VOV4.Êđê -Hlăm du\m thu\n giăm anei, grăp blư\ truh yan hla luh, ana ksu lo\ bi knăt lehana\n tuôm ho\ng klei mmao ko# gam, ba klei jhat kơ lu đang ksu ti Gialai, lehana\n hla\m kluôm Lăn Dap Kngư, ngă bi hro\ hnơ\ng mâo ktăk ksu.

Go\ êsei aduôn Nguyễn Thị Chín ti [uôn mrô 3, să Ia Nhin, kdriêk }ư\ Pah, ]ar Gia Lai mâo 5 ha ksu pla mơ\ng thu\n 2005. Đang ksu mphu\n kuêh mă ktăk mơ\ng thu\n 2011 leh ana\n du\m thu\n giăm anei, mphu\n mâo mmao ko# nga\, đ^ lar pral êdi. Wưng tal êlâo, kyua amâo yo\ng mđing ôh, amâo pral răng mgang, sơnăn đang ksu mơ\ng go\ êsei aduôn mâo klei hma^ djo\ kjham. Truh kơ thu\n dih, khă gơ\ bi liê hlăm brô 20 êklăk prăk ]ia\ng krih êa drao, [ia\dah đang ksu ăt mâo klei jhat rai kjham. Wưng anei, leh êluh hla, đang ksu mơ\ng go\ êsei aduôn Nguyễn Thị Chín mphu\n pluh hla mda, mphu\n mâo mmao ko# ngă. Aduôn Nguyễn Thị Chín la]:“ Kluôm alu\ wa\l anei, djăp mnuih hma^ djo\ s’a^. Alu\ wa\l anei djăp mnuih hma^ djo\ jih, sang kâo krih hnưm, adôk mâo [ia\ hla, bi lu sang krih hnui sơnăn luh jih mtam hla. Ara\ anei, akâo kơ phung knuă druh mtru\t mjhar mnuih [uôn sang ngă lo\ hma ktrâo la] kơ mnuih [uôn sang ngă lo\ hma pô amâo thâo ôh”.

Mmao ko# mâo hlăm hla ksu ti alu\ wa\l să Ia Nhin, kdriêk }ư\ Pah, ]ar Gia Lai hlăm brô 5 thu\n ho\ng anei leh ana\n [rư\ hruê [rư\ đ^ h^n, đ^ lar pral. Khă gơ\ mâo mnơ\ng ngă leh ana\n ngă hma^ djo\ kjham kơ hnơ\ng mâo ktăk, [ia\dah ăt mâo lu mnuih [uôn sang ngă lo\ hma hlăm kr^ng amâo bi mđing ôh. Lu mnuih ăt ka thâo mơh hdră răng mgang mnơ\ng ngă. Mta mkăn, kyua ênoh ktăk ksu du\m thu\n ho\ng anei ti hnơ\ng tru\n, ênoh ]h^ bi knar ho\ng ênoh pla mjing, đađa mâo wưng amâo mâo hrui w^t ôh, sơnăn lu mnuih [uôn sang ngă lo\ hma ăt kăn bi mđing lei kơ bruă răng mgang klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă. Mơ\ng ana\n, ngă kơ klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă [rư\ hruê đ^ lar pral h^n leh ana\n sui mơ\ng thu\n anei nao kơ thu\n mkăn. Đặng Thanh Tuế, ti [uôn mrô 3, să Ia Nhin, kdriêk }ư\ Pah, ]ar Gia Lai la]:“ Hlei pô amâo bi mđing kơ bruă ana\n gơ\ lui] liê yơh. Mâo sang mâo giăm 1 ha, [ia\dah amâo mâo krih êa drao, sơnăn ksu amâo mâo ktăk ôh. Snăn ara\ anei ma\ klei hriăm, krih êa drao bi hmao, amâo bi mđing gơ\ amâo dưi ôh. Amâo djo\ ôh lui tha sơnăn `u đ^ hriê mtam, jing dleh êdi”.

