VOV4.Êđê - Hlăm du\m thu\n giăm anei, ênha\ pla tiêu ti ]ar Daklak lehana\n du\m ]ar Lăn Dap Kngư đ^ pral. Brua\ bi kluh pla tiêu lu mse\ snăn, ngă kơ klei mnơ\ng ngă kơ tiêu dleh dưi ksiêm dlăng. Lu ênha\ pla tiêu mâo klei mnơ\ng ngă djiê pral lehana\n djiê êmưt, hmăi amâo mâo djo\ điêt ôh ho\ng klei hd^p mnuih pla mjing. Kha\dah mse\ snăn, ara\ anei lu mnuih pla tiêu ăt po\k phai anôk pla tiêu, amâo mâo uê` kơ dhar brua\ djo\ tuôm kăm gha\.

     Ka tuôm mâo ôh klei bi kluh pla tiêu lo\ đ^ ktang mse\ si du\m thu\n ho\ng anei. Leh ana\n ara\ anei klei anei ăt ka [uh klei bi êdah hro\ tru\n mơh. Lu mnuih [uôn sang ngă lo\ hma brei thâo, pla tiêu leh mboh ho\ng ênoh mse\ si ara\ anei kno\ng 1 yan lo\ mâo mă w^t yơh ênoh prăk pô duh bi liê. Bi du\m yan êdei hrui w^t prăk mnga đ^ du\m bliư\ mkă ho\ng pla du\m mta ana mkăn. Mb^t ho\ng klei m^n anei thu\n 2007, Võ Văn Danh, ti să Quảng Hiệp, kdriêk }ư\ Mgar, ]ar Daklak pioh jih jang 1 ha lăn pla djam mtam êtak êbai ba pla tiêu. {ia\dah, leh tiêu k]ưm mboh, đang tiêu go\ êsei `u mâo mnơ\ng ngă djiê êmưt, go\ êsei `u lui] liê ti mang. Amâo lui pla tiêu, thu\n 2014, go\ êsei `u lo\ dơ\ng pla tiêu ho\ng klei ]ang hmang srăng jăk h^n kơ gưl êlâo. ~u ăt kăn thâo lei ênoh ênil đ^ tru\n si be\. Pla mjing hluê si klei mbhă mbhai – klei amâo mâo jăk, Võ Văn Danh brei thâo: “ Ara\ anei kâo pla djam mtam amâo mâo mse\ ho\ng pla tiêu. Kâo ngă 1 thu\n bi knar ho\ng 10 thu\n pla êtak êbai, êngu. Sơnăn kâo ăt pla tiêu mơh. Hluê si sang ]ơ mnia yơh bi pô amâo mâo thâo ôh. Ngă lo\ hma bi jho\ng kmlan ai tiê, bi `u\t amâo mâo dưi ôh”.

}ư\ Mgar jing 1 hlăm du\m kdriêk mâo ênhă pla tiêu đ^ pral mơ\ng ]ar Daklak. Hluê si hdra\ ]ua\l mkă, truh kơ thu\n 2020, kdriêk mâo 3 êbâo tiêu, [ia\dah truh kơ ara\ anei hluê si t^ng yap ka ênu\m ênap ênhă pla tiêu đ^ giăm 7 êbâo ha. Ênhă tiêu anei srăng lo\ dơ\ng đ^ hlăm hruê mlan kơ ana\p. Khă gơ\ ăt thâo mơh pla tiêu hlăk mâo lu klei truh tơl, [ia\dah ho\ng klei bi m^n tơdah hnơ\ng mâo leh ana\n ênoh ênil h’^t kjăp, sơnăn prăk mnga hrui w^t mơ\ng mnơ\ng pla anei ăt jăk h^n mkă ho\ng du\m mta ana pla mkăn. Jing go\ êsei mâo klei thâo hlăm bruă pla tiêu, [ia\dah Trần Văn Hoàng, să Êa Mdroh, kdriêk }ư\ Mgar ăt kăn tlaih kơ klei hu^ hyưt ho\ng du\m mta mnơ\ng ngă djiê pral, djiê êmưt hlăm ana tiêu: “ Hmei ăt hu^ hyưt ana\n jing mơ\ng ako\ thu\n truh kơ ara\ anei djiê êbeh 30 phu\n leh, thu\n dih djiê lu amâo thâo ôh kyua yan adiê bi mlih he\ amâo dah kyua klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă, kyua amâo mâo djo\ hdră pla mjing ara\ anei kăn dưi thâo lei”.

