VOV4.Êđê - Klei yan adiê thu krô, adiê mđia\ hlơr mâo mb^t ho\ng adiê hjan ê’a\t hla\m wưng êgao nga\ kơ lu đang kphê êluh hla dôk ma\ rơc\ khơc\. Mb^t ho\ng du\m bliư\ adiê hjan hla\m yan bhang sui êlâo kơ Tit nga\ kơ mnuih [uôn sang dôk hyưt kơ brua\ dla\ng kriê ana kphê hla\m klei yan adiê amâo mâo ga\l djo\ mse\ si ara\ anei. C|ia\ng msir mghaih klei ru\ng răng ana\n kơ mnuih [uôn sang , hmei mâo klei bi blu\ hra\m ho\ng Tiến sĩ Lê Ngọc Báu, Khua hđa\p Knơ\ng kreh knhâo hdra\ mnêc\ nga\ brua\ lo\ hma dliê kmrơ\ng Tây Nguyên kơ du\m klei c\ia\ng mđing s^t dla\ng kriê đang kphê hla\m klei yan adiê amâo mâo ga\l djo\,.

Ơ Tiến sĩ Lê Ngọc Báu, hlăm du\m thu\n giăm anei, klei adiê amâo lo\ jăk, hmăi leh amâo mâo djo\ điêt ôh kơ boh mnga mnơ\ng pla mjing, boh nik ho\ng kphê. Mnuih pla kphê [rư\ hruê [rư\ ru\ng răng hla\m brua\ dlăng kriê wiê ênăk kphê pô êjai adiê bi mlih amâo lo\ thâo T^ng knăl. Boh nik adiê mrâo anei, tăp năng hjan, tăp năng mđia\, mâo mb^t ang^n ktang amâo mâo dei ngă leh kơ ana kphê êghăng jih, snăn si hdră ]ia\ng lo\ bi dlăng kriê kphê?

 Lê Ngọc Báu: Thu\n anei adiê bi mlih pro\ng, mrâo mâo du\m gưl hjan, lehana\n mâo he\ adiê êa\t hriê, plua\ mb^t ho\ng mđia\ ktang ngă leh hmăi amâo mâo jăk ôh kơ boh mnga kphê. Tôhmô ho\ng du\m gưl bi mnga ako\ yan, snăn lu amâo mâo jăk đuôm adiê ôh. Tal dua, kyua mâo ang^n ktang ngă luh jih hla kphê. Lehana\n drei thâo leh hla yơh jing anôk pioh kơ klei ana bi êwa pioh mklin ai rông boh mgi dih, [ia\dah luh he\ jih hla s^t sik mnga blang amâo mâo jăk siam ôh, lehana\n kăn jăk đuôm adiê rei. Đơ adiê đuôm leh adhan amâo mâo hla ana\n djăl mơh truh kơ klei luh adhan. Kyuana\n, t^ng kơ klei thu\n mlan ngă brua\ brei bi mâo hdră ngă mđrăm hlăm jih jang. Tôhmô pla ana kyâo gang ang^n ju\m war kphê. Lehana\n sa hdră mkăn kâo m^n jing jăk ana\n jing pla plua\ ana boh kroh hlăm war kphê mse\ si boh sầu riêng, boh [ơr, pla tiêu snăn đơ ana mnơ\ng pla ana\n đru gang ang^n, gang mđia\ êjai, lehana\n đru krơ\ng mơh kơ hla kphê.

 Mrâo anei adiê ti Daklak mâo mơh du\m gưl adiê êa\t ktang lehana\n sui, lehana\n mâo hlăm đa đa alu\ wa\l lo\ mâo du\m gưl hjan, klei anei hmăi amâo mâo jăk kơ boh mnga, kơ hnơ\ng jăk boh kphê yan kơ ana\p, snăn si brua\ mnuih pla mjing srăng ngă, Ơ tiến sĩ?

