Ara\ anei ti ]ar Daklak, mâo đa đa mnuih pla mjing dơ\ng k]ưm pla du\m mta mnơ\ng pla mjing mrâo mse\ si: Ana Hồng Hoa, lo\ pia jing bụt dấm, amâodah ana atiso hrah, ana\n tui si klei kreh knhâo jing Hibiscus Sabdariffa. Anei jing mta ana mnơ\ng [ơ\ng, lehana\n thâo ngă êa drao pla [ia\ hruê, ba mdjuê mơ\ng Châu Phi, ênưih pla, hd^p jăk ho\ng djăp mta lăn sah kba dưn, lehana\n ba w^t klei tu\ dưn pro\ng.

 

         Bùi Đình Khuê, dôk ti alu\ 5 sa\ Êa Tiêu, kdriêk C|ư\ Kui`, c\ar Dak lak brei thâo: Thu\n dih leh hmư\ sang mđung asa\p blu\ VIệt Nam hưn mthâo kơ ana artiso hrah leh ana\n êmuh leh Hoàng Văn Tuyên, Khua knơ\ng brua\ cổ phần blai mnia Nhà Việt – Pô mâo brua\ po\k phai anôk pla  ana artiso hrah ti Hải Phòng, `u akâo leh mrô đ^ng blu\ leh ana\n nao duah kơ anôk ana\n c\ia\ng nao dla\ng gru hmô: Kâo nao leh kơ Hải Phòng dla\ng du\m gru hmô, kâo [uh `u djo\ ja\k mâo klei tu\ pro\ng, ana\n kâo jak `u hriê kơ Dak lak c\ia\ng nao dla\ng la\n ala êa juôr yan adiê thâo dưi mơ\ he\ duh bi liê ba pla mta anei amâo dah h’a\i? Hruê 18/4/2014, mâo klei dưi brei mơ\ng khua g^t gai c\ar Dak lak, Knơ\ng brua\ khoa học công nghệ c\ar Dak lak po\k klei bi k[^n leh ana\n dưi brei lông ba pla leh ana\n hmei ruah leh anôk anei pioh ba pla”.

     Hla\k hla\m yan hrui ma\, ti đang ana artiso mơ\ng ayo\ng Y’Tanông {uôn Ya\, djuê ana M’Nông ti [uôn Êa Mal, sa\ Krông Ana kdriêk {uôn Đon, c\ar Dak Lak mâo truh êbeh plah c\ô mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma hla\k dôk hrui ma\ artiso. Mnuih yua mnia\ kha\t adhan bi m[^n jing ka\m, đa mnuih yua ktrei kha\t boh. Artiso ksa\ hrah huc\, dla\ng mơ\ng kbưi mse\ si sa warr mnga hồng hla\k kbu\m mnga dơ\ng blang leh.

     Ayo\ng Y’Tanông brei thâo: leh duah mđing kơ hdra\ pla, kriê dla\ng ana artiso hrah, `u bi mkla\ pioh 1ha 3 la\n êlao adih khăng ba pla ktơr leh ana\n êtak êbai c\ia\ng ba pla djuê mjeh ana mrâo anei. Hruê 17/5/2014, `u rah pla, 4 mlan êdei ana bi mnga mboh. Tơ ana đ^ jing ja\k mboh mâo 4kg boh. S^t pla, `u mdưm hnơ\ng c\ua\n jing 8 – 10 tôn boh /1ha. {ia\ hla\m yan anei, đang war mơ\ng `u pla mâo boh mnga truh gia\m 20 tôn. Sna\n mâo pra\k hrui w^t mơ\ng 100 –  120 êkla\k pra\k. Ayo\ng Y’Tanông brei thâo:“ Ti anei mâo lu mta mnơ\ng pal, [ia\ pla ana artiso anei êlưih h^n pla mka\ ho\ng du\m mta ana mka\n. Pô pla `u rưng, bi kbưi mơ\ng 1m – 1m2. Jik ma\ rơ\k kno\ng sa bliư\ đuic\, jih yan pla amâo [uh hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\ ôh. Klei tu\ brua\ duh mkra tơ ba pla ana artis hrah đ^ 3 bliư\ mka\ ho\ng pla ktơr”.

