VOV4.Êđê – Ho\ng du\m brua\ leh thâo ngă, ma\ klei hriăm mơ\ng djăp anôk, lu mnuih pla mjing mâo leh djăp hdră ngă brua\ bi djo\ ho\ng brua\ pla mjing lehana\n dlăng kriê tiêu. Pô ]ih klei mrâo kơ kdrê] anei la] kơ brua\ anei yăl dliê kơ mnuih pla tiêu ti kdriêk }ư\ Kui`, ]ar Daklak snei:

Go\ êsei Đặng Văn Thạch ti alu\ 6, să Êa Bhôk, kdriêk }ư\ Kui`, ]ar Daklak mâo 1ha lăn pla tiêu. Leh du\m thu\n pla leh ana\n kriê dlăng tiêu, Đặng Văn Thạch [uh mâo klei hria\m snei, bruă mbo\ mnơ\ng tu\ jăk hlăm wưng tiêu ]uh blang mnga, bi adiê jing yuôm bhăn êdi, [ia\dah bruă răng mgang klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă djiê pral, djiê êmưt h^n mơh yuôm bhăn. Kyua, tơdah amâo mâo hdră răng mgang mơ\ng ako\, sơnăn kơ klei ana tiêu djiê hnơ\ng lu jing dleh yơh dưi tlaih:

“ Ara\ anei bruă kâo bi mđing êdi ana\n jing truh kơ ara\ anei hlăm krah yan hjan kâo hu^ êdi jing tiêu djiê pral djiê êmưt. Leh ana\n ara\ anei yan adiê brei kơ drei 70% leh ana\n ara\ anei kâo ]ia\ng k[^n ai tiê rông boh, kno\ng mâo hdră dưm hbâo pu\r bi djo\ guôp”.

Ăt mâo lu thu\n pla leh ana\n kriê dlăng tiêu, [ia\dah amai Hồ Trần Kim Chi, ti alu\ 3, să Drai Bhăng, kdriêk }ư\ Kui`, ]ar Daklak ăt dôk hyưt kơ đang war tiêu pô mâo du\m klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă, bohnik gơ\ hlăm yan hjan. Kyua ana\n, du\m hdră msir mkra mao amai Chi bi mđing êdi, bohnik gơ\ du\m hdră ba yua du\m mta êa drao hoá học ]ia\ng hmao ba krih, tơdah đang tiêu mâo klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă:

“ S^t truh yan hjan kâo hyưt êdi, tal 1 `u ]uh blang mnga yan adiê amâo mâo ga\l jăk, snăn tiêu bi mnga rưng amâo mâo siam ôh. Tal 2 ktuôp djip [ơ\ng knăt hla mda. Tal 3 ktuôp boh hră T, kâo hu^ krih amâo djo\ wưng, snăn mnga amâo hmao ]uh blang, ngă kơ tiêu bi mnga rưng amâo mâo siam ôh”

Bi ho\ng Đặng Văn Cường, ti alu\ 6, să Êa Bhôk, kdriêk }ư\ Kui` bruă khăng nao ]ua\ nanao đang war leh ana\n thâo pral ba yua du\m hdră răng mgang jing hdră ngă nanao ho\ng đang tiêu. Đặng Văn Cường brei thâo, kno\ng ngă snăn kơh dưi mhro\ klei lui] liê tơdah mâo klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă:

“ Thu\n anei hjan lu, leh ana\n wưng anei klei tiêu djiê pral djiê êmưt đ^ lar ktang, anăn dja\l bi mâo hdră hmao msir mkra c\ia\ng si be\ ngă đăm lui truh tơl kơ mâo mnơ\ng ngă, sna\n pô amâo lo\ hmao msir mghaih ôh, `u srăng đ^ lêc\ lar tar [ar”.

