VOV4.Êđê - Mrâo anei, ti ]ar Daklak mâo leh klei bi trông “Mđ^ kyar brua\ kphê Việt Nam bi djo\ guôp ho\ng klei bi mlih yan adiê, lehana\n `u kma ho\ng ta] êngao”. Phung kreh knhâo, phung ngă brua\ kia\ kriê, phung duh mkra, lehana\n mnuih pla mjing mâo leh klei bi trông lehana\n duah hdră mđ^ kyar kphê êjai klei bi mlih yan adiê, lehana\n klei t^ng knăl mơ\ng klei bi mlih brua\ mnia mblei kphê:

Hluê si Hà Công Tuấn, K’iăng khua phu\n bruă Lo\ hma leh ana\n Mđ^ kyar [uôn sang, mơ\ng thu\n 1975 truh kơ ara\ anei, knơ\ng bruă kphê Việt Nam đ^ kyar kdlưn wa\t kơ hnơ\ng mâo, ênhă pla leh ana\n boh mnga hrui w^t. Truh kơ thu\n 2016 ênhă pla kphê kluôm ala truh êbeh 643 êbâo ha, hnơ\ng mâo hlăm brô 2 ton 400 kg hlăm 1 ha, ti hnơ\ng đ^ hlăm dlông ro\ng lăn. Thu\n 2016, Việt Nam ba ]h^ kơ ala ta] êngao truh 1 êklăk 800 êbâo ton kphê asa\r, ho\ng ênoh prăk hrui w^T êbeh 3 êklai 360 êklăk đôlar Mi. Việt Nam jing ala ]ar pla mjing, ba ]h^ kphê kơ ala ta] êngao dôk mrô 2 dlông ro\ng lăn leh ana\n dôk mrô 1 dlông ro\ng lăn kơ bruă pla, ba ]h^ kphê vối kơ ala ta] êngao. Khă sơnăn, bruă mđ^ kyar pral, amâo mâo h’^t kjăp, ngă kơ bruă pla mjing kphê mâo lu klei hu^ hyưt. Hà Công Tuấn brei thâo:“Ti ana\p klei ]ia\ng mđ^ kyar h’^t kjăp, sơnăn knơ\ng bruă kphê drei hlăk dôk ti ana\p du\m klei hu^ hyưt, ana\p đ^ kyar amâo mâo h’^t kjăp. Ai bi mhiă kno\ng [ia\ đui], hnơ\ng mâo ka đ^ ôh leh ana\n păt dah jưh knang kah mbha mơ\ng êngao boh tu\ dưn mơ\ng knơ\ng bruă kphê, mơ\ng bruă pla, hrui blei, mkra mjing, kriê dlăng, ba ]h^ mnia ka mguôp tliêr kjăp ôh”.

Ti anôk bi trông, lu klei blu\ hrăm mơ\ng phung thơ\ng kơ bruă, phung ngă bruă knhâo knhăk, phung ngă bruă kriê dlăng ăt ksiêm dlăng êlamkơ hdră pla, kriê dlăng, hrui pe\, mkra mjing leh ana\n ba ]h^ kơ ala ta] êngao hlăm klei yan adiê bi mlih leh ana\n `u\ kma quốc tế. K’iăng Giáo sư, Tiến sĩ Trương Hồng, khua Anôk bruă ktrâo la] hdră mnê] ngă lo\ hma, dliê kyâo lăn Dap kngư la] sơnei:“ Kơ bruă khoa học công nghệ yuôm bhăn h^n jing drei bi mâo djuê mjeh mrâo. Si be\ ngă drei mâo djuê mjeh mrâo djo\ guôp ho\ng klei yan adiê bi mlih mse\ si: djuê mjeh dưi bi kdơ\ng ho\ng klei k[ah êa, dưi kdơ\ng ho\ng klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă, djuê mjeh boh mnga đ^, mâo hnơ\ng jăk. Êngao kơnăn, drei ba yua du\m hdră bruă mkăn mse\ si: pla mpluă, ba yua kdrăp krih êa mkiêt mkriêm, kriê dlăng klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă … du\m hdră bruă ana\n srăng đru drei pla mjing kphê djo\ guôp ho\ng klei yan adiê bi mlih”.