     Nao dlăng đang ana artiso hrah mơ\ng Y’Tanông, Ngô Quang Kiên ti sa\ Bình Giang, kdriêk Krông K’Nô, c\ar Dak Nông brei thâo; hmư\ mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma ti {uôn Đon pla ana artiso hrah tu\ jing leh ana\n mao klei tu\ brua\ duh mkra pro\ng ana\n bi nao truh kơ anôk ana\n c\ia\ng dla\ng leh an\n êmuh kơ hdra\ pla mjing, kriê dla\ng leh ana\n hrui êmêt: “ Thâo ana anei `u dưi mđ^ kyar brua\ duh mkra, msir klei ư\ êpa bi mhro\ klei [un knap ana\n kâo nao dla\ng êmuh hria\m klei thâo pioh w^t nga\ pla. Du\m pô dưi pô nga\ gơ\ ta\p ana\n. Dla\ng kluôm dja\p brua\ pla mjing kriê dla\ng a\t mse\ mơh brua\ hrui blei sna\n hmei knang kơ Knơ\ng brua\, hluê ho\ng knơ\ng brua\. Brei Knơ\ng brua\ ktrâo lac\ brei hdra\ mnêc\ nga\ brua\ a\t mse\ mơh anôk ba c\h^ mnơ\ng pô mâo”.

     Ana artiso hrah jing mta ana mâo phu\n agha mơ\ng c\âu Phi adih, kyua mơ\ng sa c\ô knhâo knha\k mnuih Đức ba hriê kơ Việt Nam mơ\ng du\m thu\n 1990, ho\ng hdra\ k`a\m jing blei jih du\m boh mnga krô, amâo dah kpu\ng êa couleur djiêt mâo mơ\ng   kuôp, boh. Anei jing mta ana êlưih ba pla, mâo ai hd^p ktang, jing mta êa drao yuôm hin dưi mdrao klei rua\ k’boh, êrah đ^, m’iêk [ê` hra, bi mkhư\ klei đ^ êmo\ng, klei rua\ mc\ah arua\t dlô êbuh đih. Ho\ng mnuih [uôn sang, hla pioh ba yua [ơ\ng mtah, tuk djam msa\m amâo dah đeh ria\ akan, boh pioh yua  djiêt mkra jing c\ê rơ\k kyâo, kpiê wang, nga\ mư\t, sirô…..

     Hoàng Văn Tuyên, Khua Knơ\ng brua\ TNHH Nhà Việt brei thâo: ara\ anei ti Hải Phòng, knơ\ng brua\ hrui blei ho\ng ênoh 8.000/kg pioh yua mkra mjing kpiê wang, [ê` mư\t, c\ê rơ\k kyâo leh ana\n sirô:“ Anei jing hdra\ brua\ hmei c\ang hmang dưi ba mtruh kơ mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma ti dja\p kr^ng wa\l, bohnik ti kr^ng wa\l taih knưi leh ana\n du\m kr^ng la\n sah kba amâo dưi thao ba pla ôh du\m mta mnơ\ng mka\n, amâo dah ba pla [ia\ amâo mâo klei tu\ ôh sna\n ba pla mta ana anei [uh ba w^t klei tu\ brua\ duh mkra. Ma\ klei hria\m mơ\ng lu thu\n hmei ba pla ti Hải Phòng – ti plao ks^ Cát Bà. Ara\ anei ti Cát Bà mâo 6 sa\ mnuih [uôn sang pla mjing mb^t ho\ng hmei mơ\ng thu\n 2008. Hmei bi hria\m brei kdra\p yua nga\ brua\, hdra\ mnêc\ pla mjing kriê dla\ng, ktrâo lac\ kơ mnuih [uôn sang mơ\ng rah pla asa\r mjeh, pla mjing kriê dla\ng truh kơ hrui êmiêt. Mb^t ana\n [ua\n rơ\ng ho\ng mnuih [uôn sang rơ\ng anôk ba c\h^ kơ mnuih [uôn sang”.

