VOV4.Êđê - Hla\m du\m thu\n ho\ng anei, ti du\m kdriêk }ư\ Sê, }ư\ Pưh, du\m alu\ wa\l dưi dla\ng jing kr^ng phu\n ba pla kphê ti Gialai lehana\n  kr^ng La\n dap kngư ara\ anei dôk mâo lu ana tiêu djiê, truh du\m êtuh ha. Klei na\ng mđing, amâo djo\ điêt ôh ênha\ la\n hla\m ênoh ana\n amâo lo\ dưi ba pla tiêu ôh kyua la\n sah kba, amâo tu\ ja\k leh sa wưng sui pla lu mta mnơ\ng, ba yua lu đei hbâo pruê hoá học lehana\n êa drao ra\ng mgang mnơ\ng pla mjing. Klei anei dôk nga\ dleh dlan hla\m hdra\ duh mkra pla mjing, lui] liê pro\ng hla\m brua\ duh mkra kơ mnuih [uôn sang.

Go\ sang Mai Liệu mâo jih jang truh 13 ha tiêu, lehana\n tuôm jing leh mnuih mdro\ng sag êdi ti alu\ Thuỷ Phú, sa\ Ia Blư\, kdriêk }ư\ Pưh, ]ar Gialai. {ia\dah leh dua tlâo thu\n tiêu djiê ram, go\ sang `u hlo\ng jing mnuih đuôm nư klei kơ knơ\ng prăk. Mai Liệu brei thâo, hla\m lu thu\n, hlăk wưng tiêu mâo ênoh, go\ sang `u duh bi liê leh lu prăk ]ia\ng pla mjing tiêu. Yan tiêu bi mnga krih êa drao bi đuôm adiê. Leh tiêu đuôm adiê lo\ krih êa hbâo rông boh, lehana\n pruê hbâo hlăm phu\n, ]ia\ng kơ mâo boh mnga jăk. Snăn leh du\m thu\n jăk êa hl^m hjan mâo boh mnga nanao, snăn bhiâo riâo rit war tiêu mâo klei amâo mâo jăk hlo\ng djiê ram he\ jih. Kha\dah g^r ho\ng jih ai tiê mjut mjing, [ia\dah amâo mâo klei tu\ dưn ôh. Amâo mâo djo\ lu] liê hruê mmông, ai tiê, [ia\dah lo\ lu] lu prăk kăk kyua brua\ lo\ w^t ru\ mjing amâo mâo klei tu\ jing. Mai Liệu yăl dliê ho\ng klei ênguôt: “Hlăk ana tiêu djiê, sang hmei bu] he\ phu\n ana\n, lehana\n lo\ nao blei mjeh, pla w^t. Mơ\ng ana\n mơh lu] liê prăk kăk. Mnuih pla mjing mse\ ho\ng hmei amâo mâo m^n ôh klei ana\n kbia\ hriê mơ\ng hbâo, lehana\n êa drao krih. Klei anei amâo mâo djo\ kno\ng sang hmei ôh, [ia\dah hlăm jih kr^ng Blư\ anei tiêu djiê ram mse\ sơăi”.

Kdriêk }ư\ Pưh mâo du\m êbâo go\ êsei mkăn ăt le\ hla\m klei mse\ ho\ng go\ sang Mai Liệu, kyua brua\ lo\ w^t pla tiêu amâo mâo klei tu\ jing ôh. Mb^t ho\ng klei ana\n jing du\m êtuh ha tiêu jih djiê ram. Kno\ng hjăn sa\ Ia Blư\, kdriêk }ư\ Pưh, hlăm thu\n 2017 ênha\ tiêu djiê ram amâo dưi lo\ mjut mjing ôh truh 400ha. Ênoh anei hlăm kluôm kdriêk truh 870ha.