Ara\ anei, bruă pla tiêu lar [ar amâo mâo hluê hdră ]ua\l mkă ti kdriêk }ư\ Mgar la] hjăn leh ana\n ]ar Daklak la] kluôm mphu\n ba du\m klei truh kơ mnuih [uôn sang ngă lo\ hma, ka thâo klă kơ mta ]ua\n mse\ si lăn ala, yan adiê, djuê mjeh, hdră pla mjing. Hluê si klei t^ng yap hlăm alu\ wa\l kdriêk }ư\ Mgar, kno\ng t^ng yap thu\n 2015, kluôm kdriêk mâo êbeh 1 êbâo 600 ha tiêu mnơ\ng ngă djiê. {ia\dah thu\n 2016 amâo uê` kơ du\m klei mtă mtăn mơ\ng knơ\ng bruă djo\ tuôm, mnuih [uôn sang ăt bi ruah pla tiêu. Nguyễn Văn Minh, k’iăng khua Knơ\ng bruă sang ]ư\ êa kdriêk }ư\ Mgar brei thâo: “Hjăn pla tiêu kno\ng mđ^ kyar hlăm brô 3 êbâo ha, [ia\dah ênoh ênil đ^, sơnăn mơ\ng thu\n 2015 truh kơ ara\ anei pla mjing lar [ar, amâo dưi ksiêm dlăng. Kyua ênoh ênil đ^ sơnăn mnuih [uôn sang la] sơnei pla hrui pe\ 5 thu\n leh ana\n djiê tu\ mơh. Klei m^n mơ\ng mnuih [uôn sang sơnăn yơh. Digơ\ mđ^ lar mnơ\ng pla mse\ sơnăn kdriêk amâo dưi khư\ gang ôh, sơnăn kno\ng ba hưn mdah du\m asa\p mtă mtăn leh ana\n ktrâo la] hdră pla mjing, po\k du\m adu\ mtô bruă ]ia\ng ktrâo la] kơ mnuih [uôn sang pla tiêu mâo ba w^t boh tu\ dưn đ^ h^n”.

}ia\ng ana tiêu đ^ jing h’^t kjăp, knơ\ng bruă lo\ hma ]ar Daklak ăt lo\ dơ\ng mtă mtăn kơ mnuih [uôn sang kno\ng pla hlăm kr^ng ]ua\l mkă, k[^n ai tiê kriê dlăng mđ^ hnơ\ng mâo boh mnga, mđ^ kyar hluê pla lu mta mnơ\ng. Tơdah pla tiêu ho\ng djăp hdră, tui tio\ kơ boh tu\ dưn ti ana\p mta, amâo uê` kơ hdră ]ua\l mkă, amâo uê` kơ klei truh tơl srăng mâo, mnuih [uôn sang ngă lo\ hma srăng dleh tlaih kơ klei w^r w^r koh pla, pla koh tơdah tiêu tru\n ênoh.

Hbâo bru\: thâo sa\ng kla\ leh ana\n ba yua djo\ hdra\ - kna\m pa\, hruê 27/10/2016.

      Ara\ anei, hbâo bru\ mâo mnuih [uôn sang bi mđing ba yua lu ]ia\ng ba dưm kơ mnơ\ng pô pla mjing. Kyua du\m boh tu\ dưn mơ\ng hbâo bru\ ba w^t mse\ si: mkra mđ^ lăn, đru mnơ\ng pla mjing tu\ mă mnơ\ng tu\ jăk… Khă sơnăn, thâo săng klă kơ hbâo bru\ leh ana\n du\m klei tu\ dưn mơ\ng `u ba w^t kơ mnơ\ng pla mjing leh ana\n lăn ala, sơnăn amâo djo\ ôh grăp ]ô mnuih [uôn sang thâo săng djo\ leh ana\n ba yua djo\ hdră sưoa^. Ti gu\ anei, thạc sĩ Phạm Công Trí, knua\ druh Anôk bruă ba yua hdră mnê], kdrăp ngă bruă mrâo mrang hlăm bruă ngă lo\ hma, dliê kyâo Tây Nguyên mtă mtăn kơ mnuih [uôn sang du\m mta năng mđing tơdah ba yua hbâo bru\ dưm kơ mnơ\ng pla mjing.

      - Ơ Thạc sĩ, ti ana\p klei ba yua lu đei hbâo hoá học, snăn mâo leh lu mơh klei mta\ brei mnuih pla mjing hbâo bru\, ]o\ng mđam ma\ pô, amâodah hbâo bru\ sinh học, hbâo vi sinh, snăn si klei tu\ dưn mơ\ng du\m mta hbâo anei ho\ng mnơ\ng pla?

       . Ths Phạm Công Trí: La] kơ klei tu\ jăk mkăp kơ mnơ\ng pla kbia\ hriê mâo mơ\ng hbâo bru\, lehana\n hbâo hoá học. Hbâo bru\ jing du\m mta hbâo mkra mjing mơ\ng du\m mta mnơ\ng dhơ\ng hd^p, mđam bi mbru\, bi hbâo hoá học, amâodah lo\ pia hbâo vô cơ jing mkra mjing mơ\ng kdrăp mrâo mrang. Drei [uh hbâo bru\ ba klei jăk h^n kơ lăn. Hbâo bru\ mđ^ jing kjăp kơ agha, mkhư\ klei kman jhat ngă kơ agha, mđ^ hnơ\ng hrip mta trung, vi lượng, mkhư\ djăp mta klei amâo mâo jăk mơ\ng yan adiê ngă… Tal dua, êjai hnơ\ng bru\ mâo hlăm lăn jăk, srăng đru kơ mnơ\ng pla đ^ jing kjăp, đru bi mlih djăp mta khoáng jăk h^n mơh. Mơ\ng ana\n amâo mâo jăk mâo lu ôh mta jhat dôk lo\ ksu\n hlăm lăn, amâo mâo ba klei jhat ôh kơ mnơ\ng pla.