     Mơ\ng klei lông ba pla leh ana\n pla tu\ jing leh, Hoang Văn Tuyên lac\ snei: la\n ala, êa juôr yan adiê ti kr^ng Dap Kngư jing djo\ guôp ho\ng ana artiso hrah. C\ar dak lak a\t bi tu\ ư leh ho\ng Knơ\ng brua\ po\k mlar anôk ba pla mta ana anei hla\m alu\ wa\l, ti ana\p jing bi tu\ ư leh c\ih nga\ hdra\ c\ua\l mka\ 5ha la\n ti dkriêk Êa H’leo c\ia\ng ru\ mkra sang ma\i pioh mkra mjing mnơ\ng mơ\ng ana anei. Klei c\ia\ng hmang kơ 4.000ha  kr^ng ba pla mta ana artiso hrah anei pioh yua kơ brua\ mkra mjing ti kr^ng Dap Kngư hla\m thu\n 2020 a\t adôk ti ana\p. Kha\ sna\n, ara\ anei, Knơ\ng brua\ Nhà Việt nga\ leh hra\ m’ar bi hgu\m ho\ng mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma Dak lak ba pla mâo 200 ha hla\m thu\n 2015. Mnuih pla ana artiso sra\ng mâo Knơ\ng brua\ mka\p brei djuê mjeh, ktrâo lac\ brei hdra\ mnêc\ mơ\ng rah pla truh kơ mmông hrui êmiêt, leh ana\n hlo\ng hrui blei brei jih kơ mnuih [uôn sang.

 

    Ana atiso hrah jing mnơ\ng ênưih pla, mâo ai hd^p ktang, đ^ jing jăk wa\t hla\m lăn sah kba dưn. Hdra\ pla, dlăng kriê, răng kriê boh mnga ăt ênưih ho\ng du\m knhuang mse\ snei:

 

     1/ Ruah lăn pla mjing:

         Ana artiso hrah đ^ jing jăk hlăm kr^ng lăn kngư, kbuôn lăn huông duôr ]ư\ kla, dưi ba pla hlăm lăn mâo mtlai ]uah, lăn amâo mâo êngăp dram êa, gang ang^n, pla plua\ mb^t nga\ du\m ana bi êyui kơ ana mnơ\ng pla mkăn mse\ si ]ê, du\m mta ana boh kroh.

 

     2/ Mkra lăn:

          Tơdah pla kno\ng sa mta, snăn jah waih anôk pla bi doh, klei hluê mnuôr amâodah klei [a\ng mkra lăn bi êbhu] [h^ lehana\n mple\ asa\r. Tơdah pla plua\ mb^t ho\ng mnơ\ng mkăn, snăn kai klei mnuôr, amâodah klei [a\ng plua\ plah wah du\m prue# ]ê, ana boh kroh hluê êwang 1m x 1m amâodah 0,8 x 1,2m lehana\n mkra he\ lăn êlâo kơ yăn pla mjing. Diih pla plua\ jing jăk h^n ]ia\ng mâo dưn yua jih klei tu\ dưn kơ lăn, mguôp ho\ng brua\ dlăng kriê, hrui êmiêt mâo klei tu\ dưn h^n ho\ng pla sa mta mnơ\ng.

 

     3/ Ple\ asa\r mjeh:

          Asa\r mjeh ana hồng hao, amâodah atiso hrah amâo mâo sa hnơ\ng ôh kreh bi lu\k lu mta mjeh, mâo boh mnga mdê mdê mơh, lehana\n hnơ\ng tu\ dưn êa ăt mdê mơh, kyuana\n ruah mjeh mơ\ng asa\r khua, pro\ng, msa\r mâo êa khua uê. Mple\ hlăm sa [a\ng klei mơ\ng 2 – 3 asa\r mjeh, bi pleh grăp asa\r mjeh mơ\ng 3 – 5cm. Leh êđai mjeh ]a\t đ^ mâo 1 kgam, drei khăt hro\ng he\ ana điêt êwia\r, kno\ng lui ma\ sa ana kjăp pro\ng, jing lui ana mâo hla blang mâo klei tu\ dưn h^n, luôm ho\ng lăn êbhu] bru\ kpal hla\m brô 3cm. Êlâo kơ rah pla tơdah tơdah tuôm ho\ng adiê lehana\n lăn thu krô, snăn drei tram êlâo asa\r mjeh ho\ng êa, ]ia\ng kơ asa\r mjeh bo\ êa, đru pral h^n klei ]ah mta. Yăn pla jăk h^n mơ\ng ako\ mlan 5 – mlan 6, sa dua hruê kăm leh mâo hjan.

