VOV4.Êđê- Yap truh ara\ anei, ênhă kphê ru\ lo\ pla mrâo ti du\m ]ar Lăn Dap Kngư êbeh 118 êbâo 200 ha, mâo êbeh 98,5% mkă ho\ng hdră k]ah truh jih thu\n 2020. Hlăm anăn, Lâm Đồng jing ]ar dôk mrô sa ho\ng hnơ\ng ru\ lo\ pla mrâo kphê êgao 127% mkă ho\ng hdră k]ah, ba hnơ\ng boh mnga kphê kah knar mơ\ng ]ar đ^ ktang mơ\ng 2tôn 6  truh êbeh 3tôn /1 ha.

Leh hluê hriăm du\m adu\ hriăm mjuăt, ksiêm hriăm lehana\n ba yua du\m hdră mnê] pla mjing kphê mơ\ng knơ\ng bruă lo\ hma ]ar Lâm Đồng ba yua mơ\ng bruă ngă klă s^t, hnơ\ng đang kphê leh khua êbeh 25 thu\n mơ\ng go\ êsei Huỳnh Đức Đông, ti alu\ 13, wa\l krah Di Linh, kdriêk Di Linh, ]ar Lâm Đồng dưi mkra mlih lehana\n [rư\ [rư\ ]a\t đ^ siam. Amâo djo\ kno\ng boh kphê hrui w^t đ^ 2 blư\ đui] ôh [ia\dah đang kphê lo\ mtah mda lehana\n đ^ jing jăk. Huỳnh Đức Đông brei thâo; bruă pla mjing djo\ hdră sơnăn klei êluh hla, êluh boh lehana\n du\m mta mnơ\ng ngă [ơ\ng ana, agha dưi msir mghaih kluôm:

“Êlâo dih hnơ\ng mâo boh kphê [ia\ đui], kno\ng mâo yap mdu\m mâo 3 ton amâo mâo lu ôh. {ia\dah ara\ anei hnơ\ng mâo boh đ^ h^n, klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă amâo mâo ôh. Êlâo dih pô amâo mâo thâo hdră duh mkra pla mjing, sơnăn đang kphê pô mâo n’nao klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă, êluh boh lu, mboh lu, mtah mda mse\ si ara\ anei ôh”.

            Mb^t ho\ng klei g^r ktưn mơ\ng ]ar, Hdră bruă pla mjing kphê h’^t kjăp VnSAT ti Lâm Đồng mtô mblang leh klei thâo pla mjing kphê hluê hdră mrâo mrang kơ mnuih [uôn sang ngă lo\ hma mơ\ng bruă mkra mjing lăn, ruah djuê mjeh, khăt adhan, hlo\ng truh kơ dưm hbâo, hdră mkhư\ gang klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă lehana\n krih êa mkiêt mkriêm... đru mguôp ba ]ar Lâm Đồng ba ako\ kluôm ala kơ bruă ru\ pla kphê mrâo ho\ng ênhă pro\ng truh 58 êbâo ha, kdlưn 127% hdră k]ah mơ\ng kluôm thu\n 2014 – 2020, hnơ\ng mâo boh kphê đ^ mơ\ng êbeh 2 ton 600 kg truh 3 ton 31 kg hlăm 1 ha 1 thu\n, hnơ\ng mâo đ^ mơ\ng 366 êbâo truh giăm 508 êbâo ton. Boh nik gơ\ ti 2 kdriêk Di Linh lehana\n Bảo Lâm mâo êbeh 10 êbâo ha thơ\ng pla kphê hnơ\ng mâo mơ\ng 4 ton kơ dlông. Leh ana\n hnơ\ng mâo kphê Lâm Đồng ara\ anei đ^ h^n hnơ\ng mâo kphê mb^t mơ\ng kluôm alu\ wa\l truh 500 kg hlăm 1 ha.

