VOV4.Êđê - Ara\ anei Lăn Dap Kngư hlăk hlăm yan bhang không. Jing adiê amâo mâo găl ôh, ăt ba hriê lu klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă mơh kơ war kphê hlăm ]ar Daknông.

Krah yan bhang ti lăn Dap Kngư mđiă hlơr, klei êlưih [uh ti lu đang kphê ana\n jing hla gơ\ k`^ dliu, đang war thu krô, êdu awa\t. Klei ]ia\ng la] êdi, amâo djo\ kno\ng ho\ng đang kphê sui thu\n đui] ôh, wa\t ho\ng đang kphê mrâo hrui pe\ boh ăt mse\ mơh, bohnik gơ\ du\m đang war mboh lu hlăm yan mrâo êgao. Mse\ si go\ êsei Hoàng Thị Tươi ti să Nhân Cơm kdriêk Dak R’Lấp, ho\ng 5 ha kphê, yan mrâo êgao hrui w^t mâo 20 ton kphê asa\r, snăn lu ana kphê hlăm đang êdu awa\t. }ia\ng kru\ w^t klei đ^ jing, đru ana kphê dưi rông boh mda, rơ\ng kjăp hnơ\ng mâo hlăm yan ti ana\p, aduôn Hoàng Thị Tươi hlăk k[^n ai tiê krih êa, dưm hbâo:

“ Go\ êsei kâo hlăm yan bhang leh pe\ boh, khăt adhan snăn bi krih êa. Leh hrui pe\ boh ana kphê k[ah êa, thu krô, kđang lăn ana\n amâo mâo rua\t dưm hbâo ôh, kâo krih êa 1 blư\ ]ia\ng mâo hnơ\ng h’ăp, leh kơnăn kơh kâo dưm hbâo leh ana\n lo\ dơ\ng krih êa. Êa tal êlâo kâo krih ăt man dưn, êa tal 2 kâo krih msah ]ia\ng hram kma hlăm gu\ lăn”.

Mb^t ho\ng mđing kơ mnơ\ng tu\ jăk, kphê wưng anei ăt mâo du\m mta hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă. Ho\ng đang kphê mơ\ng aduôn Hoàng Thị Hương, să Nhân Cơ, ana\n jing klei eh kan nga\.

Êlâo kơ tit, eh kan hd^pbi m[^n sa anôk leh ana\n hrip mă jih mnơ\ng tu\ jăk hlăm ana kphê mse\ si: knăt mda, kuôp kmru\ boh, kmru\ boh.{ri he\ mơh, aduôn Hương hmao [uh hnưm, msir mghaih he\, anăn kphê amâo mâo êluh ôh adiê boh:

“ Thu\n dih đang war kâo mâo eh kan ngă, sang kâo khăng nao ]ua\ dlăng đang war ]ia\ng ksiêm dlăng mâo eh kan mơh he\ amâo dah h’a^ ]ia\ng hmao msir mghaih. Hluăt [oh [ơ\ng ana ăt mâo lu mơh, hmei ăt khăng nao ]ua\ nanao đang war ksiêm dlăng ]ia\ng mâo hdră hmao msir mghaih”.

Êngao kơ eh kan nga\, hlăm yan bhang anei, du\m mta hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă mkăn ăt mâo hlăm ana kphê mse\ si: hluăt [oh [ơ\ng ana, ktuôp uê, bring ngă, mmao hrah nga\… Tơdah mnơ\ng ngă kjham ana kphê srăng êluh hla, amâo dưi tu\ mă boh mngac\ yang hruê ngă truh klei amâo mâo đuôm boh. Kyua du\m klei hma^ djo\ kjham mse\ snăn, ana\n c\ia\ng bi  nao ]ua\ dlăng nanao đang war kphê pô, c\ia\ng dja\l hmao [uh klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă leh ana\n mâo hdră hmao răng mgang jing bruă mnuih [uôn sang ngă lo\ hmadrei c\ia\ng bi mđing êdi hlăm wưng anei.

Thạc sĩ Phạm Công Trí, Knơ\ng Kreh knhâo hdra\ mnê] nga\ bruă Lo\ hma dliê kyâo Dap Kngư đru ktrâo k]e\ klă h^n kơ hdră răng mgang eh kan leh ana\n hdră kriê dlăng kphê hlăm yan bhang.

-Ơ thạc sĩ, hlăm yan bhang không, si klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă ho\ng kphê?