Lê Ngọc Báu: Du\m gưl adiê êa\t leh êgao amâo mâo hmăi pro\ng ôh ho\ng ana kphê, kyuadah ho\ng hnơ\ng êa\t hla\m brô 14 – 15⁰C snăn amâo mâo klei hyưt ôh ho\ng kphê. {ia\dah du\m gưl hjan êlâo kơ tết ngă kơ klei bi mnga [ia\dah amâo mâo jăk đuôm adiê ôh, lehana\n đơ adiê jing năng ai dleh mơh dưi đuôm boh truh kơ yan pe\. Đơ boh anei tơdah ksa\ hnưm lu srăng tuôm ho\ng k[oh [ơ\ng. Klei adiê êa\t amâo mâo jăk hmăi đei ôh ho\ng ana kphê, lehana\n kăn mâo hdră thâo bi mđao kơ ana kphê rei. Hdră ]ia\ng mghaih msir klei anei ka mâo ôh, [ia\dah mgi dih ti du\m war kphê mâo ana kyâo bi êyui, pla ana plua\ mb^t s^t nik srăng dưi bi kna hnơ\ng h’uh hlăm war kphê, kyuadah đru krơ\ng hnơ\ng h’uh mơ\ng [o# lăn. Kyuana\n brua\ kơ êdei ana\p jing bi pla ana plua\ mb^t.

 Hlăm yan không bhang klei năng mđing êdi ho\ng mnuih pla kphê jing klei kơ brua\ krih êa, snăn si jing krih êa bi djo\, djăp, lehana\n tu\ dưn. Ara\ anei, ]ia\ng mkiêt mkriêm êa lu mnuih pla mjing ruah hdră krih êa [rư\ [rư\ (Jing krih êa [ia\, [ia\dah krih lu blư\), si ngă hdră anei jăk mơ\, Ơ tiến sĩ?

 Lê Ngọc Báu: Brua\ krih êa grăp blư\ krih ho\ng hnơ\ng [ia\, [ia\dah bi krih lu blư\ snăn klei ana\n jing jăk ho\ng brua\ mkiêt mkriêm êa. {ia\dah ho\ng ana kphê brei drei mđing sa mta brua\ yuôm bhăn, kno\ng ho\ng ana kphê đu] ho\, ana\n jing wưng krih tal êlâo brei drei krih êa bi djăp [ia\ êdi êbeh 300lit/phu\n. brei drei krih bi djo\ wưng jing, êjai knuh mnga kbu\m ênu\m leh, hlăm du\m kdrê] nah knhal mnga kbu\m ksua\ mâo 1cm leh, snăn mmông ana\n man yơh bi krih êa. Đăm ôh kyua klei la]dah kphê amâo mâo djăp êa bi krih he\ hnưm êjai kphê ka kbu\m ênu\m mnga. Leh mnga ]uh blang, du\m gưl krih tal 2, tal 3 drei dưi krih [ia\ h^n dưn pioh mkiêt mkriêm êa.

Mnuih [uôn sang leh ana\n [^ng ga\p drei hla\k hmư\ Tiến sĩ Lê Ngọc Báu, Khua hđa\p Knơ\ng kreh knhâo hdra\ mnêc\ nga\ brua\ lo\ hma dliê kmrơ\ng Tây Nguyên kc\e\ ktrâo brei du\m mta brua\ s^t krih êa kơ kphê hla\m yan bhang. Lo\ dơ\ng hdra\ jing  klei mbo\ mnơ\ng tu\ ja\k kơ ana kphê hla\m wưng anei:

Êngao kơ klei krih êa, snăn klei pruê hbâo kơ kphê ăt mâo klei mnuih pla mjing mđing. Snăn akâo kơ tiến sĩ mta\ mtăn brei ]ia\ng kơ mnuih pla mjing pruê ya mta hbâo bi djo\ hlăm wưng anei?

