VOV4.Êđê - Ara\ anei ti Lăn Dap Kngư hlăk ]huang hlăm yan hjan ho\ng du\m gưl hjan lar [ar. Anei mơh jing wưng kơ boh kphê đ^ pro\ng pral, mjing asa\r lehana\n [rư\ [rư\ dơ\ng khua truh kơ ksa\. Brua\ dlăng kriê, pruê hbâo hlăm wưng anei srăng mđ^ boh mnga, lehana\n hnơ\ng jăk boh kphê, lehana\n ăt jing knhuang prăp êmiêt jăk kơ yan ti ana\p. Hlăm hdră hruê anei, tiến sĩ brua\ lo\ hma Tôn Nữ Tuấn Nam, Khua anôk brua\ kreh knhâo êlâo dih, hlăm knơ\ng brua\ ksiêm hriăm kơ klei kreh knhâo brua\ lo\ hma, dliê kmrơ\ng Lăn Dap Kngư srăng ktrâo lac\ kơ diih hdră dlăng kriê lehana\n pruê hbâo kơ kphê hlăm yan hjan.

 Hluê si Tiến sĩ Tôn Nữ Tuấn Nam hla\m wưng anei mâo klei bi mlih pral, du\m mta tu\ ja\k nao mu\t hla\m boh c\ia\ng kơ boh bi asa\r, ktro\ asa\r. Kyua ana\n c\ia\ng bi mâo lu hnơ\ng mnơ\ng tu\ ja\k. Kyua ana\n hbâo khoáng a\t sra\ng mka\p brei hla\m wưng anei ho\ng hnơ\ng lu h^n mka\ ho\ng ako\ yan; jing wưng c\ia\ng kơ hnơ\ng hbâo pruê lu leh ana\n k[^n lu êdi kluôm hnơ\ng hbâo pruê hla\m sa thu\n mka\p kơ ana kphê. Mnuih [uôn sang drei c\ia\ng bi mđing truh kơ hnơ\ng mboh mơ\ng ana kphê c\ia\ng mbo\ bi dja\p ênu\m hnơ\ng hbâo pruê. Tiến sĩ Tôn Nữ Tuấn Nam brei thâo: “ Klei bhia\n dưm hbâo khoáng, jing hbâo vô cơ sra\ng ba dưm lu hla\m wưng anei, ho\ng du\m đang kphê mboh lu mâo mơ\ng 6 – 7 tôn kphê asa\r / 1ha, sna\n wưng krah yan hjan ara\ng dưm hbâo truh kơ 2 bliư\, gra\p bliư\ hla\m brô mơ\ng 5 -6 lạng. {ia\ ho\ng du\m đang kphê mnuih [uôn sang drei kno\ng dưm hbâo mâo 3 bliư\ hla\m sa thu\n, jing ako\ yan hjan dưm sa bliư\, krah yan hjan dưm sa bliư\ leh ana\n knhal jih yan hjan lo\ dưm sa bliư\, sna\n gưl dưm krah yan hjan mnuih [uôn sang drei bi dưm lu h^n kơ hnơ\ng dưm hla\m ako\ yan hjan leh ana\n knhal jih yan hjan. Si tôhmô ako\ yan hjan ba dưm 5 lạng sna\n hla\m krah yan hjan bi dưm mơ\ng 7- 8 lạng kơ sa phu\n kphê hbâo N-P-K mguôp leh ana\n knhal jih yan hjan lo\ dưm ma\ [ia\ đuic\ hla\m brô mơ\ng 5 – 6 lạng.

Hla\m wưng anei, boh kphê bi mjing lu mta thu krô, mphu\n đ^ kơ pro\ng leh ana\n asa\r [rư\ pro\ng hluê ho\ng boh. Mmông anei, phu\n kphê mao klei c\ia\ng kơ hbâo đạm leh ana\n Kali lu h^n kơ lân. Kyua ana\n, mnuih [uôn sang drei bi ruah blei du\m mta hbâo mâo hnơ\ng đạm leh ana\n Kali lu h^n kơ lân leh ana\n rơ\ng bi knar, kyua tơ dưm k[ah hbâo Kali leh ana\n êbeh hbâo đạm sna\n boh kphê sra\ng mjing lu êa [ia\ asa\r a\t điêt mơh. Tiến sĩ Tôn Nữ Tuấn Nam mâo du\m hdra\ leh ana\n ênoh hbâo dưm si ti gu\ anei c\ia\ng mnuih [uôn sang drei bi mđing dla\ng:“ Ho\ng hbâo hliê, sang kyua mnuih [uôn sang drei ba dưm jih hbâo lân hla\m ako\ yan hjan leh kyua ana\n wưng krah yan hjan anei drei amâo lo\ c\ia\ng dưm ôh hbâo lân. Drei kno\ng dưm Urê leh ana\n Kali  dưi leh. Drei bi lu\k hluê ênoh 100kg Urê: 100kg Kali leh ana\n ba dưm ho\ng hnơ\ng hla\m brô 5 lạng kơ sa phu\n kphê, bi ho\ng hbâo N-P-K bi mguôp sna\n drei yua du\m hbâo `u mâo Đạm leh ana\n Kali bi knar amâo dah Kali lu h^n kơ Đạm, si tôhmô hbâo 16-8-16 jing mâo hnơ\ng đạm leh ana\n Kali bi knar, jing mâo truh 16: s’a\i. Bi ho\ng hbâo 16-6-19 jing mao hnơ\ng Kali lu h^n kơ Đạm 3 mrô. Sna\n 2 mta hbâo ana\n jing ja\k s’a\i pioh ba dưm hla\m wưng krah yan hjan leh ana\n hla\m knhal jih yan hjan.   