Go\ êsei Trần Xuân Xanh, ti alu\ 8, să Êa Bhôk, kdriêk }ư\ Kui` mâo êbeh 1 êbâo gơ\ng phu\n tiêu, hlăm ana\n mâo giăm 500 gơ\ng pla thu\n tal 4 mphu\n pe\ boh. {uh lu go\ êsei mnuih [uôn sang giăm ana\n yua ana ksu ngă gơ\ng tiêu, anăn `u ăt ba yua 1 kdrê] anôk mrâo pla mơ\ng go\ êsei pô. Trần Xuân Xanh brei thâo, hla\m wưng êgao, `u ăt kriê dlăng đang war tiêu mse\ aguah tlam mơh, ba yua du\m hdră mnêc\ leh mâo klei ktrâo la] leh ana\n tui hluê si  klei leh nga\ mơ\ng mnuih pla tiêu êlâo. Khă snăn, mơ\ng thu\n dih truh kơ ara\ anei hlăm đang tiêu mơ\ng go\ êsei `u mâo êbeh 100 gơ\ng phu\n tiêu djiê. Đađa phu\n mkăn ăt mâo klei bi êdah djiê [rư\ [rư\ ngă kơ Trần Xuân Xanh dôk hyưt duah djăp hdră tuh êa drao đru do\ng:

“ Ka mâo ôh phung ngă bruă duh mkra la] pla tiêu ti ana ksu mâo klei tu\ jing. {ia\dah boh s^t [uh mâo leh du\m đang tiêu pla mâo klei tu\ jing. Mse\ si đang tiêu kâo anei tiêu djiê, bi du\m đang tiêu mkăn amâo mâo djiê ôh. Klei mdê ti anei djiê truh 100 gơ\ng phu\n tiêu ka thâo b^t mơ\ng phu\n agha ôh, ăt mâo mơh pô ti anei pla 1, 2 ha [uh đ^ jing jăk mơh”.

Bi Đào Xuân Hùng, ti alu\ 3, să Êa Bhôk, kdriêk }ư\ Kui`, leh lu blư\ nao hiu dlăng hriăm êmuh klei thâo nga\ brua\ mơ\ng lu go\ êsei pla tiêu, snăn `u mao klei dôk bi m^n, kyuadah `u [uh, sa ana\n djuê mjeh, 1 ana\n hdră kriê dlăng, [ia\dah hnơ\ng mâo boh mnga ti du\m đang war amâo mâo bi mse\ ôh. Snăn klei anei jing kyua mơ\ng djuê mjeh he\ amâo dah kyua mơ\ng lăn pla. ~u ba klei anei nao êmuh, [ia\dah ăt ka mâo mơh klei w^t la] djo\ guôp kơ klei pô bi m^n ana\n:

“Hla\m đang tiêu kâo khăng [uh, mâo du\m đang war khăt ma\ mơ\ng sa ana\n djuê mjeh, [ia\mâo du\m đang tiêu truh thu\n mboh, `u mboh grăp thu\n. {ia\ ăt mâo mơh đa đang tiêu thu\n anei mboh mâo [ia\, snăn thu\n êdei amâo lo\ mâo boh ôh, hdră pla mjing dla\ng kriê a\t sa ana\n, hbâo pruê êa drao mse\ mơh”.

Ara\ anei, kyua hma^ djo\ mơ\ng klei yan adiê bi mlih, anăn bruă duh mkra pla mjing mơ\ng mnuih [uôn sang ngă lo\ hma tuôm ho\ng lu klei dleh dlan h^n, kyua klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă [rư\ hruê [rư\ đ^ lar lu, dleh ksiêm dlăng. Kyua ana\n, mb^t ho\ng bruă ksiêm hriăm klei thâo mơ\ng mnuih [uôn sang ngă lo\ hma nao êlâo, snăn bruă duah mđing hmư\ ma\ klei hâo hưn mơ\ng phung ngă bruă kreh knhâo jing ]ia\ng êdi, ]ia\ng mnuih [uôn sang ngă lo\ hma drei lo\ mâo  klei thâo hlăm hdră kriê dlăng đang tiêu pô đ^ jing h’^t kjăp.

Yan hjan jing wưng ana kphê, tiêu đ^ jing ktang. Anei ăt jing wưng bluh đ^ lu klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă kơ adhan leh ana\n boh kphê, tiêu. Tơdah amâo hmao msir mghaih leh ana\n răng mgang du\m klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă anei, snăn hnơ\ng mâo boh mnga leh ana\n hnơ\ng tu\ jăk đang war srăng mâo klei hma^ djo\ pro\ng.