      - Dah snăn si srăng yua hbâo bru\ ]ia\ng mâo klei tu\ dưn, ya mta klei brei mnuih pla mjing mđing he\?

       . Ths Phạm Công Trí: Hbâo bru\ jing yuôm bhăn snăk ho\ng mnơ\ng pla, boh nik kơ lăn, [ia\dah brei mđing he\ bi nik kơ hnơ\ng bru\, êla yap jing hbâo bru\ s^t snăn kơh jing jăk kơ mnơ\ng pla, lehana\n kơ lăn. Bi tơdah klei mđam ka truh bru\ ôh, ăt kno\ng dlăng mse\ si djah ]ho\ mang đu]. Ara\ anei mâo leh du\m hdră brua\ mđ^ kyar kjăp mđing kơ brua\ anei. Bi tơdah drei kno\ng ba dơr djah mnơ\ng rông amâodah djah mnơ\ng pla mjing hlăm lăn ka bru\ ôh hlăm war, ana\n kno\ng yap drei ba kwiê djah hlăm war đu], kno\ng lo\ ba klei ]ho\ djhan. Boh nik ara\ anei, hbâo mđam ka bru\ ôh ana\p srăng ba klei jhat kơ mnơ\ng pla, boh nik ho\ng ana tiêu. Tôhmô, hbâo eh mnơ\ng rông hlăm ana\n kreh mâo asa\r rơ\k, tơdah mđam ka bru\ ôh, asa\r rơ\k srăng ]a\t s^t nik srăng ba klei amâo mâo jăk ôh kơ war pô. Hlăm eh mnơ\ng rông, djah mơ\ng mnơ\ng pla mjing êjai hla\m klei bi mbru\ `u lo\ mjing mta mnơ\ng dôk krah wah ba klei jhat kơ lăn lehana\n agha mnơ\ng pla. Mơ\ng klei ana\n mơh kreh ngă kơ ana tiêu tuôm ho\ng klei mnơ\ng ngă leh sa wưng pruê hbâo ka yo\ng bru\, ngă jhat kơ agha tiêu truh klei djiê pral lehana\n djiê êmưt. Hlăm hbâo bru\ ăt jing anôk kơ djăp mta kman hd^p, hlăm ana\n mâo wa\t kman jăk lehana\n kman jhat. Tơdah drei prue ehbâo ka truh bru\ ôh, lehana\n amâo mâo mta kman jăk mb^t ana\n, s^t nik mta kman jhat srăng đ^ jing pral. Kyuana\n, ]ia\ng mta\ snăk kơ mnuih pla mjing brei ba yua hbâo bru\ leh mđam bru\ s^t, lehana\n bi lu\k mb^t ho\ng mta vi sinh jăk.

      - Ara\ anei si mnuih pla mjing brei mđing kơ brua\ mđam bi mbru\ hbâo bru\? lehana\n hbâo ]o\ng mđam ma\ pô jing mdê mơ\ ho\ng hbâo bru\ vi sinh mơ\ng phung duh mkra mkra mjing leh?

         .Ths Phạm Công Trí: Hla\m klei mđam hbâo bru\ êngao êngao kơ mta kpei drei lo\ mtlai ho\ng mta bi lu\k ]ia\ng mđ^ hnơ\ng jăk hbâo, lehana\n mkhư\ mta jhat hlăm hbâo. Brua\ mnuih pla mjing ]o\ng mđam ma\ pô hbâo bru\ jing sa mta brua\ măng mđ^ ai, [ia\dah amâo mâo djo\ ôh drei dưi ngă nanao brua\ anei, kyua lu] lu hruê mmông, ai tiê, lehana\n hdră mđam. Kyuana\n brua\ ba yua hbâo bru\ leh phung duh mkra ngă leh, drei blei mơ\ng du\m anôk mâo leh k’hưm ana\n ăt jing sa brua\ jăk mơh. Mb^t ho\ng mta bru\ mâo hlăm năn, lo\ mâo mta trung, vi lượng dưi bi lu\k mb^t ana\n. Hlăm năn mâo du\m mta kman jăk srăng ba w^t klei tu\ dưn jăk h^n. Ba yua hbâo bru\ anei, brei ba yua djo\ hdră: Jing drei pruê tlum he\ ho\ng ana tiêu, mbha ngă lu blư\ pruê hlăm thu\n, amâo mâo djo\ pruê hlăm sa blư\ ôh. Brei mđing pruê hbâo bru\ bi djo\ hnơ\ng, mbha ngă hlăm lu blư\ hlăm thu\n snăn kơh mâo klei tu\ dưn jăk.

    - La] jăk kơ ih lu!

                                                 H’Nga – Y Khem pô ]ih mkra.