VOV4.Êđê - Yan hjan anei, aduôn Trần Thị Phương Mầu ti alu\ Kim C|âu, să Drai Bhăng, kdriêk }ư\ Kui`, ]ar Daklak lo\ tuôm ho\ng klei đang tiêu `u bi k`^ hla. Aduôn Mầu hu^ hyưt amâo h’^t ai tiê, kyua anei jing klei bi êdah mơ\ng mnơ\ng ngă hđăp, bluh đ^ ktang hlăk thu\n 2016 ngă 100 gơ\ng tiêu `u djiê, go\ êsei `u lo\ w^t pla, lui] lu ai tiê kriê dlăng. Aduôn Mầu ]ia\ng phung ngă bruă knhâo knhăk đru k]e\ brei phu\n agha nga\ kơ ana tiêu djiê leh ana\n hdră răng mgang mnơ\ng ngă anei:

“ Kâo ăt hwai [lu\ng, krih êa drao [ia\dah `u ăt djiê mơh. Kâo amâo thâo ôh kyua lăn msăm he\ amâodah ya be\ mta klei kâo kăn thâo lei. Tiêu hlăk mtah mda tu\ dah `u bru\ agha hlo\ng djiê yơh. Hruê êlâo kâo mkă hnơ\ng Ph lăn, gơ\ kăn ti gu\ lei, ti hnơ\ng 6.1. Kâo amâo thâo ôh kyua lăn he\ amâodah si be\, amâo thâo ôh phung thơ\ng kơ bruă mâo mơh he\ ya hdră ktrâo la] brei kơ kâo đa”.

Amâo đei kbưi ôh ho\ng sang aduôn Trần Thị Phương Mầu, đang tiêu giăm 200 gơ\ng mơ\ng Trần Thiện Tâm hlăk wưng mrâo pla. Rue# yan hjan anei tiêu srăng mphu\n k]ưm pe\ boh tal êlâo. Trần Thiện Tâm hlăk hlơr ai tiê ]ang guôn hruê ]uh blang mnga bi adiê, [ia\dah ăt hu^ hyưt mơh, ka h’^t ai tiê ôh kơ bruă kriê dlăng mơ\ng pô leh ana\n du\m klei bi êdah amâo mâo jăk mơ\ng đang war tiêu:

“ Kâo ăt ]ia\ng êmuh mơh giăm anei h^n leh rue# gưl adiê hjan lu, kâo [uh đađa hla tiêu giăm phu\n `u k`^ he\, kâo amâo thâo ôh agha `u si be\, amâodah ana `u k[ah ya be\ mta mnơ\ng. Thu\n anei mphu\n đ^ pro\ng, amâo thâo ôh ho\ng hnơ\ng ana `u mse\ snăn thu\n kơ ana\p kâo c\ia\ng ba yua kriê dlăng ya mta hbâo amâodah si hnơ\ng ba yua, kâo ]ang hmang kdrê] brua\ anei đru k]e\ brei kơ kâo thâo đa ]ia\ng kâo thâo ba yua mâo ba w^t boh tu\ dưn h^n”.

Mơ\ng du\m klei c\ia\ng êmuh mơ\ng mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma, hmei mâo leh klei bi tuôm ho\ng Phạm Công Trí, Khua klei hria\m kơ brua\ Lo\ hma, Knơ\ng brua\ ksiêm hria\m klei kreh knhâo, hdra\ mnê] nga\ brua\ lo\ hma dliê kmrơ\ng Dap Kngư ]ia\ng bi trông kơ du\m brua\ mnuih pla tiêu hla\k bi mđing:

- Ơ Tiến sĩ Phạm Công Trí, tui si aduôn Trần Thị Phương Mầu la], hlăm 100 phu\n tiêu `u hlăk hlê dôk đ^ jing mtah siam, bhiâo riâo rit k`^ hla, bru\ agha lehana\n djiê, lehana\n `u lo\ w^t pla leh, [ia\dah lo\ mâo klei k`^ hla. Akâo kơ ih mâo klei mblang ya ngă tiêu sang aduôn Mầu djiê he\ mse\ snăn?