Tui si Thạc sĩ Phạm Công Trí, khua ânôk brua\ lo\ hma dliê kyâo, hlăm knơ\ng brua\ ksiêm duah klei kreh knhâo brua\ lo\ hma dliê kyâo Lăn Dap Kngư la], tiêu jing mnơ\ng pla phu\n agha mơ\ng dliê kmrơ\ng kr^ng hlơr, kno\ng hd^p hlăm gu\ êyui kmrơ\ng, jing ]ia\ng bi mâo nanao ana kyâo bi êyui pioh hơ^t kơ brua\ bi mnga lehana\n đuôm adiê mơ\ng ana tiêu. Mb^t ho\ng ana\n kr^ng lăn pla tiêu jing lăn krơ\ng hnơ\ng h’ăp msah jăk, lăn ênưih mđue# êa hlăm yan hjan. {ia\dah truh kơ ara\ anei amâo mâo djo\ [ia\ ôh mnuih pla tiêu amâo mâo thâo ôh klei anei, lehana\n bi pla tiêu amâo mâo ana kyâo bi êyui ôh. Tơl đa đa pla wa\t hla\m kr^ng lăn tlung, anôk ênưih dram êa, snăn kreh ba hriê klei mnơ\ng ngă djiê pral, lehana\n djiê êmưt, luh atu\t, kprê` hla… Ara\ anei hlăk jing krah yan hjan, brua\ dlăng kriê tiêu bi mđing khăt hre\ ana kyâo bi êyui bi djo\ ]ia\ng kơ tiêu mâo klei đ^ jing jăk.

“ Wưng anei jing wưng mka t^ng hnơ\ng mnga] mđia\ mtrang, plua\ hlăm ana kyâo bi êyui, rơ\ng bi mâo hnơ\ng k’up man djăp pioh kơ ana tiêu đ^ jing jăk, lehana\n dưi `e\ đue# kơ klei mnơ\ng ngă. Mâo đa đa mnuih khăt hre\ he\ [hut kyâo bi êyui, ngă kơ ana tiêu kdjăt ho\ng mđia\ mtrang, lehana\n drei thâo leh mơh yan adiê ara\ anei, sa wa hjan lehana\n mđia\, tơdah war tiêu găl he\ jih adhan kyâo bi êyui, ăt srăng ngă kơ boh kphê pê asa\r, lehana\n tiêu luh kmru\ boh, kyuana\n brei mâo klei răng hlăm klei ngă brua\, klei kdjăt ho\ng boh mnga] wa\t kơ ana boh [ơr bu\t ăt mse\ mơh thu\n anei mboh kno\ng [ia\, amâodah amâo truh bi adiê ôh. Kyuana\n adiê êyui, lehana\n kdja\t ho\ng mđia\ mtrang ktang jing amâo mâo jăk ôh, kyuana\n mâo ana kyâo bi êyui đru bi kna hnơ\ng boh mnga mđia\ mtrang jing jăk. Snăn brua khăt hre\ adhan kyâo jing brei mâo hdră mka\ t^ng bi djo\”.

Mb^t ho\ng brua\ khăt hre\ adhan, tal rơ\k dlông [o# lăn hlăm war ăt jing sa mta klei brei drei mđing mơh, kyuadah hlăm yan hjan, rơ\k đ^ jing pral snăk. {ia\dah tui si Thạc sĩ Phạm Công Trí, đăm krih ôh êa drao mdjiê rơ\k hlăm war tiêu, kno\ng jik, amâodah jah đu] rơ\k:

“ Klei kơ rơ\k rung ara\ anei hla\m yan hjan, lu mnuih pla mjing ]ia\ng kơ jih rơ\k jik he\ [hut, [ia\dah boh s^t mse\ djuê ana\n amâo mâo jăk ôh. Hlăm war, kno\ng ti phu\n tiêu g^r bu] he\ bi jih rơ\k pioh mâo anôk pruê hbâo, krih êa, [ia\dah ju\m gah găn lui snăn rơ\k ti hnơ\ng man dưn pioh đru krơ\ng hnơ\ng h’ăp msah kơ lăn, lehana\n đru ra\ng mgang war tiêu ja\k h^n ho\ng klei drei jik he\ rơ\k doh bhung”.

