VOV4.Êđê – Hlăm wưng anei, ti lu alu\ wa\l hlăm ]ar Gialai, djam mtam djăp mta mse\ ho\ng tro\ng msăm, plei giêt mnuih [uôn sang mâo klei mnơ\ng ngă bi dliu êjai ana mtah. Klei truh anei bhiâo riâo rit, ngă kơ djam mtam hlo\ng truh kơ djiê sa wa mơh, ba klei lu] liê pro\ng kơ mnuih pla mjing.

Hoàng Xuân Chuyển, ti alu\ Hà Thanh, să Ia Der, kdriêk Ia Grai brei thâo: ara\ anei mkrah sao boh giêt mơ\ng go\ êsei `u đ^ drung leh hlăm pra, mphu\n bi mnga. Khă snăn, du\m hruê ho\ng anei, Hoàng Xuân Chuyển [uh đađa phu\n djam mâo mnơ\ng ngă dliu he\ hlăk êjai hla adôk mtah. Hluê si `u [uh, anei jing mnơ\ng ngă dliu êjai dôk mtah mda. Kyuadah leh mphu\n mâo mnơ\ng ngă, phu\n djam tu\ dah dliu he\, mlam êa nguôm le\, hnơ\ng h’ăp đ^, phu\n djam lo\ dơ\ng mtah. Nanao snăn hlăm brô 4 hruê mlam, ana hlo\ng djiê yơh. Ara\ anei hlăm đang boh giêt `u, mâo du\m pluh phu\n hlo\ng djiê he\. Hluê si `u t^ng knăl, mnơ\ng ngă anei srăng tưp lar, ngă klei lui] liê kơ go\ êsei amâo djo\ điêt ôh. Tơdah bu] hwiê he\, pla ana mkăn, sanăn hlăm lăn adôk phu\n mnơ\ng ngă. Hoàng Xuân Chuyển hu^ hyưt brei thâo:

“ Boh giêt, ngă pra, leh pla mâo 1 wưng tu\ dah dliu he\, djiê, leh ana\n bru\, tơ klei [uh agha `u bru\. Si la] he\ klei lui] liê kjham êdi. Hlăk mphu\n dơ\ng bi mnga, dơ\ng bi adiê, dơ\ng mâo hrui pe\ boh snăn `u djiê jih. Mb^t ho\ng klei amâo mâo hrui w^t. Lăn anôk pla ana\n mâo klei hma^ djo\”.

A|t mâo klei mâo mse\ djuê ana\n, aduôn Nguyễn Thị Thời, ti alu\ Hà Thanh, să Ia Der, kdriêk Ia Grai hlăk hu^ hyưt, kyua 1 sao salat mơ\ng go\ êsei ana\p lui] ti mang. Aduôn Thời brei thâo: đang salat mơ\ng go\ êsei hla\k đ^ jing siam. {ia\dah leh mâo 4 hla mphu\n dliu êjai dôk mtah mda. Yang hruê mđiă ktang `u dliu he\, mlam mâo êa nguôm `u lo\ mtah. Kno\ng 3 hruê `u hlo\ng djiê yơh. Ti phu\n mnơ\ng ngă hdjul adôk hd^p 1 wưng snăn hla k`^ he\, bru\ ana. Kyua ana\n, khă gơ\ salat jing mta djam dưi buc\ [ơ\ng hla\m [ia\ hruê mlan boh tu\ dưn hrui w^t đ^, [ia\dah ăt hu\i mâo klei truh pro\ng mơh. Aduôn Nguyễn Thị Thời la]: “ Phu\n k`^ hla, `u dliu he\. Phu\n salat mse\ si mâo mnơ\ng [ơ\ng, kđang phu\n, hlăm lam bru\. Drei bu], agha `u mnơ\ng [ơ\ng jih leh, agha k`^. Tơ g^r kriê dlăng ]ia\ng kơ  phu\n pro\ng, agha bi knar, [ia\ ti anei `u mjhiêng he\ mkrah wah. Si la] he\ jing jhat leh, drei bu] kơ dlông, [uh mkrah wah ana salat ăt bru\ ju\. Pătdah amâo mâo dưi hrui mă ôh. Anăn mnuih [uôn sang ti anei hu^ hyưt êdi”.