. Tiến sĩ Phạm Công Trí: Aduôm Mầu hriê êmuh leh ya ngă tiêu sang `u djiê he\ lu snăn. Leh djiê lo\ w^t pla, pla lo\ jhat, drei [uh kla\ anei jing brua\ pla mjing amâo mâo djo\ ho\ng klei bhiăn mđ^ kyar tiêu ho\ng klei kjăp ôh. Ara\ anei du\m êpul brua\ mâo leh klei mta\ kơ mnuih pla mjing mâo war tiêu mnơ\ng ngă lui lăn bi mdoh he\ sa wưng êlâo bi mjih hlua\t lăn, lehana\n mta mmao ba klei jhat ăt adôk hlăm lăn lo\ ba klei jhat kơ tiêu pla mrâo. Mâo đa đa mnuih pla mjing m^ndah ênưih pưih, kno\ng sai ]u\r amâodah ba yua du\m mta êa drao hoá học la]dah dưi mkhư\ leh mta jhat hla\m lăn, [ia\dah boh s^t mta jhat hlăm lăn adôk lu.. Lehana\n drei [uh go\ sang anei pruê lu ]u\r m^ndah ]ia\ng mđ^ hnơ\ng pH hlăm lăn. {ia\dah anei jing klei soh ]huai, kyuadah hnơ\ng pH hlăm lăn knư\ lu, snăn knư\ tiêu amâo mâo jing ôh, kyuadah tui si klei Knơ\ng brua\ ksiêm duah klei knhâo mka\ dlăng leh agha tiêu kno\ng kjăp ktang ti hnơ\ng pH man dưn msăm êdu, si tôhmô mơ\ng 4,5 – 5,5 jing pH jăk kơ agha tiêu jing lehana\n phitopthora amâo mâo đ^ jing lu ôh, bi tơdah kơ kdlưn h^n kơ 6 snăn mta mmao phitopthora srăng đ^ lê], kyuana\n war tiêu lo\ w^t pla hlăm lăn tiêu mrâo djiê, kyua hnơ\ng pH lu đei kyua klei pruê ]u\r lo\ dơ\ng ngă kơ tiêu djiê h^n mơh. Snăn hmei mâo klei ]ia\ng mta\ snei, hlăm brua\ mkhư\ bi mdoh lăn amâo mâo guôn pruê ]u\r lu ôh, kyuadah ăt ngă jhat kơ agha.

- Mb^t ho\ng klei djiê pral lehana\n djiê êmưt, ara\ anei mnuih pla mjing hlăk dôk bi hyưt klei hmăi amâo mâo jăk mơ\ng yan adiê. Kyuadah drei [uh hlăm wưng leh êgao hjan lu, bi tiêu jing mnơ\ng pla amâo mâo dưi hd^p ôh ho\ng klei dram êa, lehana\n hlăm wưng anei ăt jing wưng tiêu rông boh, snăn si srăng ngă ]ia\ng kơ ana tiêu rông boh ho\ng klei jăk?

. Tiến sĩ Phạm Công Trí: Ana tiêu jing ana mâo agha djăl kơ djiê ram, lehana\n klei hjan hlăm lăn hrah bazan đue# êa sui, mơ\ng ana\n ênưih truh ho\ng klei dram êa hlăm đa đa anôk. Dlông [o# lăn drei amâo mâo [uh ôh êa, tơdah drei kuai êlam, snăn êa srăng hram lehana\n kdơ\ng hlăm blu\ng kuai ana\n, mơ\ng klei ana\n êa ngă kơ agha dăl, ngă kơ agha awa\t. Truh adiê mđia\ hriê, agha le\ điêt, êpih snăn êa đue# pral mơh mơ\ng ana\n lu] klei bi kna, ngă kơ ana tiêu dliu hla, hlo\ng awa\t ngă truh kơ klei djiê pral lehana\n djiê êmưt, truh kơ klei luh atu\t, răm mb^t ho\ng ana khua. Ho\ng klei mse\ djuê ana\n, mb^t ho\ng brua\ drei dlăng kriê wiê ênăk bi jăk, ba yua sinh học mjut mjing phu\n tiêu. Snăn drei lo\ krih êa hbâo hlăm hla, k`ăm đru mbo\ hbâo kơ ana đru mđ^ ai kdơ\ng ho\ng mđia\, hjan. Tơdah drei krih jê` jê` êa hbâo hlăm hla srăng đru mbo\ trung vi lượng, lehana\n djăp mta hbâo hữu cơ snăn ana tiêu srăng lo\ mâo ai kjăp, mtru\t agha đ^ jing jăk. Mơ\ng ana\n đru kơ ana tiêu dưi kdơ\ng ho\ng klei kdja\t mđia\ lehana\n hjan êgao hnơ\ng.