Du\m klei blu\ hrăm ăt m`ă klă kơ bruă ksiêm dlăng, po\k phai sang ]ơ mnia, jak iêu phung ngă brua\ duh bi liê leh ana\n anôk ]h^ mnia ho\ng ala ta] êngao… Mơ\ng ana\n đru knơ\ng bruă kphê Việt Nam ăt mse\ mơh ti lăn Dap kngư đ^ kyar h’^t kjăp. Lương Văn Tự, Khua g^t gai Êpul Kphê, Cacao Việt Nam akâo:“Tơdah drei `u\ kma ho\ng dlông ro\ng lăn, sơnăn klei bi mhiă hlăm knơ\ng bruă kphê ktang h^n, drei amâo djo\ kno\ng mâo du\m êpul bruă mnia mblei Việt Nam bi mhiă hdăng găp đui] ôh, [ia\dah du\m êpul bruă mnia mblei quốc tế mâo klei găl lu h^n mkă ho\ng drei kơ prăk kăk, kơ sang ]ơ mnia, kyua ana\n hlăm klei `u\ kma, drei bi po\k [a\ng ]ia\ng digơ\ po\k [a\ng sang ]ơ mnia kơ drei, ana\n jing du\m klei lông dlăng pro\ng drei bi msir mghaih he\”.

Klei bi trông tal anei lo\ hră hưn mtru\n k`ăm mđ^ hnơ\ng thâo, t^ng dlăng boh klei mâo mơ\ng bruă pla mjing kphê hlăm klei yan adiê bi mlih leh ana\n t^ng knăl siă suôr klei bi mlih hlăm sang ]ơ mnia ala ]ar leh ana\n ala ta] êngao; bi trông hdră ngă bruă sa hnơ\ng h^n mđ^ lar klei pral kdal, m]eh mjing mơ\ng phung ngă bruă knhâo knhăk, phung ngă bruă ksiêm dlăng, êpul bruă mnia mblei leh ana\n du\m go\ êsei mnuih [uôn sang ngă lo\ hma. Mb^t ho\ng ana\n knu\k kna lo\ dơ\ng ksiêm dlăng ]ia\ng ngă rue# riêng du\m mta bhiăn, hdră êlan hluê ngă leh ana\n klă s^t h^n ]ia\ng mđ^ bruă pla kphê h’^t kjăp.

Mse\ si hmei leh hưn mthâo, klei hma^ djo\ mơ\ng klei yan adiê bi mlih ho\ng bruă ngă lo\ hma ăt mse\ mơh bruă pla kphê [rư\ hruê [rư\ êdah klă. Klei lu mnuih [uôn sang ngă lo\ hma bi mđing m’mông anei ana\n jing si be\ ngă ]ia\ng mhro\ tui] hnơ\ng du\m klei lui] liê kyua klei hma^ djo\ mơ\ng klei yan adiê bi mlih ngă. Hlăm kdrê] anei hruê anei, Tiến sĩ Trương Hồng, Anôk bruă ktrâo la] hdră mnê] ngă lo\ hma, dliê kyâo lăn Dap kngư srăng mtă mtăn kơ mnuih [uôn sang leh ana\n [^ng găp drei du\m hdră pla kriê dlăng kphê ti ana\p klei hma^ djo\ mơ\ng klei yan adiê bi mlih ara\ anei.

-Ơ Tiến sĩ, klei bi mlih yan adiê ara\ anei si hmăi leh ho\ng brua\ duh mkra pla mjing kphê ti Lăn Dap Kngư?

Trương Hồng: Klei hmăi amâo mâo jăk mơ\ng yan adiê bi mlih ho\ng brua\ pla mjing kphê êdah êdi ara\ anei: Tal êlâo, klei thu krô, k[ah êa [rư\ kjham h^n. Tal dua, hmăi amâo mâo jăk kơ klei pla mjing, kơ hnơ\ng jăk boh mnga, lehana\n lo\ mđ^ h^n ênoh bi liê, tôhmô duh lu h^n kơ klei krih êa, duh lu h^n kơ brua\ răng mgang klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă. Hla\m du\m thu\n kơ anei, kyua hmăi amâo mâo jăk mơ\ng klei bi mlih yan adiê ba hriê lu klei mnơ\ng ngă mse\ si êyui [h^, k[oh bi rai kphê… Jih jang klei ana\n hmăi amâo mâo jăk pro\ng êdi kơ kphê ti Lăn Dap Kngư lehana\n ti Daklak.

