VOV4.Êđê - Tiêu hlăk jing mnơ\ng pla mâo ba w^t ênoh tu\ dưn pro\ng kơ mnuih [uôn sang, kyua ênoh ênil ]h^ mnia hlăm du\m êgao jing êbeh 150 êbâo prăk/kg. {ia\dah, brua\ bi tio\ êran po\k mlar ênha\ pla tiêu, amâo mâo mđing kơ klei Dhar brua\ lo\ hma kăm gha, lehana\n hdră dlăng kriê wiê ênăk ka djo\, snăn ara\ anei mnuih pla mjing ti Lăn Dap Kngư hlăk tuôm ho\ng klei đang tiêu djiê sa wa, ba truh klei lu] liê pro\ng. Klei dôk hyưt êdi klei mnơ\ng ngă djiê pral, lehana\n djiê êmưt kơ ana tiêu amâo mâo djo\ kno\ng mâo hlăm yăn hjan đu] ôh, [ia\dah ara\ anei mâo wa\t hlăm yan bhang anei.

      Amai Phạm Thị Kim Nhung, dôk ti alu\ Êa Tung, sa\ Êa Ana, kdriêk Krông Ana, c\ar Dak lak rua\ ai tiê: krah yan bhang, đang tiêu mơ\ng go\ sang hla\k yan hrui pe\ [ia\ djiê he\. Hluê si đar thu\n, `u mâo hrui  êbeh 500kg tiêu krô, [ia\ ara\ anei kno\ng duah dui` mao ma\ kno\ng du\m pluh kg đuic\. Ana tiêu djiê, klei luc\ liê ti ana\p `u amâo thâo lo\ do\ng ôh. Amai Phạm Thị Kim Nhung lac\:“ Du\m phu\n tiêu ti ako\ anei kno\ng hla\m wang du\m hruê hlo\ng dliu djiê jih mtam. Gơ\ hla\k mtah mda ja\k j^n sna\n leh kơ ana\n [rư\ bi k`^ hla, leh ana\n êluh ba c\uh klei djiê ram hlo\ng tưp lar kơ tar đang tiêu. Si thâo lo\ mnga\, si ara\ng ktrâo pô nga\ mse\ si ana\n mơh, nao blei êa drao ti anôk c\h^ êa drao leh ana\n ba w^t tuh hla\m phu\n tiêu”.

      Bi aduôn Vũ Thị Hà, dôk ti alu\ 13, sa\ Drai Bhăng, kdriêk C|ư\ Kui` brei thâo: jih sa sao đang tiêu hla\k mboh leh ana\n anôk mrâo pla mơ\ng go\ sang djo\ mnơ\ng nga\ s’a\i:“ Amâo thâo ôh ya be\  mnơ\ng nga\, hla `u tu\ kơ diêt dhiêt amâo mâo blang ôh, [ia\ a\t mâo kmru\ mơh. {uh hla `u kprê` mao mnuih lac\ kyua mơ\ng tuyến trùng nga\, ara\ng lac\ `u djo\  mnơ\ng nga\ rua\ kho\, kao ka\n thâo lo\ b^t mjing lei”.

     Klei mnơ\ng nga\ kơ ana tiêu a\t hla\k mao hla\m lar [arr ti c\ar Dak lak. Klei bhia\n gơ\ ana tiêu kno\ng djo\ mnơ\ng nga\ leh ana\n djiê hla\m yan hjan, anei hla\m yan bhang ana tiêu a\t djo\ mnơ\ng nga\ leh ana\n djiê mơh, ho\ng hnơ\ng [rư\ hruê [rư\  kjham h^n leh ana\n hla\m lar [ar. Hluê si klei t^ng yap mơ\ng brua\ lo\ hma, alu\ wa\l anei mâo leh êbeh 1.000ha tiêu djo\ mnơ\ng nga\, 150ha djiê krô leh. Lu đang tiêu mrâo mboh mâo du\m thu\n a\t djo\ mnơ\ng nga\ djiê mơh, nga\ kơ mnuih [uôn sang gơ\ luc\ liê truh du\m pluh êklai pra\k.

     Klei mnơ\ng nga\ kơ ana tiêu đ^ ktang, [ia\ kyua klei tu\ ba w^t pro\ng ana\n mnuih [uôn sang c\ar Daklak a\t bi mtio\ pla tiêu. Amâo thâo ôh kơ hdra\ mnêc\ pla, kriê dla\ng mta ana anei, s^t n^k mnuih [uôn sang dleh dưi dêc\ ho\ng klei luc\ liê. Aduôn Hồ Thị Duyên dôk ti aluy\ 13, sa\ Drai Bhăng, kdriêk C|ư\ Kui` lac\: “{uh mnuih [uôn sang ba pla lu đei kâo hu\i mơh. {ia\ ara\ anei nga\ brua\ lo\ hma si ga\h thâo, ana tiêu hla\k ba w^t klei tu\ pro\ng ana\n bi ba pla yơh”.

      Hla\m yan bhang ana tiêu sra\ng bi bluh k[ut mnga leh ana\n bi adiê, anei jing wưng yuôm bha\n êdi bi mkla\ kơ hnơ\ng mâo boh mnga tiêu. Hla\m hdra\ hruê anei, Tiến sĩ Phan Việt Hà, Khua Adu\ brua\ Hdra\ kc\ah kreh knhâo, Knơ\ng brua\ Kreh knhâo hdra\ mnêc\ nga\ brua\ lo\ hma Tây Nguyên, sra\ng kc\e\ ktrâo đru kơ mnuih [uôn sang drei lo\ mâo klei thâo kriê dla\ng mgang klei mnơ\ng nga\ kơ ana tiêu hla\m yan bhang anei.

