Brua\ rông hnuê hla\k đ^ kyar ktang ti Dak Lak. Ara\ anei, lu go\ êsei đ^ leh kơ mdro\ng mơ\ng brua\ rông hnuê.

      Êlâo adih go\ sang Trần Huy Tâm dôk ti alu\ 3, sa\ Êa Tu, [uôn pro\ng {uônmathuột kno\ng rông ma\ 10 hip rông hnuê ma\ êa pioh yua hla\m sang đuic\. Leh 3 thu\n [uh rông hnuê amâo mâo dleh ôh, ba klei tu\ pro\ng leh ana\n ka\n sua\i êma\n leh mơh ana\n go\ sang `u mđ^ rông truh  150 hip rông hnuê mâo ba w^t truh êbeh 2.000lit êa hnuê hla\m gra\p thu\n, pra\k ka\k mâo ba w^t mơ\ng ba c\h^ êa hnuê truh gia\m 150 êkla\k pra\k. Êngao kơ c\h^ êa hnuê, gra\p thu\n Tâm lo\ bi kah hip rông pioh ba c\h^ mjeh. Kno\ng hla\m thu\n 2013 go\ sang `u mâo c\h^ truh 10 hip hnuê  mjeh hrui mâo êbeh 5 êkla\k pra\k.

     Ayo\ng Tâm brei thâo: jih jang du\m mnơ\ng mơ\ng hnuê dưi ba w^t pra\k ka\k s’a\i mse\ si: êa hnuê, hl^n hnuê, sũa ong chúa, [hơ\k mnga… Du\m mnơ\ng anei mâo klei tu\ ja\k leh ana\n mâo klei tu\ mdrao klei rua\ ja\k ana\n hla\m sang c\ơ mnia ara\ anei êlưih mơh ba c\h^ leh ana\n c\h^ mâo ênoh mơh. Hla\k êjai ana\n, pra\k bi liê kơ brua\ rông hnuê amâo mâo lu ôh, lu jing bi liê phu\n tal êlâo rông pioh nga\ hip rông leh ana\n blei hnuê mjeh. Du\m thu\n gia\m anei, tui hluê ho\ng gra\p yan mnga, ayo\ng Tâm lo\ mưn êdeh mdia\ng ba hiu dưm hip rông hnuê pô c\ia\ng mđ^ mâo mnga kơ hnuê rip ma\ êa mmih. Trần Huy Tâm brei thâo:“ Ara\ anei yan hrui ma\ êa hnuê sui. Đưm adih mâo kno\ng mnga kphê, ksu đuic\ jih yơh. {ia\ ara\ anei êlâo kơ mnga kphê mâo mnga k`ul, ksu leh ana\n truh kơ kwar Dưr mâo mnga boh êrang yua\n, boh vải leh ana\n mnga trà”\.

      Leh mâo sa wưng duah êmuh hria\m tui nga\ leh ana\n dla\ng hla\m hra\ m’ar kơ hdra\ rông kriê dla\ng hnuê, Phạm Tiến Dũng, dôk ti alu\ 4, sa\ Êa Tu, [uôn pro\ng {uônmathuột, c\ar Dak Lak [uh rông hnuê ma\ êa gơ\ êlưih mơh, amâo dleh ôh, [ia\ `u c\ia\ng kơ mnuih rông bi mâo kngan mbrua\, tliêr. Êngao kơ ana\n mnuih rông c\ia\ng bi thâo sa\ng kla\ kơ klei hd^p mơ\ng hnuê mse\ si: nga\ hruh, kah êpul, thâo sa\ng kơ mta mnga, yan mga blang, yan hnuê nao hrip ma\ êa mmih mơ\ng mnga, thâo hdra\ bi kmlah êpul hnuê duah du\m anôk mâo lu mnga pioh hnuê hrip ma\ êa mmih. Phạm Tiến Dũng brei thâo:“ Phu\n tal êlâo jing kâo nao dla\ng êmuh hria\m ho\ng ayo\ng adei [^ng ga\p. Leh kơ ana\n kâo lo\ nao blei hra\ m’ar ksiêm mđing dla\ng. Hra\ m’ar mơ\ng Knơ\ng brua\ rông hnuê leh ana\n hra\ m’ar hla\m êngao yơh đa. Dla\ng mb^t gơ\ brua\ anei c\ia\ng kơ drei g^r bi duah êmuh hria\m, bi thâo sa\ng kla\ klơ\ng kơh dưi nga\. Pô rông kha\ng dưm hla\m hma, ti du\m anôk mâo lu mnga. Yan rông ba dưm hla\m du\m kr^ng pla mdiê, ktơr, du\m anôk mâo lu mnga, kyua mâo lu êa mm^h kơ hnuê hrip ma\. Bi yan êa hnuê sna\n drei bi tui hluê  gra\p kr^ng mnga. Phu\n tal êlâo jing yan mnga kphê, leh ana\n ksu, truh kơ tràm leh ana\n boh êrang Yua\n… Yan ma\ êa hnuê mphu\n mơ\ng mlan 12 kơ ana\p pô mphu\n hiu nao dưm ma\ yơh. Mâo đa thu\n gơ\ yan adiê ga\l djo\ sna\n dưi mdar mơ\ng 15 – 20 tuôr. {ia\ mâo mơh đa thu\n [ia\ đuic\ kno\ng mdar ma\ mâo 10 tuôr đuic\. Jing `u tui hluê ho\ng yan adiê, hjan lu jing [ia\ êa hnuê”.  