. Thạc sĩ Phạm Công Trí: Drei [uh hlăm yan bhang không klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă kơ kphê amâo mâo jăk ktro\ ôh mse\ ho\ng yan hjan, [ia\dah ho\ng adiê dleh thâo t^ng knăl mse\ si ara\ anei, brua\ duh kơ kphê đ^ h^n, ênoh ]il ]h^ boh kphê amâo mâo yuôm, mnuih pla mjing le\ hlăm klei amâo mâo hơ^t ôh kơ brua\ dlăng kriê wiê ênăk, mơ\ng ana\n klei răng mgang hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă t^ng m^n yơh si srăng ngă ]ia\ng kơ đăm lu] liê lu ôh, [ia\dah mâo klei tu\ dưn. Ho\ng ana kphê hlăm yan không bhang lu êdi jing eh kan gam. Mâo eh kan êun, ktuôp uê, ktuôp mtah, eh kan bi suôp, kreh gam djip hla\m kuôp boh, kmru\ mda. Tơdah drei răng mgang jăk klei mnơ\ng ngă amâo mâo srăng đ^ lar pro\ng ôh, lehana\n kăn srăng hmăi rei kơ boh mnga mgi dih. {ia\dah phưi tha amâo mâo klei răng mgang jăk s^t nik hlua\t [ơ\ng eh kan gam srăng ba klei jhat kơ boh, boh amâo srăng đ^ jing jăk ôh. Lehana\n srăng mâo gru jhat tuôm ho\ng hjan yan kơ ana\p srăng bi mmao jhat ngă kơ war kphê lu] ram boh mnga.

-Ơ thạc sĩ, tơdah [uh klei eh kan gam, snăn si mnuih pla mjing srăng ngă ]ia\ng dưi gang mkhư\ đăm `u tưp lar?

. Thạc sĩ  Phạm Công Trí: Mâo lu mnuih pla mjing dôk m^n brua\ răng mgang jing krih êa drao jih hla\m war, klei m^n anei ka djo\ ôh. Brua\ krih jih hlăm kluôm war ênưih le\ hlăm klei bi rai jih mnơ\ng dhơ\ng hd^p, hlo\ng ngă djiê jih mơh mnơ\ng khăp [ơ\ng eh kan, snăn ana\p srăng đ^ lê] mnơ\ng ngă mkăn le\. Drei krih êa drao mse\ snăn amâo lo\ dưi răng kriê ôh hdră răng mgang kphê mơ\ng Việt Nam. Kyuana\n, brei mâo klei ksiêm dlăng bi nik, tơdah [uh eh kan gam snăn kơh krih êa drao, drei amâo mâo krih êa drao gang mkhư\ ôh.

Hlăm yan bhăng [hu\l kreh đuôm hla\m hla kphê. Êjai nao ]ua\ war kphê [uh hla kphê [l^p amâo mâo [hu\l đuôm ôh, snăn phu\n ana\n srăng mâo eh kan, kyudah eh kan `u bi kbia\ êa hlăm hla kphê ngă kơ hla kphê [l^p, [hu\l amâo mâo đuôm ôh. Ho\ng du\m phu\n kphê ana\n drei krih mtam êdrao bi mdjiê eh kan, snăn srăng jih mtam eh kan, amâo mâo guôn krih hlăm tar [ar ôh.

Wưng tal dua, anôk mâo eh kan gam jing mâo kpu\ng ko#, hlăm phu\n kphê mâo eh kan amâodah mâo hdăm. Truh kơ wưng anei jing kjham leh, snăn lo\ krih êa drao sa blư\, lehana\n lo\ krih tal 2 mơ\ng 10 – 15 hruê êdei, ]ia\ng hlo\ng mdjiê jih wa\t boh eh kan. Bi eh kan bi suôp kreh ngă truh kơ klei bi ju luôm hlăm hla kphê, snăn lu mnuih pla kphê kreh yua wa\t êa drao krih mmao jhat, bi lu\k ho\ng êa drao hlua\t, amâodah bi lu\k mb^t ho\ng êa pui krih mb^t, snăn hdră anei amâo mâo jăk ôh. Boh s^t leh krih êa drao kơ eh kan bi suôp, eh kan êun djiê, kno\ng leh du\m blư\ krih êa mta mmao ju\ luôm ana\n hlo\ng đue# jih mơh.

- Ih mâo mơ\ klei ]ia\ng lo\ mta\ kơ mnuih pla mjing kphê kơ brua\ dla\ng kriê wiê ênăk kphê wưng hla\m anei?

. Thạc sĩ Phạm Công Trí: Brei drei mđing hlăm yan bhang không drei mkhư\ kno\ng hlăm du\m anôk mâo mnơ\ng ngă đu], amâo mâo guôn krih êa drao hlăm tar war ôh, lehana\n brei hdơr hlăm du\m đang khê leh khua, du\m wa\l kphê mrâo lo\ bi hlua\ mda tơdah drei krih êa lu đei, krih kđiăm đei, hnơ\ng h’ăp msah êgao kơ hnơ\ng ]ia\ng amâo mâo djo\ kno\ng ngă lu] liê êa, [ia\dah lo\ ngă kơ eh kan đ^ lê] lu snăk, lehana\n lo\ mâo lu hlua\t lăn, mmao jhat kơ agha, snăn bi mđing mơh kơ klei ngă bru\ agha, k`^ hla. Drei drei kma\ hnơ\ng krih êa bi man djăp kơ kphê đu] k`ăm bi hro\ klei bru\ agha kphê, mnơ\ng ngă kơ agha kphê, mơ\ng ana\n brua\ dlăng kriê wiê ênăk kơ kphê srăng jăk găl h^n mơh.

• Mni la] jăk kơ ih lu!

H’Nga – Y Khem pô ]ih hlo\ng ra\k