      - Ơ tiến sĩ Phan Việt Hà, ]huang hlăm yan bhang không, ăt jing wưng phung pla mjing mrâo hrui pe\ leh jih boh tiêu. Snăn hlăm wưng anei ya mta klei brei mnuih pla mjing mđing ]ia\ng kơ war tiêu đ^ jing jăk?

- Leh hrui pe\ ênu\m ênap boh mnga war tiêu pô, snăn drei amâo mâo guôn pruê hbâo ôh, kyuadah hlăm wưng anei pruê hbâo kơ ana tiêu ăt dleh dlan mơh `u hrip [ơ\ng hbâo, ba truh kơ klei liê hơăi mung mang.Ho\ng du\m đang tiêu amâo mâo đ^ jing ôh, snăn drei dưi yua hbâo krih hlăm hla, đăm yua ôh hbâo pruê hlăm phu\n. lehana\n hlăm wưng anei ka guôn krih êa kơ ana tiêu ôh, kyuadah `u ]ia\ng mâo hlăm sa wưng mdei hlăm brô mơ\ng 30 truh 45 hruê pioh kbu\m mjing k[u\t mnga, lehana\n brei drei krơ\ng brei `u thu knư\ hnưm knư\ jăk, snăn kơh mgi dih leh kbu\m blang mnga amâo mâo srăng le\ hlăm yăn hjan ôh. Kyuadah lui `u kbu\m blang mnga hlăm yăn hjan srăng ngă amâo mâo jăk ôh kơ klei ]uh blang mnga lehana\n đuôm adiê tiêu.

      - Ơ tiến sĩ, hlăm wưng leh êgao klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă kơ ana tiêu đ^ lê] wa\t hlăm yan không, ngă kơ mnuih pla mjing dôk hu^ hyưt. Kbia\ hriê mơ\ng klei mnuih pla mjing bi tio\ êran po\k mlar ênha\ pla tiêu wa\t hlăm du\m ]uê lăn amâo mâo guôp ho\ng tiêu ôh, lehana\n ba yua mjeh kăn jăk lei…mjing klei găl kơ klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă đ^ lê], snăn lo\ mâo mơ\ boh phu\n mkăn ba truh kơ klei anei?

- Hluê si klei hmei ksiêm dlăng, snăn klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă hlăm ana tiêu đ^ jing ktang hlăm du\m thu\n giăm anei, snăn `u djo\ tuôm kơ brua\ mnuih pla mjing dlăng kriê wiê ênăk mơh. Êlâo h^n klei mnuih pla mjing mkăp djăp mơ\ hbâo kơ ana tiêu amâodah hơăi: Ara\ anei mnuih pla mjing kno\ng lu mkăp hbâo hoá học, lehana\n pruê ho\ng hnơ\ng êbeh êbiêr mka\ ho\ng ênoh tiêu ]ia\ng; êngao ana\n klei mkăp [ia\ đu] hbâo bru\ kơ ana tiêu ăt hmăi truh kơ klei lar lê] hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă. Tal dua, jing brua\ ba yua êa drao hoá học lu đei, kyuadah phung pla mjing krih nanao lăng yơh êa drao hoá học ho\ng hnơ\ng ktang, amâo mâo lo\ mđing ôh kơ war tiêu pô mâo mnơ\ng ngă amâodah hơăi, klei krih êa drao hoá học `u hlo\ng djiê jih wa\t mnơ\ng dhơ\ng hd^p tu\ dưn hlăm lăn, mơ\ng năn mjing klei găl kơ mnơ\ng dhơ\ng hd^p jhat đ^ lê].

     - Ara\ anei ka mâo ôh êa drao thơ\ng kơ brua\ mkhư\ klei tiêu djiê pral lehana\n djiê êmưt, kyuanăn brua\ răng mgang ăt jing tal êlâo kơ ana tiêu. Snăn hlăm yăn bhang anei ya mta klei ]ia\ng kơ mnuih pla mjing mđing ngă jăk h^n hlăm brua\ dlăng kriê wiê ênăk, răng mgang mnơ\ng ngă kơ tiêu, Ơ tiến sĩ?

- Klei bhiăn tal êlâo jing drei mjing nanao kơ agha tiêu đ^ jing jăk, lehana\n ana tiêu mâo klei ]a\t jing siam ho\ng du\m brua\ lo\ dơ\ng ngă jing pruê mbo\ hbâo bru\ mb^t ho\ng brua\ pruê bi djo\ hnơ\ng hbâo vô cơ. Êjai pruê hbâo bru\ `u srăng mbliư\ mjing lăn jăk, mjing kơ agha tiêu đ^ jing siam, lehana\n mâo ai ktang hrip ma\ du\m mta hbâo vô cơ mkăn jăk h^n, snăn kơh `u srăng mâo ai dưi kdơ\ng ho\ng klei hlua\t [ơ\ng nga\. Êngao ana\n drei ăt bi krih êa jê` jê`, krơ\ng hnơ\ng h’ăp msah  kơ agha mâo klei găl đ^ jing jăk ana\n yơh jing mta phu\n kơ klei tu\ dưn mgi dih. Hlăm brua\ dla\ng kriê wiê ênăk, drei ăt răng đăm bi êka ôh agha, lehana\n wa\t hla\m dhan hla, drei răng đăm bi êka ôh, kyuadah anôk ana\n jing êlan ba mmao jhat mu\t kma hla\m ana tiêu.

-         La] jăk kơ tiến sĩ lu!

BTV: H’Nga; Y-Khem.