- La] jăk kơ ih đru k]e\ brei leh, [ia\dah hlăm klei mrâo yăl dliê kơ klei Trần Thiện Tâm êmuh kơ hdră dlăng kriê wiê ênăk ana tiêu êjai mrâo pla ka mboh, snăn ya mta hbâo pruê, du\m hnơ\ng pruê man jăk kơ yan êdei mboh h^n? Snăn akâo kơ ih k]e\ mblang brei klei anei?

. Tiến sĩ Phạm Công Trí: Ho\ng war tiêu sang Tâm ana\p anei jing mkhư\ klei đ^ jing, ]ia\ng mâo ai pioh bi mnga. Kyuadah lu mnuih pla mjing kreh mưng tơdah [uh mđia\ hriê ana tiêu dliu snăn bi krih êa mtam yơh, mse\ snăn knhal tu] amâo srăng truh bi mnga ôh, [ia\dah ênưih srăng tuôm ho\ng klei djiê pral lehana\n djiê êmưt. Kyuana\n ]ia\ng kơ ana tiêu mâo ai hd^p ktang kơ sa yan bi mnga mrâo, wa\t ho\ng tiêu truh thu\n mboh leh, snăn brua\ mđing tal êlâo ana\n jing pruê hbâo NPK, brei mâo mb^t kẽm, bo lehana\n calci, boh nik calci ho\ng kẽm tơdah k[ah srăng dleh bi mnga, amâodah djăl luh kmru\ mnga. Răng đăm pruê ]u\r ôh, kyuadah amâo mâo djo\ ]ia\ng kơ calci hla\m ]u\r ana\n ôh. Mâo du\m klei ksiêm duah giăm anei brei [uh pruê ]u\r amâo mâo klei tu\ dưn ôh. {ia\dah mđing mbo\ calci hlăm mta hbâo hữu cơ krih hlăm hla, k`ăm mkăp djăp calci kơ ana tiêu đ^ jing bi mnga. Lehana\n mâo hla\m lăn tuôm ho\ng klei hlua\t lăn ngă snăn k[ah magie. Snăn drei krih êa hbâo bi djăp ênu\m hlăm hla, ]ia\ng truh kơ adiê mđia\ ana tiêu mâo ai ktang dưi hd^p. Mâo klei mta\, klei mkhư\ êa amâo mâo djo\ ôh bi mthu he\ mtam k[ah êa, [ia\dah krơ\ng hnơ\ng h’ăp msah hlăm lăn hla\m brô 26 – 28%. Amâo mâo dưi lui thu đei ôh srăng krô hla, lehana\n ana\p ngă jhat kơ mnga mơh.

- Ơ tiến sĩ, tui si hmei thâo săng, ara\ anei mâo lu go\ êsei bi lu\k hbâo kali mb^t ho\ng hbâo truăn kơ tiêu, m^ndah ]ia\ng mđ^ hnơ\ng kali kơ ana tiêu, si ngă mse\ snăn jing djo\ mơ\?

. Tiến sĩ Phạm Công Trí: klei anei mâo lu snăk mnuih pla tiêu ]huai, ma\ hbâo kali bi lu\k mb^t ]ia\ng bi lu kali, anei jing brua\ lo\ ngă bi soh jih hbâo trua\n kơ tiêu mâo mkra jăk leh hnơ\ng NPK, lehana\n du\m mta trung vi lượng djo\ guôp, [ia\dah tơ drei lo\ ngă tui si ]ia\ng lo\ thiăm kali snăn jhat jih ênoh leh mkra. Tơdah ênoh ]oh ]ua\n amâo lo\ hơ^t ôh, kali lu đei srăng ngă bi dleh klei đ^ jing kơ ana tiêu. Tôhmô hla\m wưng ako\ yan hjan, lehana\n krah yan hjan wưng anei đạm, lân ]ia\ng jing lu h^n, lehana\n kơh truh kơ kali, lehana\n kali mâo kno\ng bi man djăp, tôhmô hlăm ana tiêu tơdah kno\ng pruê hluê hdră mbha 2.1.1, [ia\dah mnuih pla mjing lo\ bi lu\k he\ kali mb^t hlăm NPK ana\n, snăn s^t nik srăng ngă amâo mâo jăk kơ ana tiêu.

- Ơ la] jăk kơ tiến si lu snăk hriêleh hla\m klei bi blu\ hra\m leh anei. }ang hmăng mơ\ng klei bi blu\ hrăm anei srăng đru kơ mnuih pla tiêu [uh klei ]huai pô hlăm brua\ dlăng kriê wiê ênăk kơ ana tiêu.