Hluê si Phạm Minh Châu, k’iăng khua adu\ bruă Lo\ hma leh ana\n Mđ^ kyar [uôn sang kdriêk }ư\ Pah, ]ar Gia Lai, yap mdu\m grăp thu\n, mâo mơ\ng 500 – 1000 ha hlăm ênoh hlăm brô 5 êbâo ha hlăm kluôm kdriêk mâo mmao ko# ngă. Bruă răng mgang mnơ\ng ngă kno\ng mâo boh tu\ dưn tơdah drei po\k ngă hnưm:“ Mtă mtăn kơ mnuih kơ mnuih [uôn sang pla ksu, snăn ho\ng mmao ko# khăng mâo leh rue# tit, hlăm wưng ana ksu êluh hla khua ]a\t hla mda, anăn mnuih [uôn sang c\ia\ng bi pral ba yua êa drao, jing êa drao An Vin, krih răng mgang hla\m ako\ yan ]ia\ng mhro\ klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă”.

Mmao ko# ngă jing klei mnơ\ng nga\ hu^ hyưt leh ana\n mâo lu hlăm ana ksu. Khă snăn, kyua lu mnuih [uôn sang adôk k[ah klei thâo, k[ah klei răng mgang mmao ko#,ânăn mb^t ho\ng kdriêk }ư\ Pah, mnơ\ng ngă anei hlăk đ^ lar ktang ti lu kr^ng thơ\ng pla ksu ti ]ar Gialai mse\ si Mang Yang, }ư\ Sê, Đức Cơ. }ia\ng mhro\ klei tưp lar mmao ko# ngă hlăm hla ksu, snăn c\ia\ng bi mâo klei đru ngă bruă ktang kjăp mơ\ng knơ\ng brua\ djo\ tuôm alu\ wa\l ăt mse\ mơh klei g^r  ai leh ana\n klei pral kdal mơ\ng mnuih [uôn sang ngă lo\ hma.

Klei blu\ hrăm ho\ng Thạc sĩ Trần Minh, Khua g^t gai Anôk bruă ksiêm dlăng leh ana\n Ba yua hdră mnê] pla mjing mrâo mrang Tây Nguyên hlăm Anôk bruă ksiêm dlăng Ksu Việt Nam ti gu\ anei  sra\ng đru mnuih [uôn sang thâo săng leh ana\n ba yua du\m hdră kriê dlăng, răng mgang mnơ\ng ngă bi hmao hlăm yan bhang ăt mse\ mơh ako\ yan hjan hlăm đang ksu pô.

- Ơ Thạc sĩ Trần Minh, ara\ anei hlăk ]huang hlăm yan bhang, ya mta klei mnuih pla mjing ksu năng mđing hlăm wưng anei?

. Thạc sĩ Trần Minh: Snăn ara\ anei ho\ng đang ksu, mnơ\ng kreh ngă lu êdi jing mmao ko# gam. Ara\ anei hlăk hlê jing yan hla luh, ana ksu lo\ hlua\ kna\t mrâo. Ho\ng adiê hla\m knhal jih thu\n 2016, lehana\n ako\ thu\n 2017 mâo klei mdê he\ mơh mka\ ho\ng du\m thu\n êlâo. Ara\ anei, ksu hlăk hlê dôk luh hla, lehana\n lo\ bi knăt, snăn mmao ko# tio\ gam, snăn mta\ kơ jih jang mnuih pla ksu đang đ’điêt, amâodah đang pro\ng bi răng mgang.

- Si jing klei hu^ hyưt mơ\ng mta mmao ko# ngă Ơ thạc sĩ?

. Thạc sĩ Trần Minh: Ho\ng mta mmao ko# anei, `u srăng ba klei amâo mâo jăk kơ ana ksu, tơdah hdjul nga\ bi kprê` hla ksu, bi tơdah kjham sra\ng nga\ luh jih hla ksu. S^t yơh kna\t sra\ng lo\ pluh mrâo, [ia\dah srăng lo\ bi tai hruê drei dôk guôn ]ia\ng riêk ktăk ksu, kyuana\n, ăt srăng hmăi amâo mâo jăk kơ hnơ\ng ktăk ksu mâo hla\m thu\n 2017.