     Trần Kế Toán, K’ia\ng khua Knơ\ng brua\ sang c\ư\ êa sa\ Êa Tu, [uôn pro\ng {uônmathuột brei thâo: mơ\ng pra\k hrui mâo ba w^t mơ\ng du\m go\ sang rông hnuê hla\m sa\ brei [uh hdra\ rông hnuê gơ\ ka\n dleh đei leh mơh, pra\k duh bi liê tal êlâo [ia\, leh ana\n ba w^t pra\k le\ lu [ia\, kyua ana\n knu\k kna alu\ wa\l hla\k po\k nga\ hdra\ mtru\n bi mlar mnuih rông hnuê ho\ng mnuih [uôn sang djuê [ia\ ti anei. Hluê ana\n, alu\ wa\l sra\ng po\k nga\ hdra\ mtru\n đru brei mâo sa kdrêc\ pra\k bi liê tal êlâo mơ\ng knu\k kna, mb^t ana\n bi hgu\m ho\ng Anôk brua\ mtru\t mjhar brua\ nga\ lo\ hma [uôn pro\ng {uônmathuôt [rư\ [rư\ bi hria\m hdra\ kriê dla\ng, mgang, mdrao klei rua\ hnuê kơ du\m go\ sang, mơ\ng ana\n đru kơ mnuih [uôn sang mâo brua\ ma\ êjai leh ana\n mđ^ pra\k ka\k mâo ba w^t êjai. Trần Kế Toán bi mkla\:“ Hmei [uh brua\ rông hnuê mjing leh pra\k ka\k ba w^t na\ng mđing mơh kơ mnuih [uôn sang, ana\n mnuih [uôn sang dôk nga\ brua\ anei lu thu\n ho\ng anei leh. Leh ana\n hmei a\t bi mko\ mjing leh du\m adu\ bi hria\m hdra\ rông  hnuê kơ mnuih [uôn sang rông hnuê ti sa\. Hla\m wưng kơ ana\p, hmei sra\ng mâo hdra\ ba brua\ rông hnuê đ^ kyar truh kơ du\m [uôn sang mnuih djuê [ia\ ti anei. Knu\k kna sra\ng đru kơ gra\p go\ sang rông hnuê hla\m brô 20 êkla\k pra\k. Mơ\ng klei duh bi liê tal êlâo sna\n, tơ gơ\ g^r nga\ mâo klei đ^ kyar sna\n boh mnga mơ\ng brua\ rông hnuê sra\ng ba bi mlar hnơ\ng rông hnuê, c\ia\ng mjing pra\k ka\k mâo ba w^t kơ mnuih [uôn sang”.

 

     Hlăm du\m thu\n giăm anei, brua\ rông hnuê pioh ma\ êa ti ]ar Daklak mâo leh du\m knhuang đ^ kyar năng ]ih pioh. Tui si du\m go\ êsei rông hnuê bi la], brua\ duh bi liê rông hnuê mâo ba w^t leh klei tu\ dưn pro\ng kơ go\ sang. Rông hnuê jing brua\ duah [ơ\ng hlăm go\ êsei đru lo\ mđ^ hnơ\ng hrui w^t kơ mnuih [uôn sang. }ia\ng kơ mnuih [uôn sang rông hnuê mâo klei tu\ dưn, hmei srăng hưn mthâo ho\ng diih du\m klei hriăm mơ\ng brua\ rông hnuê ma\ êa snei:

 

      1/ Mnơ\ng rông hnuê lehana\n ma\ êa:

         - Hip rông hnuê: Ara\ anei hluê ho\ng hdră rông hnuê mrâo, hnuê dưi rông hlăm hip kyâo mia êa pentur mtah, k`^ amâodah ko# ]ia\ng kdơ\ng ho\ng klei h’a\p, lehana\n ]ia\ng kơ hnuê thâo kral hruh pô.

 

         - Khơ\ng djiêt êa hnuê:  Pioh djiêl ma\ êa hnuê, mâo rup mse\ ho\ng asei hgơr, mkra ho\ng msei amâo mâo thâo bring, hlăm lam mkra anôk dăp ksing hnuê, lehana\n kdrăp mdar. Êjai mdar, êa hnuê mơ\ng ksing srăng h[rah kbia\ kơ ta], kdah djo\ hlăm mtih khơ\ng, leh ana\n rô] tru\n kơ gu\ khơ\ng.

