VOV4.Êđê- Klei bi k[^n “Mđ^ kyar tiu hơ^t kjăp ngă djăp klei ]ia\ng du\m klei bi kuôl kă mnia blei êngiê” mrâo mko\ mjing ako\ hruê kăm ti ]ar Dak Nông. Klei bi k[^n mâo leh lu mmông bi trông kơ du\m klei blu\ mguôp, klei akâo mơ\nh phung bi ala kơ bruă sang ]ư\ êa, du\m anôk bruă knơ\ng prăk leh anâ\n phung pla tiu hlăm bruă mđ^ kyar tiu hơ^t khăo, êđăp ênang hlăm ênuk `u\ kma. Du\m klei blu\ mguôp k[^n hlăm du\m klei gun kpăk mơ\ng phung pla tiu tuôm he\, hlăm ana\n  hdră “bi hro\ nư” mơ\ng du\m anôk bruă knơ\ng prăk đru kơ phung pla tiu dưi kru\ w^t bruă pla mjing.

Klei hâo hưn ti anôk bi k[^n brei [uh, khă gơ\ dôk mrô 1, [ia\dah bruă pla mjing tiêu ti Việt Nam adôk lu klei ka djo\, ka h’^t kjăp. Ênhă pla tiêu đ^ pral wa\t hlăm du\m kr^ng amâo mâo djo\ guôp, pla mjing lu đei hlăm wưng ênoh tiêu đ^. Mb^t ho\ng ana\n, klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă hlăm ana tiêu ăt ka mâo mơh hdră mkhư\ gang ba w^t boh tu\ dưn. Hluê si klei t^ng knăl thu\n 2019 lo\ dơ\ng jing thu\n dleh dlan h^n ho\ng bruă pla mjing lehana\n ba ]h^ mnia mnơ\ng mă mơ\ng lo\ hma, hlăm ana\n mâo tiêu. Ti anôk bi k[^n, phung bi ala k[^n ai tiê ksiêm dlăng boh klei, đăo knăl sang mnia ]ia\ng tui duah phu\n agha, msir mghaih klei dleh dlan hlăm bruă duh mkra, ]an prăk, hlăm klei mnia mblei, duah klei găl lehana\n ba hưn mdah du\m hdră bruă phu\n mtru\t mjhar mđ^ kyar h’^t kjăp bruă pla mjing tiêu Việt Nam.

Bi ala kơ 20 ]ar pla tiêu hlăm kluôm ala, Huỳnh Anh Minh, k’iăng khua Knơ\ng bruă sang ]ư\ êa ]ar Bình Phước brei thâo; tiêu ăt jing 1 hlăm 3 mta mnơ\ng pla phu\n mơ\ng ]ar Bình Phước (mâo ana ksu, k`u\l, tiêu) ho\ng giăm 17 êbâo ha, kdlưh hdră ]ua\l mkă 7 êbâo ha. Hruê mlan giăm anei ênoh tiêu amâo mâo sa hnơ\ng, ]o\ng pla mjing amâo mâo hluê hdră ]ua\l mkă, ngă kơ ]ar Bình Phước k[ah kjham mnuih hrui pe\ tiêu. Mb^t ho\ng ana\n, jing klei đua klam ktro\ tla nư knơ\ng prăk ngă amâo djo\ [ia\ ôh mnuih kruh rai:

“Êjai tiêu mâo klei găl, knơ\ng prăk amâo mâo pô ]an, djăp knơ\ng prăk iêu mthưr sơa^, k]ưm dleh dlan sơnăn knơ\ng prăk hyuă nư. Dleh dlan kơ bruă duh mkra mb^t ho\ng klei dleh dlan mơ\ng knơ\ng prăk jing đ^ 2 blư\, tăp năng truh kơ kruh rai. Tơdah brei ]an prăk wưng sui, sơnăn mnuih pla mjing dưi krơ\ng sui [ia\. Ara\ anei knơ\ng prăk hyuă nư, sơnăn mnuih [uôn sang bi ]h^ ngăn do\ ho\ng djăp ênoh ngă truh kơ klei kruh rai”.

Phung bi ala mguôp klei blu\ ti anôk b^ k[^n

Djo\ tuôm kơ klei ]an prăk lehana\n bruă hrui mă nư adôk đuôm, Hoàng Văn Minh, khua Knơ\ng prăk Knu\k kna ti Dak Nông hâo hưn: Ara\ anei ênoh prăk leh brei ]an pla tiêu mơ\ng knơ\ng prăk hlăm alu\ wa\l ]ar Dak Nông giăm 4 êbâo 700 êklai prăk, truh 17,7% ênoh prăk brei ]an, ênoh anei dưi yap jing lu êdi lehana\n dleh hrui w^t. Mrâo anei ti Dak Nông mâo 2 êbâo ha tiêu djiê, ho\ng giăm 500 êklai nư adôk đuôm. Hluê si Hoàng Văn Minh, asei mlei du\m knơ\ng prăk ăt ]ia\ng mnuih [uôn sang mâo hdră êlan bi kdung nư, kru\ w^t bruă duh mkra. Khă sơnăn, ho\ng bruă pla tiêu, bi mâo hdră ]ua\l mkă mnga] ta] sơnăn kơh knơ\ng prăk h’^t ai tiê brei ]an prăk:

“Du\m knơ\ng prăk ăt hluê ngă klei g^t gai mơ\ng Gưl dlông đru k]e\ kơ ]ar g^t gai du\m knơ\ng prăk lo\ bi kdung nư, ka hrui, mhro\ prăk mnga kơ brei ]an prăk ba yua kơ bruă bi mlih mnơ\ng pla. Klei hmei akâo brei ]an prăk ho\ng du\m go\ êsei pla tiêu mâo mnơ\ng ngă djiê he\, sơnăn hmei lo\ bi kdung nư, ]ang hmang knu\k kna ksiêm dlăng mâo hdră ]ua\l nư kơ mnuih [uôn sang mơ\ng 3 – 5 thu\n ]ia\ng mâo hruê mlan tla [rư\ [rư\ nư knơ\ng prăk, hmei ăt ]ang hmang s^t pla bi mâo hdră ]ua\l mkă, mâo hdră ]ua\l mkă sơnăn kơh knơ\ng prăk h’^t ai tiê brei ]an prăk”.

Blu\ hrăm ti anôk bi k[^n, k’iăng khua Phu\n bruă Lo\ hma lehana\n Mđ^ kyar [uôn sang Lê Quốc Doanh la] sơnei: Việt Nam g^r ktưn bi h’^t kjăp ênhă pla tiêu hlăm brô 100 êbâo ha. Ho\ng du\m đang tiêu mâo hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă djiê, amâo mâo djo\ guôp sơnăn bi mlih ba pla mnơ\ng mkăn. Hlăm bruă pla mjing mđ^ h^n bruă ba yua hbâo bru\ ]ia\ng mhro\ h^n klei hu^ hyưt mnơ\ng ngă djiê pral, djiê êmưt.

Mnuih [uôn sang ngă lo\ hma lăn Dap kngư hlăk mko\ mjing bruă pla mpluă du\m mta mnơ\ng hlăm đang tiêu ba w^t lu boh tu\ dưn, khă sơnăn, mnuih [uôn sang ngă lo\ hma bi ruah bruă duh mkra djo\ guôp ]ia\ng mâo ba w^t boh tu\ dưn jăk h^n. Du\m alu\ wa\l bi mđ^ h^n bruă ngă mơ\ng pô hlăm bruă mko\ mjing mđ^ kyar hluê ênoh yuôm. Mb^t ho\ng ana\n, bi mđing dlăng kơ bruă mkra mjing tiêu. K’iăng khua Phu\n bruă ăt akâo kơ du\m phu\n, knơ\ng bruă djo\ tuôm mguôp mb^t ho\ng Phu\n bruă ksiêm dlăng, mko\ mjing hdră bruă ngă k`ăm mđ^ h^n ênoh yuôm kơ bruă pla mjing tiêu.

K’iăng Khua phu\n bruă Lê Quốc Doanh blu\ hrăm ti anôk bi k[^n   

Ti ana\p klei hlăk dôk găn mnuih [uôn sang hlăk đua klam ktro\ kơ ênoh ênil ăt mse\ mơh nư adôk đuôm, k’iăng khua Phu\n bruă Lê Quốc Doanh ăt akâo kơ du\m knơ\ng prăk mâo lu hdră êlan đru mdul kơ mnuih [uôn sang ngă lo\ hma ]ia\ng mnuih pla tiêu dưi kru\ w^t:

“Hruê mlan êgao ho\ng klei đru pro\ng pr^n mơ\ng knu\k kna, du\m phu\n, knơ\ng bruă kyua ana\n drei dưi si`ê lu klei kuôl kă bruă mnia mblei êngiê, boh nik gơ\ mnơ\ng mă mơ\ng lo\ hma, hlăm ana\n mâo tiêu. Drei thâo pai mă klei găl ho\ng klei klă s^t h^n ]ia\ng djăp ênu\m ho\ng klei ]oh ]ua\n mơ\ng du\m ala ]ar mnia mblei ho\ng ala ta] êngao. Drei ba hưn mdah du\m hdră bruă ngă ]ia\ng mđ^ kyar klă s^t h^n, đru hgu\m ktang kjăp h^n ]ia\ng mjing du\m boh tu\ dưn yuôm bhăn, mguôp mb^t hluê hdră kluôm, mđ^ ktang bruă mkra mjing jăk h^n, boh nik gơ\ knơ\ng prăk, lu mnuih [uôn sang ngă lo\ hma ]an prăk pioh duh bi liê pla tiêu, bi mâo du\m hdră bruă đru mdul, si be\ ngă ]ia\ng jih jang du\m hdră êlan đru mdul pioh đru mnuih [uôn sang hlăm wưng dleh dlan anei./.

Y-Khem Niê mblang