- Boh nik hlăm wưng leh êgao, klei mmao ko# gam si `u ba hriê klei jhat kơ ana ksu ]ar Gialai, lehana\n hla\m Lăn Dap Kngư, Ơ thạc sĩ?

. Thạc sĩ Trần Minh: Mmao ko# ngă pătdah hlăm grăp thu\n mâo nanao, ktang amâodah êdu jing tui hluê mdê bi thu\n, kơ wưng lo\ hlua\ knăt mda, lehana\n adiê mơh. Thu\n 2017, hla hlua\ mrâo hnui h^n, snăn năng ai mmao ko# gam êdu [ia\ hei mka\ ho\ng thu\n êlâo. T^ng gơ\ mse\ snăn, [ia\dah ăt tui hluê ho\ng adiê mdê mdê bi kr^ng. Mơ\ng ara\ anei t^ng truh kơ 1 mlan dơ\ng, tơdah adiê jăk snăn klei mmao ko# gam êdu mơh.

- Tơdah leh thâo kral kơ war ksu pô mâo klei mmao ko# gam snăn si mnuih pla mjing srăng ngă, ya mta êa drao srăng krih he\?

. Thạc sĩ Trần Minh: Ho\ng mmao ko#, drei amâo mâo dưi mkhư\ ôh tơdah leh mmao ngă, [ia\dah jăk h^n jing răng mgang, ho\ng war ksu leh riêk ma\ ktăk. Êjai hla ksu luh hla, lehana\n pluh knăt mda mrâo, hla\m brô 10% ênoh kyâo bi knăt mrâo snăn drei krih yơh êa drao răng mgang, mơ\ng 2 – 3 blư\, tui hluê mdê bi kr^ng. Lo\ m`a\ jing krih răng mgang jing jăk h^n, amâo mâo djo\ ôh krih êa drao leh mâo mmao ngă, snăn amâo srăng mâo klei tu\ dưn lu ôh.

- Ya mta êa drao mnuih pla ksu srăng krih, lehana\n si hdră srăng krih Ơ thạc sĩ?

. Thạc sĩ Trần Minh:  Tơl truh kơ ara\ anei, klei kơ êa drao krih, dôk yua lu êdi ho\ng klei răng mgang kơ mmao ko# gam jing mta êa drao Visadon. Êa drao anei diih yua tui hluê ho\ng klei ktrâo ata\t leh hlăm hruh êa drao jing krih mơ\ng 400 – 600lit/ha. Kơ hdră krih mâo dua hdră: Krih ho\ng kiê kngan jing hdră yua êdeh kai ngă pra amâodah yua pom ktang pruih hlăm hla. {ia\dah klei yuôm bhăn jing mđing tal êlâo kơ hnơ\ng êa drao, tal dua ênoh leh bi lu\k, tal tlâo jing mmông krih. Sa mta klei brei lo\ mđing t^ng bi djo\ ti wưng ana ksu hla bi kna\t mâo 10% krih yơh. Krih mơ\ng 7 – 10 hruê krih/blư\ snăn kơh mâo klei tu\ dưn.

- Dơ\ng mơ\ng knuê drei dôk bi yăl dliê jing kno\ng mđing kơ brua\ răng mgang mta mmao ko# ngă. {ia\dah boh s^t mâo leh mơh lu đang ksu mmao ko# gam leh, snăn mmông anei si srăng mkhư\ ]ia\ng mâo klei tu\ dưn?

. Thạc sĩ Trần Minh: Ho\ng du\m đang war leh mâo mmao ko# gam tơdah adôk ti hnơ\ng êdu snăn drei krih êa drao. Bi tơdah ti hnơ\ng man dưn lehana\n ktang leh, drei krih êa drao dưn kăn lo\ mâo klei tu\ dưn rei. Kno\ng dôk guôn hla mnơ\ng ngă leh ana\n luh jih, ana lo\ bi kna\t mrâo, mmông ana\n lo\ krih êa drao mgang snăn kơh srăng mâo klei tu\ dưn.

• La] jăk kơ thạc sĩ, kơ klei bi blu\ hrăm hruê anei!

                           H’Nga – Y Khem pô ]ih hlo\ng ra\k.