Kdriêk }ư\ Pưh, ]ar Gialai jing anôk lăn ]a\t jing, êbhui] pu\ng. {ia\dah, ara\ anei. Jih jang ênha\ lăn ana\n anôk mâo tiêu djiê, kyua mnơ\ng ngă amâo lo\ dưi pla mjing mnơ\ng mkăn ôh. Anei yơh jing boh mơ\ng sa wưng mnuih pla mjing tuh êyuh lu êa drao êjai pla mjing tiêu. Phan Văn Linh, khua knơ\ng brua\ sang ]ư\ êa sa\ Ia Blư\, kdriêk }ư\ Pưh la], lo\ bi mjing lăn hlăm anôk pla tiêu jing năng ngă tal êlâo:“Sa\ Ia Blư\ jing sa phu\n pla tiêu. Wưng leh êgao, tuôm ho\ng klei mnơ\ng ngă djiê pral lehana\n djiê êmưt, ngă kơ ana tiêu djiê jih. Kbia\ hriê mơ\ng lu mta klei. Tal êlâo jing pruê lu đei hbâo, tal dua jing krih lu đei êa drao. Kha\dah knơ\ng brua\ sang ]ư\ êa sa\ mta\ leh kơ mnuih [uôn sang pla mjing bi djo\ ho\ng hdră mrâo mrang, [ia\dah lu mnuih amâo mâo hmư\ ôh. Tơl truh kơ brua\ ]ua\l kr^ng pla tiêu, ăt mnuih [uôn sang duah pla tui si ]ia\ng amâo lo\ djo\ hdră ôh. Mơ\ng klei ana\n, ]ia\ng mghaih msir klei djiê pral, lehana\n djiê êmưt kơ ana tiêu jing sa mta brua\ dleh êdi”./.

Klei bi blu\ hra\m ho\ng Kỹ sư brua\ Lo\ hma Trịnh Thị Hồng Ngọc, knua\ druh hdra\ mnê] Anôk brua\ Trách nhiệm hữu hạn brua\ kreh knhâo Đăng Khoa kơ klei anei lehana\n du\m hdra\ msir k`a\m mkra mlih la\n sah kba, amâo ja\k ]ia\ng ba pla ana tiêu.

- Ơ kỹ sư, ara\ anei ti lu alu\ wa\l ]ar Gia Lai, boh nik gơ\ kdriêk }ư\ Sê, }ư\ Pưh mâo tiêu djiê sa wa amâo dưi lo\ kru\ w^t ôh, đađa amâo dưi lo\ pla ôh. Sơnăn hluê si kỹ sư, ya mta phu\n agha ngă truh kơ klei anei?

- Kỹ sư Trịnh Thị Hồng Ngọc: Êlâo h^n la] kơ lăn ala ti kr^ng lăn, drei srăng la] ya ngă tiêu djiê hnơ\ng lu mse\ djuê ana\n. Hlăm hdră pla mjing tiêu, mnuih [uôn sang drei ba yua lu đei êa drao răng mgang mnơ\ng pla mjing, du\m mta hbâo hoá học, ngă kơ lăn pô khăng he\, mâo mnơ\ng ngă jhat. Boh nik gơ\ mnuih [uôn sang kno\ng [uh boh tu\ dưn ti ana\p mta, [uh ba yua mta hoá học mâo boh tu\ dưn ti ana\p mta, amâo [uh ôh klei truh tơl êdei ana\p ngă êbeh hnơ\ng êa drao leh ana\n mta jhat hlăm lăn ngă kơ lăn khăng he\, sah kba, mnơ\ng pla mjing [rư\ hruê awa\t h^n.

Ara\ anei ti du\m kr^ng mse\ si }ư\ Sê, }ư\ Pưh, tiêu djiê hlăm lu anôk, tưp lar pral leh ana\n ngă du\m klei truh tơl kjham. Kno\ng hlăm brô 1 – 2 thu\n ho\ng anei, hluê si klei hâo hưn mơ\ng du\m anôk bruă, knơ\ng bruă mơ\ng ]ar brei [uh ênoh đang tiêu djiê, mnơ\ng ngă kjham. Mâo du\m đang tiêu amâo dưi lo\ kru\ w^t ôh jing klei dleh dlan êdi. Boh nik gơ\ ti du\m kr^ng lăn anei hlăk mâo klei bi jhat kjham mơ\ng hbâo pruê lehana\n êa drao hlua\t, ngă kơ lăn khăng he\.

