VOV4.Êđê - Yan adiê mđia\ hlơr nga\ kơ du\m mta mnơ\ng nga\ bi dliu krô ana tro\ng msa\m bluh đ^ lehana\n dôk đ^ lar pral ti ]ar Lâm Đồng. Klei na\ng mđing, amâo djo\ kno\ng nga\ lui] liê pro\ng mơ\ng brua\ pla mjing ana tro\ng msa\m [ia\dah mta mnơ\ng nga\ anei lo\ lar truh kơ lu mnơ\ng pla mka\n, hla\m ana\n mâo djam mtam, boh kroh lehana\n mnga ti [uôn pro\ng Đà Lạt, ]ar Lâm Đồng, nga\ kơ mnuih nga\ lo\ hma le\ hla\m klei dleh dlan. Pô ]ih klei mrâo Quang Sáng ]ih la] kơ boh klei anei snei.

Mrâo bu] hwiê du\m phu\n mnga cúc dliu krô kyua hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă kjham, amâo lo\ dưi đru do\ng ôh, ayo\ng Nguyễn Tấn Duy, ti alu\ 20, phường 4, [uôn pro\ng Đà Lạt, ]ar Lâm Đồng brei thâo; yan mnga tit thu\n mrâo êgao, go\ êsei `u lui] liê kjham, yan anei g^r jih ai tiê kriê dlăng, hro\ng ruah djuê mjeh ksă êmă mơ\ng du\m đang war rah mjeh mâo knuih k’hưm, lehana\n krih êa drao ênu\m ênap hluê si klei mtă mtăn mơ\ng knơ\ng bruă djo\ tuôm, [ia\dah đang mnga ăt mâo hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă kjham. Ara\ anei bi bu] hwiê he\ êbeh 50% ênoh mnga hlăm đang war, [uh klă klei lui] liê ti ana\p mta: “Yan anei kâo pla êbeh 1 sào, hlăm brô 90 – 100 êbâo phu\n [ia\dah jhat rai jih leh. Tal êlâo k`^ hla, êdei kơnăn wê kuê mnga amâo thâo ]uh blang ôh, lehana\n jhat rai hlo\ng joh wa\t ana. Khă gơ\ pô krih, ba yua lu mta êa drao, [ia\dah kăn dưi đru do\ng lei, phung pla mnga kno\ng djiê yơh si thâo b^t mjing”.

Mse\ djuê ana\n, yan mnga cúc anei go\ êsei Cao Quảng Đà, ti Alu\ An Sơn, phường 4, [uôn pro\ng Đà Lạt lui] liê ti mang kyua hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă hlăm đang mnga cúc. ~u brei thâo, anei jing yan mnga cúc đrông tal 3 go\ êsei `u lui] liê ti mang kyua bu] hwiê he\ jih đang war: “Kâo ăt ksiêm dlăng lu mta êa drao, ăt krih lehana\n kriê dlăng ksă êmă, [ia\dah kăn dưi do\ng lei, lui mang yơh. Grăp sào duh bi liê djuê mjeh, kai k[ươ, ai pla truh 20 êklăk prăk, êdei kơnăn kriê dlăng truh kơ hrui mă mnga, bi liê truh êbeh 30 êklăk prăk dơ\ng, [ia\dah mâo hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă ăt bu] hwiê mơh”.

Amâo djo\ kno\ng bluh mâo ti du\m đang mnga cúc đui] ôh, mnơ\ng ngă kbiă mơ\ng kman lo\ bluh mâo lehana\n bi rai kjham hlăm djam mtam, boh nik gơ\ ho\ng salat djăp mta. Hluê si aduôn Nguyễn Thị Hằng, ti alu\ Đất Mới, phường 7, [uôn pro\ng Đà Lạt, kman anei lo\ bluh mâo bi rai pral êdi, đang djam salat ênhă pro\ng 2 êbâo m2 mơ\ng go\ êsei mrâo ]h^, phung ghan mnia ka hmao hrui mă, sơnăn dliu djiê truh 2/3, lehana\n ka mâo klei bi êdah mjưh mdei mơh. Yan djam salat anei, go\ êsei aduôn Nguyễn Thị Hằng lui] liê ti mang yơh: “Pla 35 êbâo phu\n [ia\dah djiê truh 2/3. Go\ êsei ăt ]h^ mâo 20 êklăk prăk, [ia\dah ara\ anei di`u lo\ akâo mă w^t prăk blei ana\n”.

