. Tơdah hlăm sa dua hruê [uh kan kdloh ko\ kơ dlông, [ơ\ng mnơ\ng awa\t snăn drei đing mtam mmông ana\n kan k[ah osi, êa amâo mâo jăk leh, drei mđue# war kơ anôk êlam h^n ]ia\ng mâo osi kơ kan, mâo êwa amâodah ti anôk êa êlam h^n jing amâo mâo êkăl ôh. Grăp hruê brei kan [ơ\ng mse\ si aguah tlam sa hruê 3 blư\. Aguah brei [ơ\ng hlăm brô 8h. yang hruê dơ\ng hlăm brô 2h, bi mlam hlăm brô 5h, nanao mse\ djuê ana\n bi m]iêm djo\ mmông.
- Akâo kơ ih bi mka\ lăng klei tu\ dưn plah wah rông kan hlăm war ho\ng rông kan phưi êngiê?
Phạm Va\n Tụ: Rông kan hlăm war s^t yơh ]iêm ho\ng amlơ\k tổng hợp s^t nik jing jăk h^n, }iêm amlơ\k tổng hợp kan djăl pro\ng h^n, hruê rông [ia\, lehana\n dlăng kriê ênưih mơh. Tal dua le\, mmông hrui kno\ng ktu\ng sa blư\ hlo\ng leh. ~u jăk h^n ho\ng brua\ rông kan tha hlăm ênao jing hrui ma\ kan nanao hlăm jih thu\n, lu] lu hruê ai ma\ brua\. Hlăm sa war rông mse\ djuê ana\n ho\ng 6 êbâo drei hlăm war kan leh pro\ng, t^ng kah knar, ka la] ôh kơ sa kg, amâo dah 700g sa drei, snăn t^ng hlăm sa war mâo giăm 3 tôn leh. 3 tôn ba ]h^ ho\ng ênoh [ia\ êdi 40 êbâo prăk, [ia\dah ênoh hơ^t ăt ti 50 êbâo kơ dlông mơh.
- La] jăk kơ ih.
Viết bình luận