 

     4/ Dlăng kriê wiê ênăk:

          Tơdah anôk mâo lu rơ\k amâodah mnơ\ng mkăn ]ăt ling drei bi ksul mbu\ mơ\ng 2 – 3 blư\, hlo\ng truh kơ hrui êmiêt, mguôp ho\ng brua\ dlăng kriê mnơ\ng pla mkăn. Tơdah mnơ\ng pla anei amâo mâo jing ôh, snăn pruê thiăm hbâo vi sinh, amâodah hbâo eh mnơ\ng rông leh bru\ ju\m phu\n.

         Mđing kơ brua\ răng mgang hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă: Êjai mnơ\ng pla dlông mrâo sa kgam, mđing kơ ktuôp kreh [ơ\ng, hlua\t kgam mtah kreh kriêt [ơ\ng ti êdu\k mda amâodah hlăm hla, u\ kreh [ơ\ng hla, boh mda. Yuôm bhăn h^n jing pral thâo [uh lehana\n dui` mdiê he\ mơ\ng phu\n mtam, amâodah krih [ia\ êa drao răng mgang mse\ ho\ng mnơ\ng pla mkăn, đăm lui ôh tơl hlua\t đ^ lê] kơh krih êa drao srăng ba klei amâo mâo jăk kơ boh mnga, hmăi amâo mâo jăk kơ hnơ\ng hrui w^t knhal tu].

 

    5/ Hrui êmiêt:

         Boh artiso hrah hrui pe\ mơ\ng mlan 11 truh mlan 12 hluê yang hruê [le\, amâodah hnưm h^n tơdah drei pla hnưm mơh, leh boh ksa\ snăn truh yan hrui êmiêt 45 – 50 hruê dơ\ng mơ\ng hruê ]uh blang mnga tal êlâo, mâo 30% ênoh boh ksa\. Pe\ hla\m mmông adiê mđia\, ]ia\ng [hu boh djăl krô, amâo mâo tuôm ho\ng hjan msah, ]a\t h’oh ngă jhat kơ boh mnga.

       +Hdră hrui pe\ boh: Tơdah boh ksa\ ka lu ôh, diih dưi khăt du\m adhan mâo boh ksa\, leh pleh ma boh [hu krô, leh boh krô, bi klah boh [hu hjăn. Du\m boh bru\, boh ]a\t h’oh, krô hlăm ana hlo\ng hro\n ma\ lui he\ mtam. Hrui pe\ boh hlo\ng ba [hu mtam, êjai [hu bi raih êpih amâo mâo jăk ôh mkăm kpal, ênưih snăk boh ]a\t h’oh, đ^ jing kpei bru\...hlo\ng jhat boh mnga.

 

    6/ {hu bi mthu:

         Brua\ hrui êmiêt, [hu bi mthu boh jing yuôm bhăn snăk, kyuadah `u bi kjăp hnơ\ng tu\ dưn boh mnga, lehana\n brua\ lo\ mjing mjeh. Leh hrui pe\ boh tơdah tuôm ho\ng adiê hjan, amâo mâo djăp mđia\ pioh [hu, snăn bi thu ho\ng kpur bi thu ]ia\ng đăm le\ hlăm klei ]a\t h’oh, mmao, bru\ boh. Boh mâo he\ gru ju\ jing amâo mâo djăp ênoh ]ua\n ôh, hlo\ng lui he\ mtam, amâodah boh ka krô nik ôh, adôk hnơ\ng h’ăp kơ dlông 10% ăt ênưih mơh truh kơ klei ]a\t h’oh, bru\. Êjai [hu raih bi rưng êpih dlông pra [hu kbưi ho\ng ro\ng lăn mơ\ng 20cm, amâodah dlông driah, lip, rưng, amâo mâo jăk ôh tuh [hu dlông ta] simăng, hlơr đei. Mnơ\ng [hu, anôk [hu brei bi doh amâo mâo [ruih [hu\l. Tơdah tuôm ho\ng adiê mđia\ ktang đei, leh 4 – 5 mđia\ [hu boh krô đrê`. Jăk h^n diih mkra kơ pô kpur pioh bi mthu mkăp hlăm go\ sang pô, mguôp ho\ng klei [hu ho\ng mđia\.

 

    7/ Răng kriê:

         Leh [hu boh thu krô đrê` leh, đu\ng ho\ng hruh mâo dua tal, tal nilon hlăm lam, gang mkhư\ klei ]a\t h’oh, tal êngao ho\ng kdô mnan kr^p. Pioh hlăm du\m anôk thu krô.

               Y-Khem mblang, H'Nga ra\k dla\ng.