Hluê si Đào Văn Toàn, k’iăng khua Anôk bruă pla mjing lehana\n Răng mgang mnơ\ng pla mjing ]ar Lâm Đồng, ara\ anei [uôn pro\ng Đà Lạt, mơ\ng bruă mă mta djam mnơ\ng ngă ]ia\ng hlak mblang, dưi bi mklă phu\n agha ba hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă hlăm mnga cúc lehana\n djam mtam ti Đà Lạt jing kman ngă dliu krô tro\ng msăm. Anei jing mta kman mâo [uh gưl tal êlâo ti Lâm Đồng hlăk thu\n 2016 hlăm ana tro\ng msăm ti kr^ng pla lu djam mtam kdriêk Đơn Dương, tưp lar hluê mnơ\ng dj^p.

Klei ]ia\ng la] êdi, mta kman anei ara\ anei ka mâo ôh êa drao dưi bi mdjiê mâo boh tu\ dưn, sơnăn bruă răng mgang tuôm ho\ng lu klei dleh dlan. }ia\ng mhro\ tui] hnơ\ng klei lui] liê kbiă mơ\ng kman ngă dliu krô hlăm ana tro\ng msăm, êngao ba yua du\m hdră bruă kluôm, mnuih [uôn sang ngă lo\ hma bi hluê ngă du\m klei mtă mtăn mơ\ng knơ\ng bruă lo\ hma: “Mâo đađa djuê mjeh hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă kjham mse\ si salat caron, mnga cúc đại đoá, mơ\ng klei ksiêm dlăng hlăm đang lo\ hma mâo mnơ\ng ngă kjham h^n, sơnăn drei ba pla [ia\ du\m djuê mjeh anei. Hlăm hdră pla mjing bi mâo klei mđing dlăng, kyua mta kman anei `u bi rai hlăm lu mta mnơ\ng, kyua ana\n mnuih [uôn sang kriê dlăng bi mdoh đang war pô, amâo lui mâo du\m mta kman mâo êlâo hlăm đang war, amâo dah pla bi kmlah ho\ng du\m mta mnơ\ng pla mkăn. Mta mkăn dơ\ng drei bi kriê dlăng mnơ\ng dj^p lehana\n hdră pla mjing djuê mjeh rông pla mô tế bào… sơnăn kơh dưi mtui] mdjiê kman bi rai hlăm mnơ\ng pla mjing”./.

Virus bi dliu krô mnơ\ng pla dưi hmao [uh mơ\ng thu\n 2006 ti ana tro\ng msa\m hla\m kr^ng thơ\ng ba pla djam mtam ti kdriêk Đơn Dương, ]ar Lâm Đồng. Kyua ka mâo êa drao gang mkhư\ jih ôh sna\n leh gia\m 3 thu\n, mta virus anei bluh mâo lehana\n đ^ lar hla\m lu anôk. Nguyễn Văn Sơn, Khua knơ\ng brua\ lo\ hma lehana\n mđ^ kyar kr^ng [uôn sang ]ar Lâm Đồng sra\ng hưn mthâo du\m hdra\ msir đru kơ mnuih nga\ lo\ hma gang mkhư\ tu\ dưn ho\\ng mta virus bi dliu krô ana tro\ng msa\m, bi hro\ [ia\ êdi klei lui] liê hla\m brua\ duh mkra.

-Leh giăm 3 thu\n mâo virus bi kd^t ngă dliu bru\ hlăm ana tro\ng msăm lo\ dơ\ng bluh đ^, lehana\n đ^ lar hla\m lar [ar, ngă lu klei amâo mâo jăk kơ mnơ\ng pla ti [uôn pro\ng Đà Lạt, lehana\n kdriêk Đơn Dương, snăn brua\ lo\ hma ]ar Lâm Đồng si hdră mâo leh ]ia\ng mdrơ\ng ho\ng klei anei?

Nguyễn Văn Sơn: Kơ brua\ gang mkhư\ virus ngă kơ dua mta jing tro\ng msăm ti Đơn Dương, lehana\n mnga cúc ti Đà Lạt. Leh hmei [uh du\m klei bi knăl mơ\ng hlăk thu\n 2016, 2017 snăn anôk brua\ răng mgang mnơ\ng pla mjing alu\ wa\l mâo bi kla\ leh mta phu\n jing mơ\ng virus, [ia\dah mơ\ng êlan mtưp truh, si hdră răng mgang, snăn bi mâo phung trua\n kơ brua\ anei. Mơ\ng ana\n, hmei jak iêu leh phung thơ\ng kơ brua\ anei hlăm ala ]ar lehana\n mơ\ng ala ta] êngao hriê ]ia\ng ksiêm duah phu\n agha, snăn ana\n jing mta virus mrâo lo\ bi mlih mơ\ng mat virus hlăk dôk đ^ lar hla\m mnơ\ng pla mjing.