     Dưm hip rông hnuê hlăm anôk ti dlông, anôk êyui, mbah hip rông hnuê dưm ana\p pha\ dhu\ng, ]ia\ng `e\ kơ klei mnga] yang hruê, `e\ kơ êa\t. Hip dưm kbưi ho\ng ro\ng lăn hlăm brô 30cm, hip anei kbưi ho\ng hip adih mơ\ng 3-4m. Grăp boh hip dăp mơ\ng 7 – 10 kgăn ksing man dưn yơh.

 

      2/ Dlăng kriê wiê ênăk hnuê:

         Mnơ\ng [ơ\ng phu\n kơ hnuê jing mnơ\ng mmih, lehana\n êa mnga mơ\ng dliê, kyua ana\n ba dăp hip rông hnuê anôk mâo lu jơr mnga. Hlăm wưng alu\ wa\l pô k[ah mnga dliê, amâodah djo\ ho\ng hruê adiê amâo mâo siam, hnuê amâo jăk thâo kbia\ hiu tui duah mnơ\ng [ơ\ng ôh, kyuana\n lo\ brei hnuê [ơ\ng thiăm êa mmih mb^t ho\ng vitamin. Gang păng bi jăk đăm brei ang^n hjan ngă kơ hip rông hnuê ôh.

 

     3/ Mlih kgăn ksing mrâo kơ hnuê:

          Leh lu gưl êđai hnuê k]eh mđai, du\m kgăn ksing hđăp `u ju\ he\ ]ho kyua đa eh hnuê, ana hnuê amâo mâo ]ia\ng mboh mđai ôh hlăm kgăn ksing hđăp, kyuana\n drei bi mlih dưm kgăn ksing mrâo. Ara\ anei du\m dhar brua\ thơ\ng kơ brua\ anei bi ksiêm duah leh mjing kgăn kơ ksing hnuê mkra ho\ng hl^n mkhư\ kman djăp ênoh ]ua\n doh pioh dưm hlăm kgăn ksing hnuê ]ia\ng kơ hnuê mjing anôk k]eh mđai pral. Hnuê ana khăp mboh hlăm ksing mrâo mse\ snei, srăng mđ^ hnơ\ng mâo êa hnuê lu h^n mơh.

 

      4/ klei ]o\ng mbha êpul hnuê, lehana\n hdră mghaih msir:

          Tơdah hnuê ana mđai lê], ênoh êđai hnuê hlăm êpul jing lu, mnơ\ng [ơ\ng mơ\ng êngao êbeh êbiêr, mnuih rông hnuê srăng lo\ mâo thiăm sa hip hnuê mkăn mơ\ng klei lo\ mâo lu hnuê ana mrâo lehana\n ]o\ng bi ktlah êpul hnuê. {ia\dah lu blư\ mnơ\ng [ơ\ng k[ah, hip hnuê hlơr, hnuê ana amâo mâo jăk thâo mboh mđai ôh, boh k]eh lu hnuê knô, lehana\n êpul hnuê srăng mjing hruh kơ hnuê ana mrâo ]ia\ng pral bi ktlah êpul. Mmông anei kha\ dah lo\ mâo thiăm êpul hnuê mrâo, [ia\ dua êpul hnuê hđăp, lehana\n mrâo k[a\h ai hd^p, lehana\n djăl ram, klei thâo mjing êa hnuê êdu, mnuih rông amâo mâo klei tu\ dưn ôh. Hlăm klei mse\ djuê ana\n, drei lo\ mkra kgăn mrâo kơ ksing hnuê ]ia\ng kơ hnuê ana mâo anôk k]eh mđai, hruh amâo mâo knia\ ôh, khăt lui he\ đa anôk hnuê knô dôk ti du\m kkiêng ksing, mlih hnuê ana, thiăm mbo\ mnơ\ng [ơ\ng kơ hnuê, lehana\n ngă brua\ gang mkhư\ klei hlơr, klei êa\t kơ hip hnuê.

 

      5/Bi lar hnuê ana, lehana\n bi lar êpul hnuê:

         Mnuih rông hnuê bi ksiêm dlăng jê` jê` ]ia\ng thâo [uh hnuê ana jăk amâodah hơăi kơ grăp hip. Tơdah hnuê ana mduôn leh, năng mâo klei bi mlih ho\ng hdră mtru\t hruh hnuê mjing hnuê ana mrâo, amâodah ba hruh hnuê jăk mơ\ng hip mkăn. Hnuê ana jăk mâo asei pro\ng, mđai mboh amâo mâo mdei, lu boh hlăm grăp hruê, hnơ\ng boh hd^p jing êđai lu. Leh êđai hnuê đ^ lê] lu, ]o\ng lo\ mjing hruh hnuê mrâo, ]ia\ng gơ\ pral c\o\ng bi ktlah jing mdua êpul.