 Lê Ngọc Báu: Leh sa yan hrui pe\ boh, ana kphê toh hroh ai, lehana\n ]ia\ng snăk lo\ mâo lu hbâo mtru\t mđ^ klei đ^ jing, lehana\n ]ia\ng mđ^ ai ktang kdơ\ng ho\ng klei mnơ\ng ngă. Mse\ si lo\ mđ^ hbâo kali, k`ăm mâo ai kdơ\ng ho\ng klei không mđia\ ktang h^n, ]ia\ng đru krơ\ng kơ adhan hla snăn mbo\ hbâo đạm. Drei lo\ mbo\ hbâo kơ kphê ho\ng hdră pruê hbâo kơ lăn, lehana\n mguôp mb^t ho\ng brua\ krih êa hbâo hla\m hla. Kyuadah hnơ\ng h’uh hlăm lăn ana kphê ka jăk dưi hrip lu mta hbâo ôh, snăn drei mkăp hbâo ho\ng klei krih êa hbâo hla\m hla, mkăp djăp du\m mta vi lượng kơ ana kphê ho\ng hdră krih hlăm hla, k`ăm mkăp vi lượng kyudah hla\m lăn dleh mkăp djăp. Lăn pla kphê ara\ anei leh lu thu\n dlăng kriê snăn lăn đue# nao kơ sah kba. Êdah êdi hnơ\ng pH hlăm lăn tru\n snăn drei lo\ mbo\ ]ur pioh lo\ mđ^ hnơ\ng pH, snăn kơh lo\ mjing kơ mnơ\ng pla mâo ai hrip ma\ hbâo pruê.

Mse\ si ih mrâo la] leh, brua\ mbo\ hbâo kơ kphê jing yuôm bhăn snăk. {ia\dah boh s^t mâo lu mnuih pla mjing brei thâo, di`u amâo mâo pruê ôh hbâo kơ kphê hlăm yan bhang, [ia\dah ana kphê ăt mtah mda. Di`u ngă mse\ snăn djăp leh he\, lehana\n tiến sĩ mâo mơ\ klei ]ia\ng mta\ kơ mnuih pla mjing êjai dlăng kriê kphê hlăm wưng anei k`ăm ba w^t boh tu\ dưn jăk?

 Lê Ngọc Báu: Kơ hdră pruê hbâo hlăm brua\ dlăng kriê wiê ênăk kphê, mâo leh klei mta\, [ia\dah boh s^t hmei [uh klei pruê hbâo kơ kphê hlăm yan bhang ăt jing jăk. Tui si hdră mơ\ng Phu\ng brua\ lo\ hma ara\ anei ăt ktrâo ata\t leh jăk h^n pruê hbâo truh 4 blư\ hlăm sa thu\n. Sa blư\ jing pruê hlăm yan bhang, lehana\n 3 blư\ pruê hlăm yan hjan. Hlăm yan hjan pruê hlăm du\m mlan 5, 7, 9, lehana\n hlăm yan pruê jăk h^n jing ti wưng krih êa tal 2. {ia\dah brei hdơr hnơ\n ghbâo pruê hlăm yan bhang jing [ia\ h^n mka\ ho\ng du\m gưl pruê hlăm yan hjan. Kyuadah kali pruê hlăm yan bhang đru kơ ana kphê mâo ai krơ\ng ho\ng adiê hlơr, mđ^ ai hrip êa. {ia\dah hlăm yan bhang ana kphê amâo mâo jăk đ^ jing đei ôh, kyuana\n klei ]ia\ng kơ kali kno\ng [ia\. Hbâo đạm, lehana\n lân jing lu h^n, bi kali kno\ng [ia\. Snăn hnơ\ng hbâo pruê hlăm yan bhang, kha\dah kno\ng pruê ma\ [ia\, [ia\dah jing yuôm bhăn k`ăm mâo mkăp mtam kơ ana kphê mâo ai kyua leh sa wưng tuh êyuh jih kơ brua\ rông boh. Bi tui si lu phung pla kphê la] amâo mâo pruê hbâo ôh, [ia\dah kphê ăt mtah siam jing djo\ leh, tơdah lo\ g^r mjut mơh [ia\ hlăm brua\ pruê hbâo hla\m yan bhang snăn jing jăk h^n.

 Mni la] jăk kơ Tiến sĩ hriê leh mb^t h\ng hmei hla\m klei bi blu\ hra\m anei.

                        H’Nga pô ]ih hlo\ng răk.