- Mâo đađa, hlăm bruă lo\ pla w^t tiêu, đang tiêu mtah mda, [ia\dah mphu\n k]ưm mboh sơnăn djiê ram pral êdi. Akâo kơ kỹ sư hlak mblang brei kơ klei anei?

- Kỹ sư Trịnh Thị Hồng Ngọc: Klei tiêu djiê mnơ\ng ngă, jing hlăk mrâo pla, ana tiêu jăk leh ana\n siam. {ia\dah leh ana tiêu k]ưm bi mnga sơnăn mâo mnơ\ng ngă, boh nik gơ\ klei tiêu djiê pral, djiê êmưt. Mta phu\n kyua lăn ana\n mâo m’mao ngă leh mơ\ng êlâo, mơ\ng ana tiêu hlăk dôk điêt, `u ka bi êdah ti êngao ôh. Leh hrui pe\ boh ana dơ\ng awa\t sơnăn mnơ\ng ngă tưp lar yơh, mnơ\ng ngă kjham h^n leh ana\n bi êdah ti êngao. Boh nik gơ\, ho\ng agha tiêu. Ana tiêu djăl djiê, boh nik gơ\ kdrê] agha. Mnuih [uôn sang ngă lo\ hma amâo đei ksiêm dlăng ôh agha tiêu ]ia\ng hmao [uh leh ana\n ba hưn mdah hdră răng mgang mnơ\ng ngă djiê pral, djiê êmưt.

}ia\ng răng mgang klei anei, sơnăn mơ\ng êlâo kơ pla mtam, mnuih [uôn sang bi mkra lăn bi doh leh ana\n răng mgang mnơ\ng ngă êlâo. Mkhư\ gang mnơ\ng ngă leh kơnăn kơh msir mghaih mnơ\ng ngă. Boh nik gơ\ agha tiêu jing yuôm bhăn êdi. Kyua ana\n, mnuih [uôn sang bi mđing kơ bruă mđ^ mjing agha tiêu. Ana tiêu mâo agha kjăp sơnăn kơh dưi tu\ mă mnơ\ng tu\ jăk hlăm lăn. }ia\ng mđ^ kyar agha tiêu, sơnăn bruă tal êlâo jing bi kru\ lăn, mâo lu mnơ\ng tu\ jăk ]ia\ng ana tiêu hrip mă. Tal 2, jing ]ia\ng ana tiêu mtru\n lu agha, mnuih [uôn sang drei ba yua du\m mta êa drao dôk t^ng nah êngao mâo klei tu\ dưn mtru\t ]a\t agha, mjing agha mda lu.

- Ti ana\p klei lăn khăng leh, sah kba leh ana\n mâo mnơ\ng ngă amâo dưi lo\ pla ôh, sơnăn ya mta bruă mnuih [uôn sang ngă lo\ hma bi ngă he\ ]ia\ng kru\ w^t lăn ana\n ơ kỹ sư?

- Kỹ sư Trịnh Thị Hồng Ngọc: }ia\ng mkra mlih du\m kr^ng lăn anei, bi mâo wưng sui. Klei ana\n ngă hma^ djo\ pro\ng kơ hnư hrui w^t, klei hd^p mda mnuih [uôn sang. }ia\ng mkra mlih, mnuih [uôn sang drei bi mlih pla lu mta mnơ\ng mkă đru kơ lăn lo\ hruê êbhu] jăk h^n. Mse\ si mnuih [uôn sang drei khăng mkra mlih ho\ng hdră ba yua hbâo hữu cơ, hbâo eh mnơ\ng rông, hbâo vi sinh đru kơ lăn dưi mkra mlih. Êngao kơnăn, digơ\ lo\ ba yua du\m mta mnơ\ng kăp đru. Si tô hmô mse\ si axit amnin, amino axits mbo\ jăk kơ lăn, đru lăn bi mlhai mta jhat leh ana\n dưi mkra mlih lăn jăk h^n. Amâo dah ara\ anei, mnuih [uôn sang drei dưi ba yua mta ana [ia\ hruê mlan mse\ si djuê êtak êbai.

- La] jăk kơ kỹ sư Trịnh Thị Hồng Ngọc mâo leh klei bi blu\ hrăm anei.