Mnơ\ng ngă dliu êjai dôk mtah ăt jing klei dôk bi m^n mơ\ng lu mnuih [uôn sang pla djam mkăn ti alu\ wa\l, bohnik gơ\ du\m go\ êsei pla djam mtah, pla boh giêt boh plei, êyăn, kmu\n, tro\ng msăm, êtak, amrê]… Hluê si mnuih [uôn sang pla djam ti alu\ Hà Thanh, să Ia Der, anei jing mnơ\ng ngă lu êdi kbiă hriê mơ\ng 1 mta kman dôk hd^p hlăm gu\ lăn. Mta kman anei ngă kơ djam mtam amâo dưi hrip mă êa, mnơ\ng tu\ jăk ngă kơ djam awa\t leh ana\n djiê.

Klei bi êdah tal êlâo mơ\ng djam mâo mnơ\ng ngă ana\n jing mâo du\m gru ju\ điêt hlăm ana djam ngă kơ ana djam dliu [ơ [ia\ tơdah adiê mđiă. Aguah leh ana\n mlam ana djam lo\ mtah, [ia\dah yang hruê dơ\ng, tlam ana djam dliu, anei jing wưng ana djam mphu\n mâo mnơ\ng ngă, kno\ng du\m hruê êdei hla djam dliu k`^, ana djam pral dliu mse\ si k[ah êa leh ana\n djiê wa\t phu\n. }ia\ng kriê dlăng leh ana\n răng mgang mnơ\ng ngă dliu êjai adôk mtah mtah hlăm djam mtam, mnuih [uôn sang ngă lo\ hma bi ba yua lu mta êa drao krih kơ mnơ\ng pla mjing leh ana\n klei [hu lăn, [ia\dah amâo mâo boh tu\ dưn ôh. Nguyễn Văn Trung, ti alu\ Hà Thanh, să Ia Der, kdriêk Ia Grai la]:

“ Ba yua leh du\m mta êa drao krih kơ mnơ\ng pla mjing, [ia\dah amâo mâo boh tu\ dưn ôh. Đa-cô-lin, Xì-cọp, Ri-các-ben…. [ia\dah amâo đei mâo boh tu\ dưn ôh. Hdră răng mgang jing klei [hu lăn, pruê ]u\r, pruê lân. {ia\dah kno\ng dưi mhro\ mâo [ia\ đui] mơh”.

Kỹ sư bruă lo\ hma Lê Bá Nghiêm, hlăm Anôk bruă Mtru\t mjhar mnuih [uôn sang ngă lo\ hma ]ar Gialai ktrâo lac\ kơ du\m hdra\  đru mnuih [uôn sang răng mgang bi mdjiê, msir mghaih đang djam mâo mnơ\ng ngă bi dliu êjai dôk mtah mda snei:

- Ơ kỹ sư, Klei mnơ\ng ngă dliu êjai mtah jing ya mta mnơ\ng ngă ana\n, lehana\n ho\ng ya mta djam mtam kraih tuôm?

. Lê Bá Nghiêm: Ana\n jing mnơ\ng nga\ bi dliu djam mtam êjai ana adôk mtah ho\ng êpul djam mtam pioh [ơ\ng boh. Ara\ anei, tơdah la] kơ klei dliu êjai mtah, ana\n jing mnơ\ng mơ\ng 1 mta kman pô ngă, jing Pseudomonas. Êpul kman anei ba klei jhat kơ djam mtam jing plei giêt, tro\ng msăm, djam mtam bi hrue#. Lehana\n lo\ ngă ho\ng lu mta djam mtam mkăn, [ia\dah lu êdi jing ho\ng mta djam bi hrue#. Êdah êdi êjai hruê, êjai adiê êđăp djam lo\ ko\ng mtah. Kno\ng mnuih pla mjing amâo mâo yo\ng mđing, lehana\n mơ\ng 3 – 4 blư\ dliu, djam hlo\ng djiê ram mtam yơh.

- Ara\ anei tui si kâo thâo, êngao kơ mta kman ih mrâo la] ana\n snăn lo\ mâo lu mta phu\n mkăn ngă kơ djam mtam dliu mơh mse\ si lir, ktuôp ke\ agha, amâodah mmao jhat ngă… Snăn akâo kơ kỹ sư ktrâo ata\t brei si ]ia\ng thâo kral mnơ\ng ngă bi dliu êjai mtah, ]ia\ng đăm ]huai ho\ng mnơ\ng ngă mkăn, mơ\ng ana\n mâo hdră mkhư\ gang tu\ dưn?