Tui hluê ho\ng thu\n mơ\ phu\n kphê, klei đ^ jing leh ana\n t^ng kna\l kơ hnơ\ng mâo kphê asa\r sra\ng mâo hrui mơ\ng đang kphê pioh mkra mlih bi mđ^ he\ amâo dah bi mtru\n hnơ\ng hbâo ba dưm bi djo\ guôp. Mnuih [uôn sang drei c\ia\ng bi kah dưm [ia\ jing lu bliư\ dưm hbâo c\ia\ng kơ hnơ\ng hbâo amâo mâo dôk ksu\n sa bliư\, ana ba yua amâo mâo jih ôh sra\ng luc\ liê ti mang leh ana\n liê lu hbâo mơh.

Bohnik hla\m du\m đang kphê bi mboh lu sna\n c\ia\ng kah ba dưm jing 4 bliư\ hla\m thu\n. Bi ho\ng wưng krah yan hjan, hluê si klei bhia\n aguah tlam drei dưm hla\m sa bliư\ sna\n ara\ anei drei ba dưm hla\m 2 bliư\, leh ana\n gra\p bliư\ dưm hla\m brô 6 lạng ho\ng du\m đang kphê mâo boh hla\m brô 6 tôn asa\r kơ dlông. Sna\n kơh dưi hmao mka\p dja\p mnơ\ng tu\ ja\k kơ ana kphê hla\k rông boh êjai leh ana\n rông adhan pioh kơ yan bi mnga leh ana\n bi adiê thu\n êdei êjai.

Mnuih [uôn sang drei c\ia\ng bi mđing: Tui hluê ho\ng mta la\n pal bi ruah hbao  leh ana\n ba yua hdra\ dơm hbâo bi djo\ guôp. Si tôhmô, ho\ng la\n mtlaih c\uah sna\n ruah hbâo lik êmưt, kah dưm jing lu bliư\ leh ana\n lo\ bi mguôp dưm hbâo hữu cơ đa. Tơ dưi mâo mka\p dja\p êa krih amâo dah la\n mâo dja\p hnơ\ng h’a\p sna\n ruah hbâo  sui lik pioh dưm. Kpla\k ho\ng ana\n tơ amâo mâo dja\p ôh êa krih amâo dah la\n mâo hnơ\ng h’a\p [ia\ sna\n bi ruah hbâo dja\l lik pioh hmao dưm kơ kphê. “ Mnuih [uôn sang drei bi dla\ng tui hluê ho\ng yan adiê, [ia\ aguah tlam gơ\ tơ drei dưm 4 bliư\ hbâo hla\m sa thu\n sna\n leh sa mlan, sa mlan mkrah jing drei lo\ dơ\ng dưm  yơh, hla\k hbâo hla\m la\n ana kphê ba yua dơ\ng jih leh, sna\n drei lo\ dơ\ng dưm yơh. Gơ\ ka\n c\ia\ng bi dưm dja\l đei lei. {ia\ mnuih [uôn sang drei c\ia\ng bi mđing tơ drei  lo\ ba dưm gưl êdei sui đei, sna\n gưl dưm hbâo knhal tuc\ kha\ng tuôm ho\ng adiê mđia\ sra\ng nga\ luc\ lu hbâo. Kyua ana\n gưl dưm hbâo knhal tuc\ hla\m thu\n drei đa\m dưm ôh êla đei, klei bhia\n gơ\ kha\ng hla\m krah mlan 10 ana\n.

S^t dưm hbâo kơ ana kphê mnuih [uôn sang drei c\ia\ng bi mđing snei:  jik huai he\ bi doh rơ\k leh ana\n hla krô êsu\k êsiêk hla\m mbông kphê êlâo kơ dưm hbâo k`a\m c\ia\ng mâo klei tu\ mơ\ng hbâo pruê, bohnik jing du\m mta hbâo êlưih lik mâo dah dja\l lik.

Dưm hbâo bi knar gu\ phu\n kphê leh ana\n dơr he\ c\ia\ng đa\m luc\ liê. Ho\ng du\m đang kphê mâo hnơ\ng kl^ng êbeh 15 độ amâo dah pla ti la\n kngư, sna\n c\ia\ng bi dưm hbâo hluê [a\ng leh ana\n dơr bi ja\k. C|ia\ng dưm hbâo bi knar jum dar phu\n kphê, đa\m dưm lu đei ti sa anôk kyua tơ dưm sna\n sra\ng nga\ jhat kơ ana kphê leh ana\n nga\ hma\i djo\ kơ du\m mta tu\ ja\k hla\m la\n.

                                    Y-Khem Niê, H’Nga Êban pô ]ih mkra, răk dlăng.