            Nguyễn Thanh Tùng, ti wa\l krah Đinh Văn, kdriêk Lâm Hà, ]ar Lâm Đồng, boh tu\ dưn hluê ngă hdră bruă ru\ pla kphê mrâo lehana\n pla kphê hluê hdră h’^t kjăp [uh klă êdi, klei dleh dlan h^n ara\ anei, ana\n jing si be\ ngă ]ia\ng mđ^ ktang mguôp mb^t bruă pla mjing, krơ\ng kjăp anôk ba ]h^ mnia boh mnga mơ\ng lo\ hma kơ mnuih [uôn sang ngă lo\ hma:

“Pla kphê h’^t kjăp hnơ\ng mâo hmei hrui w^t đ^ h^n êdi. {ia\dah klei dleh dlan h^n ti anei ana\n jing anôk ba ]h^ dleh dlan êdi. Akâo kơ mnuih [uôn sang ngă lo\ hma si be\ ngă mđ^ ktang bruă mguôp mb^t 4 êpul hgu\m, lehana\n knu\k kna bi mko\ mjing hluê ngă bruă đru mdul kơ du\m êpul bruă mnia mblei, du\m êpul bruă hgu\m mguôp mb^t ho\ng mnuih [uôn sang ngă lo\ hma hmei ]ia\ng boh tu\ dưn, anôk ba ]h^ mnơ\ng mâo mơ\ng mnuih [uôn sang dưi krơ\ng kjăp h^n”.

            Hluê si Nguyễn Văn Châu, k’iăng khua Knơ\ng bruă Lo\ hma lehana\n Mđ^ kyar [uôn sang ]ar Lâm Đồng, hlăm ênoh 10 êbâo êklai prăk mâo ]ar duh bi liê kơ bruă ru\ pla kphê mrâo hlăm hruê mlan êgao, ênoh prăk ]an mơ\ng knơ\ng prăk knu\k kna ka truh mơh 10%. Kyua ana\n, ]ia\ng bruă ru\ pla kphê mrâo lo\ dơ\ng hluê ngă mâo ba w^t boh tu\ dưn, êngao kơ bruă ba yua hdră mnê] mrâo mrang, kriê dlăng jăk djuê mjeh, ba yua kdrăp krih êa mkiêt mkriêm ênuk mrâo mrang... du\m hdră êlan đru mdul ]an prăk mnga hdjul bi mâo klei po\k mlar h^n:

“Klei dleh dlan hlăm hdră hluê ngă bruă ru\ pla kphê mrâo ara\ anei, ana\n jing ênoh go\ êsei mnuih [uôn sang ngă lo\ hma ]an prăk knu\k kna adôk [ia\. Bruă brei ]an prăk hluê hdră lu gưl mse\ si ara\ anei ăt kăn djo\ guôp lei ho\ng klei ]ia\ng mơ\ng mnuih [uôn sang, amâo mâo mtru\t mjhar du\m go\ êsei mnuih [uôn sang ]an prăk knơ\ng prăk knu\k kna”./.

}ar Lâm Đồng po\k ngă leh tu\ dưn lu hdră msir ]ia\ng lo\ pla mrâo đang kphê, ba alu\ wa\l anei jing ]ar dôk mrô sa kluôm ala kơ bruă hluê ngă Hdră ru\ lo\ pla mrâo kphê wưng thu\n 2014-2020. Snăn ya mta phu\n đru ]ar Lâm Đồng dưi mâo klei tu\ jăk mse\ snăn, klei bi blu\ hrăm ti tluôn anei mơ\ng pô ]ih klei mrâo ho\ng Phạm S, K'iăng Khua Knơ\ng bruă sang ]ư\ êa ]ar Lâm Đồng srăng la] kơ klei mta phu\n anei.

-Akâo kơ ih brei thâo, ya mta klei đru leh kơ Lâm Đồng mâo klei tu\ dưn pro\ng hla\m brua\ lo\ w^t ru\ pla bi hlua\ mrâo kphê mse\ snei?