-Snăn si hdră drei srăng ngă ]ia\ng bi hro\ klei amâo mâo jăk kơ Tiến sĩ?

Trương Hồng: Drei duh m^n kơ du\m hdră dlăng kriê wiê ênăk pro\ng h^n. Êlâo h^n drei mđing kơ mjeh pla, djo\ guôp ho\ng mdê bi kr^ng, lehana\n lehana\n hla\m klei yua êa. Mse\ si ho\ng mjeh kphê ksa\ hnui TR4, TR5, TR7 pioh kơ kr^ng yua [ia\ êa, bi mjeh TR8, TR9 bi pla hlăm du\m anôk mâo êa lu h^n. Ho\ng kr^ng k[ah êa, snăn mjeh ksa\ hnui kreh pe\ hlăm mlan 1, tăp năng truh mlan 2. Wưng anei jing găl ênưih kơ brua\ [hu, lehana\n asa\r kphê siam h^n. Êngao kơ brua\ pla mjeh hnui snăn drei dưi bi hro\ sa blư\ krih, srăng bi hro\ prăk bi liê kơ brua\ dlăng kriê, boh nik yua êa mâo klei tu\ dưn h^n, êjai hlăm wưng bi mlih yan adiê mse\ snei.

-Ơ tiến sĩ, hlăm klei ruah mjeh kno\ng ba yua ho\ng war kphê lo\ w^t pla mrâo. Bi ho\ng war kphê leh mboh si brua\ drei srăng ngă?

Trương Hồng: Hmei mâo klei mta\ kơ mnuih [uôn sang hlăm klei mse\ ho\ng ara\ anei kyua klei bi mlih yăn adiê jăk h^n drei bi lo\ pla ana boh kroh mb^t hlăm war kphê, mse\ si ana boh sầu riêng, boh [ơr, tiêu… {ia\dah hdơr hlăm klei pla plua\ boh kroh mse\ snăn, mka\ êwang pla bi djo\ guôp, snăn kơ drei dưi mâo [ơ\ng jih dua mta mnơ\ng pla anei. Ho\ng ana boh [ơr, lehana\n boh sầu riêng drei dưi pla plua\ mơ\ng 80 truh kơ 90 phu\n/ha kphê. {ia\dah mơ\ng boh tu\ dưn hmei mâo ksiêm dlăng leh, tơdah pla plua\ boh kroh halưm war kphê, snăn lo\ mđ^ h^n hnơ\ng hrui w^t mơ\ng 50 – 60% mka\ ho\ng pla hjăn kphê, dưi lo\ đru kơ mnuih pla mjing mâo thiăm ênoh ba w^t hơ^t. Lehana\n war kphê mâo klei pla plua\ boh kroh srăng mjing êwa êđăp hlăm war kphê, đru kơ mnơ\ng pla đ^ jing jăk h^n, lehana\n krơ\ng hnơ\ng êa krih msah hlăm lăn sui h^n, mkiêt mkriêm h^n êa krih, lehana\n yua êa mâo klei tu\ dưn h^n.

-Êngao klei kơ mjeh, pla plua\ boh kroh hla\m war kphê, snăn mâo mơ\ brua\ mkăn drei lo\ bi mđing, ]ia\ng đru bi hro\ klei hmăi amâo mâo jăk mơ\ng yan adiê?

Trương Hồng: Drei dưi yua du\m hdră đru bi krơ\ng, mse\ si klei pla mnơ\ng mkăn hlăm war kphê, ana\n jing brei mđing ba pla mjeh jăk, mâo ai ktang đ^ jing, ]ia\ng dưi tu\ ho\ng klei adiê amâo mâo jăk, dua le\, halưm klei pla plua\ snăn klei pruê hbâo brei thâo t^ng bi djo\, krih êa ho\ng hdră krih mkiêt mkriêm, mguôp ho\ng brua\ mkhư\ klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă. Snăn jih jang hdră ma\ brua\ anei ngă mtam hrăm mb^t s^t nik srăng mâo klei tu\ dưn; bi tơdah yua ma\ klah klap s^ nik amâo srăng mâo klei tu\ dưn s^t êm^t ôh.

-Djo\ leh, la] jăk kơ Tiến sĩ Trương Hồng./.

                                H’Nê] – Y Khem – H’Mrư pô ]ih mkra.