Boh nik, virus anei bi mtưp mơ\ng mnơ\ng djip mse\ ho\ng areh, snăn leh thâo bi kla\ pô phu\n ba klei mnơ\ng ngă snăn duah mtam hdră gang mkhư\, k]oh bi lar lu mta hra\ mơar lehana\n hgu\m ho\ng sang mđung rup ngă klei hâo hưn mđung leh êbeh 20 blư\ hlăm hdră mđung rup ktrâo ata\t kơ hdră gang mkhư\. Lehana\n hmei ăt mko\ mjing mơ\ng 18 – 20 boh adu\ mjua\t bi hriăm mjua\t kơ giăm 1 êbâo ]ô mnuih pla mjing. Klei năng ]ia\ng la] kơ anei đơ mnơ\ng pla mâo kman anei ngă, lehana\n kman anei đuôm gam leh hlăm hma, lehana\n du\m mnơ\ng pla, lehana\n sang ala\ k^ng hlăm ]ar ăt kăn dưi gang mkhư\ rei mnơ\ng phiơr lehana\n ba mtưp kman. Kyuana\n, hmei mdưm hlăm hdră hrăm mb^t ngă brua\ ho\ng klei ksiêm duah klei kreh knhâo gưl ]ar ]ia\ng gam mgkhư\ mta virus anei.

-Mta virus anei ara\ anei ka mâo ôh mta êa drao gang mkhư\. }ia\ng dưi gang mkhư\ mta virus anei ho\ng klei jăk, snăn hdră mơ\ng dhar brua\ lo\ hma Lâm Đồng mâo leh?

Nguyễn Văn Sơn: Mta virus anei ara\ anei ka mâo ôh êa drao dưi gang mkhư\, lehana\n jih jang mta virus ba klei rua\ wa\t kơ mnuih, kơ mnơ\ng rông mkăn ka mâo êa drao gang mkhư\ mơh, kno\ng ngă brua\ răng mgang đăm tưp kman đui]. Kyuana\n hmei ktuh êyuh hla\m hdră jing gang mkhư\ mnơ\ng hd^p phiơr mu\t ba kman mtưp klei mnơ\ng ngă.

Mb^t ho\ng ana\n, hmei hgu\m leh ho\ng knơ\ng brua\ êa drao răng mgang mnơ\ng pla mjing Syngenta lehana\n knơ\ng brua\ Lộc Trời mko\ mjing 3 mta brua\ bi hmô, grăp anôk ngă brua\ bi hmô mâo boh pro\ng mơ\ng 2 – 3 ha ti dua kdriêk Đơn Dương, lehana\n Đức Trọng mâo hdră gang mkhư\ kluôm. Lehana\n hmei mko\ mjing dua klei bi trông ti Đà Lạt, lehana\n Đơn Dương; mko\ mjing dua anôk rah mjing djăp ênoh ]ua\n, mâo klei ngă hra\ mơar ksiêm dlăng kjăp mơ\ng anôk brua\ mjeh mjiêng, lehana\n hmei mko\ mjing ksiêm dlăng hlăm jih jang anôk rah mjing êđai mjeh hlăm kluôm ]ar ho\ng dua mta mnơ\ng pla anei jing kro\ng msăm lehana\n mnga cúc. Mơ\ng klei ksiêm dlăng brei [uh mâo 10% anôk rah mjing êđai mjeh tro\ng msăm, lehana\n 25% anôk rah mjing mnga cúc mâo virus gam leh.

Hlăm wưng kơ ana\p, ]ia\ng gang mkhư\ bi jih mta virus anei halưm mnơ\ng pla snăn hmei lo\ dơ\ng mko\ mjing ênoh ]ua\n kơ war rah mjing êđai mjeh, mtru\t anôk rah mjing êđai mjeh mâo klei bhiăn ngă brua\ kjăp, djăp ênoh ]ua\n doh, lehana\n hưn mdah ênoh ]ua\n war êđai mjeh pô, hưn mdah anôk rah mjing djăp ênoh ]ua\n hla\m hdră hâo hưn.

-La] jăk kơ ih lu!