Phạm S: Êlâo h^n, jing mơ\ng atur t^ng ti klei tu\ dưn brua\ knua\ jing phu\n, snăn ]ar Lâm Đồng g^t gai leh knơ\ng brua\ lo\ hma hlăm klei hluê ngă, mtô mblang kơ mnuih pla mjing thâo săng kla\ mbrua\ lo\ w^t ru\ pla bi hlua\ mrâo kphê jing tu\ dưn. Lu ]ar mkăn hlăm klei ma\ brua\ mâo ba w^t klei tu\ dưn, jing mơ\ng brua\ ruah mjeh, lehana\n brei lăn mdei, mkra mđ^ lăn bi jăk… mse\ snăn srăng lui] lu hruê mlan yơh, mnuih pla mjing amâo lo\ mâo hnơ\ng hrui w^t ôh, êjai ana\n le\ ]ar Lâm Đồng ba yua hdră ksiêm bi kla\ êlâo kphê khua ana\n kbia\ hriê mơ\ng mnơ\ng ngă he\, amâo dah hlua\t lăn bi rai, mơ\ng ana\n mơh srăng mâo hdră ma\ brua\ bi djo\ guôp mơh. Bi tơdah amâo mâo djo\ hlua\t lăn ôh, [ia\dah kyua lăn sah kba snăn drei m^n kơ brua\ lo\ pla mtam. Mse\ snăn srăng bi hro\ hruê mlan amâo lui mnuih pla mjing dôk guôn mjeh mơ\ng knơ\ng brua\ lo\ hma ôh. Hlăm klei g^t gai mse\ snăn, Lâm Đồng ma\ brua\ ho\ng klei kla\ mnga], lehana\n djo\ guôp ho\ng klei dưi s^t, lehana\n mnuih pla mjing hlo\ng ngă brua\ mtam.

Klei tal dua, jing pla kphê ho\ng mjeh mrâo, bi mjeh aguah tlam kah knar mboh mơ\ng 2 tôn truh 2tôn mkrah, [ia\dah leh ba yua mjeh mrâo snăn boh mnga mâo mơ\ng 5 tôn truh 5tôn mkrah jing êbeh 200% kyuana\n nô năng mnuih pla mjing dlăng kriê 2ha, snăn ti anei mklin bi mlih hlăm sa ha.

Tal tlâo, k]e\ kơ knơ\ng prăk brua\ lo\ hma, knơ\ng prăk duh mkra mnia mblei, boh phu\n ti anei ăt jing knơ\ng prăk brua\ lo\ hma mkra mtam hra\ mơar trua\n kơ klei brei mnuih pla mjing ]an prăk, mnuih pla mjing kno\ng ]ih ma\ ana\n pô kơ hra\ ana\n, hưn kơ ênoh ênha\ lăn bi mlih ]ia\ng pral mâo ma\ prăk ]an.

Tal pa\, ]ar Lâm Đồng g^t gai knơ\ng brua\ lo\ hma kia\ kriê bi jăk du\m đang rah mjeh.Tơdah mnuih pla mjing đăo knang leh kơ mjeh mrâo snăn amâo mâo lo\ bư\ ban ôh mse\ ho\ng du\m ]ar mkăn, snăn hơ^t yơh ai tiê ba yua. Kơ klei mkăn dơ\ng mka t^ng mjeh mnơ\ng pla bi djo\ guôp ho\ng grăp kr^ng mdê mdê, hluê ho\ng boh tu\ dưn klei ksiêm duah kreh knhâo mơ\ng ana\n mnuih pla mjing hơ^t ai tiê mơh ba yua.

Hluê ngă jih jang djăp brua\ ho\ng kle imđrăm snăn, đru leh kơ \]ar lâm Đồng ara\ anei mâo boh mnga kdlưn h^n kơ ]ar daklak, lehana\n jing leh ]ar ba ako\ kơ hnơ\ng boh mnga mâo lehana\n hnơ\ng kphê mâo hlăm kluôm ala.

-Akâo kơ ih mblang lăng, kha\dah hnơ\ng jăk boh kphê, lehana\n hnơ\ng mâo boh kphê ti Lâm Đồng [rư\ hruê [rư\ dơ\ng đ^ h^n, [ia\dah klei hd^p mnuih pla kphê ăt tuôm ho\ng lu klei dleh dlan, hnơ\ng mâo ba w^t amâo mâo hơ^t, djo\ mơ\ kyua mơ\ng klei bi mguôp ngă brua\ mơ\ng ako\ hlo\ng kơ êdu\k adôk ka kjăp mơ\ng drei ho\ng kphê, kyuana\n jing dleh dlan?