Boh nik hlăm yan hjan hlua\t lăn đ^ lê], mmao jhat đ^ lar, ênưih snăk `u\ kma hlăm ana tiêu. Tơdah amâo mâo pral gang mkhư\ tiêu srăng truh kơ klei djiê ram:

“Ana tiêu kreh tuôm ho\ng klei hlua\t lăn ngă, bi bo\k hlăm agha, amâodah truh kơ bru\ agha, mơ\ng ana\n hlo\ng tưp klei mmao gam, kyuana\n ba klei amâo mâo jăk pro\ng êdi kơ agha, lehana\n kơ ai dưi hrip mnơ\ng tu\ jăk hlăm lăn awa\t yơh. Mơ\ng ana\n, ]ia\ng kơ ana tiêu đ^ jing jăk snăn brua\ mkhư\ klei hlua\t lăn ngă, lehana\n răng mgang mmao jhat gam jing brua\ yuôm bhăn pioh kơ ana tiêu hd^p jăk dưi hrip hbâo kơ ana, lehana\n bi kna hnơ\ng tu\ jăk.

Lehana\n êjai agha mâo klei amâo mâo jăk, drei lo\ pruê he\ mta hbâo mkra mjing amâo mâo jăk djăl snăk hlo\ng ngă jhat kơ agha leh awa\t, kyuana\n bi ruah mta hbâo man dưn lehana\n mta hbâo jăk, kno\ng pruê ho\ng ênoh [‘[ia\. Jing pruê ma\ mkrah ho\ng ênoh yăng đar, [ia\dah mbha pruê lu blư\, bi kna hnơ\ng hbâo mâo, lehana\n grăp blư\ pruê ho\ng ênoh [ia\. Snăn amâo mâo srăng hmăi hjat kơ agha ôh. Bi ho\ng ana tiêu drei ka dưi mkhư\ ôh klei hlau\t lăn ngă, lehana\n drei ka mâo klei mtru\t ai ktang kơ agha hd^p, [ia\dah pruê he\ hbâo, s^t nik hbâo srăng lu] lehana\n ana tiêu hlo\ng awa\t, kmru\ boh luh, lehana\n hro\ boh mnga mâo”.

Mb^t ho\ng brua\ răng mgang klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă, snăn mka\ t^ng kơ hbâo pruê ăt jing brua\ yuôm bhăn bi kla\ kơ hnơ\ng boh mnga mâo. Ho\ng war  pla mjing ana sui thu\n mse\ si kphê lehana\n tiêu, snăn brua\ pruê hbâo bi djo\ ênoh, djo\ hdră, rơ\ng kơ hnơ\ng tu\ dưn hbâo, srăng mâo boh mnga jăk lehana\n tu\ dưn.

“Klei kơ pruê hbâo jing sa hlăm du\m brua\ yap jing bi kla\ kơ boh mnga tiêu lehana\n kphê, lehana\n ăt jing brua\ mnuih pla mjing lu] liê lu ngăn prăk h^n. {ia\dah ho\ng hdră anei, tăp năng kno\ng jing mse\ si dho\ng dua nah mta, tơdah drei pruê hbâo djo\, snăn war tiêu hd^p jăk. Bi hdră pruê hbâo amâo mâo djo\ srăng ba klei amâo mâo jăk [uh ana\p mta mtam. Kyuana\n brei răng, ara\ anei drei pruê bi lu hbâo bru\, mguôp mb^t ho\ng djăp mta vi sinh jăk kơ war boh, pruê bi dho\ hnơ\ng, ]ia\ng kơ lăn ]ăt jing, bi êbhui] mơh, agha đ^ jing siam, lehana\n dưi kdơ\ng ho\ng klei hlua\t lăn ngă, mmao jhat amâo mâo gam ôh, kyua ana\n brei mâo klei mđing bi djo\ kơ klei anei snăn kơh agha tiêu srăng jing, lăn srăng jăk, mmông ana\n brua\ dla\ng kriê jăk, mđ^ hnơ\ng hrui w^t ho\ng klei hơ^t mơh”.

                                                                                                                                                                                                                                                                                                      H’Nga pô ]ih hlo\ng răk