Phạm S: Năng ai anei jing klei djo\ tuôm plah wah klei duh mkra pla mjing, ho\ng klei tu\ dưn boh kphê, dlăng kluôm ti hnơ\ng mâo ăt adôk [ia\, ara\ anei ăt kno\ng mrâo mil 17%. Kyuana\n klei mnuih pla kphê ]ia\ng mâo klei bi mguôp mb^t, mâo klei thâo t^ng knăl kơ klei tu\ dưn brua\ mnia mblei mb^t ho\ng phung duh mkra mnia mblei jing êdu awa\t snăk. Tal dua, jing drei adôk tui hluê si jing ma\, hlăm brua\ mkra mjing mse\ si [hu ti dlông ta] amâo mâo doh ôh, [ia\dah mnuih duh m^n kơ anôk [hu hjăn kơ kphê. Tal tlâo, jing klei kơ yăn adiê, klei bi mlih yăn adiê ti yăn hrui pe\ boh pătdah amâo mâo jăk mâo mđia\ siam ôh. Lehana\n mơ\ng klei amâo mâo anôk ta] pioh [hu snăn hnơ\ng jăk boh kphê ti Lâm Đồng amâo mâo jăk siam ôh mka ho\ng ênoh ]ua\n quốc tế. Mơ\ng klei ksiêm dlăng ênoh ênil dah mka\ ho\ng Daklak, {uôn Ama Thuôt snăn ti Lâm Đồng êlưih h^n. Tal pa\, hnơ\ng ênoh go\ êsei mâo klei bi mguôp ho\ng phung duh mkra adôk [ia\ h^n mka\ ho\ng du\m ana mnơ\ng pla mkăn. Ara\ anei brua\ mko\ mjing du\m êpul hgu\m duh mkra pla mjing kphê [ia\ snăk, mka\ ho\ng klei ]ia\ng. Kyuana\n yơh mâo du\m alu\ wa\l kr^ng taih kbưi, bi pla mjing amâo mâo tu\ jing ôh, mơ\ng ana\n mơh mâo đa đa mnuih pla kphê ăt le\ nanao hlăm klei dleh dlan.

-Snăn hlăm wưng kơ ana\p, Lâm Đồng si hdră êlan Lâm Đồng srăng ngă ]ia\ng md^ h^n lehana\n dưi iêu jak lu h^n klei bi hgu\m mko\ mjing brua\ bi mguôp kăp hrui blei boh kphê, jing sa boh mnga phu\n hla\m alu\ wa\l?

Phạm S: Ho\ng ]ar Lâm Đồng, ]ia\ng mđ^ klei tu\ dưn kphê ho\ng kr^ng lăn Lâm Đồng mâo yan adiê bi mlih srăng lo\ dơ\ng mđ^ mlih brua\ ru\ mjing kphê, bi djo\ ho\ng hdră êlan jăk brua\ pla mjing kphê tar ro\ng lăn. Tal dua, jing mjing wa\l anôk pla mjing djo\ guôp ho\ng lăn adiê, amâo mâo djo\ kno\ng truăn pla kphê robusta, [ia\dah bi mlih pla kphê hdrô. Amâo mâo oh anôk mkăn mâo he\ kr^ng djo\ guôp ho\ng brua\ pla kphê hdrô jăk h^n mse\ si ti lâm Đồng, boh nik ti Cầu Đất Đà Lạt, lehana\n lo\ hro\ng ruah mjeh jăk h^n, mâo boh mnga siam, du\m djuê mjeh mâo dlông ro\ng lăn ]ia\ng, lehana\n mâo klei kuôl ka\ leh êlâo. Tal pa\, mtru\t phung duh mkra duh bi liê ti Lâm Đồng hluê hdră bi hgu\m mơ\ng hdră mtru\n mrô 57, lehana\n mrô 98 mơ\ng knu\k kna, k`ăm mjing klei bi mguôp kjăp ho\ng brua\ pla kphê, po\k mlar ênha\ pla ana kyâo bi êyui, lehana\n ]ua\l mka\ kr^ng pla kphê doh, ]ia\ng mđ^ klei tu\ dưn hrăm mb^t ho\ng tar ro\ng lăn. }ia\ng kơ drei thâo ruah ya mta klei jing jăk hla\m klei bi mnia mblei, mđing kơ klei tu\ dưn jăk jing tal êlâo, bi mlih klei thâo săng hlăm mnuih pla mjing lehana\n phung duh mkra, bi tui tio\ êlan duh m^n kơ klei tu\ dưn, đru mjing kơ brua\ kphê mâo klei d^ kyar kjăp, lehana\n mnuih pla kphê, phung duh mkra kphê srăng mâo hnơ\ng hrui w^t hơ^t, mâo klei tu\ dưn pro\ng hlăm wưng kơ ana\p.

-La] jăk kơ ih lu!