. Lê Bá Nghiêm: Tui si hra\ m’ar ksiêm hriăm, `u mâo mơ\ng hlăk thu\n 1986 leh. Hlăm du\m mta mnơ\ng pla [ơ\ng boh, tơdah amâo mâo mghaih msir bi jih, amâodah mlih pla mnơ\ng mkăn, snăn amâo srăng dưi mkhư\ jih ôh kman ngă bi dliu djam êjai mtah, drei bi yua du\m hdră mghaih msir hlăm kdrăn pla djam bi jih he\ kman jhat anei. Boh s^t klei hmei ]ia\ng la] jing hdră pla mjing bi doh. Mâo hdră bi mlih mnơ\ng pla mjing hlăm sa ênha\ lăn. Ho\ng du\m go\ sang ]ia\ng pla mjing plei giêt, tro\ng msăm snăn amâo mâo jăk ôh pla nanao mta djam anei hlăm du\m yan mtam. Leh pla mjing lu tro\ng msăm, plei giêt snăn yan êdei pla mnơ\ng mkăn. Boh s^t, jih jang djam mtam bi pla mjing ti la\n thu, truh yan êdei mlih pla mnơ\ng mkăn, drei pla mnơ\ng khăp kơ êa lu h^n. Kyuadah mta kman anei amâo mâo dưi hd^p ôh hlăm anôk lăn êngăp êa, kno\ng kha\ bi mâo dua hruê kăm đu], du\m mta kman anei hlo\ng djiê jih ho\ng êa, snăn hdră anei yơh jing jăk h^n mlih pla.

- Kyua dah mta kman anei ngă dliu êjai mtah hd^p sui hlăm lăn, leh bi ktlah pla mnơ\ng mkăn mse\ ho\ng ih la] leh, snăn akâo kơ ih brei thâo, si mnuih pla mjing srăng ]ia\ng mkra lăn pioh mkhư\ he\ jih mta mnơ\ng ngă?

. Lê Bá Nghiêm: Boh s^t klei jing mơ\ng mta kman anei jing mâo anôk hd^p. Tơdah êlâo ana\n go\ sang bi pla mjing leh tro\ng msăm, amâodah plei giêt, [ia\dah amâo mâo dưi mkhư\ bi jih ôh mta jhat ho\ng ]u\r, snăn đa đa kman ăt adôk hlăm lăn, kman adôk hlăm lăn ana\n yơh lo\ dơ\ng đ^ lar ngă kơ mnơ\ng pla êdei. Kyuana\n, brei drei bi mdoh he\ lăn êlâo kơ mlih pla mnơ\ng mkăn, brua\ ngă anei jing yuôm bhăn snăk ho\ng mnuih ngă brua\ pla mjing djam mtam. Anôk pla mjing brei mkhư\ he\ bi doh kman, mkhư\ ho\ng ]u\r kơh. Tơdah [uh djam mâo klei mâo klei mnơ\ng ngă dliu kruôt êjai mtah, phu\n tal êlâo m^ndah dliu hơăi mung mang kyua adiê hlơr, amâo mâo yo\ng mđing ôh, [ia\dah klei ana\n [uh w^t [uh nao leh kơ ana\n hlo\ng ram djiê. Tal dua, mta kman anei tưp hlăm alu\ wa\l riêng gah pral snăk, tơdah drei [uh djam dliu leh, snăn brua\ tal êlâo jing bu] mtam djam dliu ana\n, lehana\n hlo\ng tuah he\ lăn anôk djam dliu ana\n ba kbưi h^n. Thâodah drei klei [a\ng dơr lăn ana\n hlăm gu\ êlam h^n, amâodah ]uh lăn ana\n dưi mơh. {ia\dah brei hdơr sa mta brua\ yuôm bhăn, êjai bu] đơ phu\n djam mnơ\ng ngă dliu êjai dôk mtah snăn amâo mâo dưi êyuh ôh lăn. Kyuadah tơ drei êyuh lăn, agha djam srăng lu mb^t, snăn ana\n ăt jing anôk kơ kman hd^p lo\ dôk hla\m war drei.

- Tơdah djam leh mâo kman ngă, ya mta êa drao srăng ba yua pioh gang mkhư\, Ơ kỹ sư?

. Lê Bá Nghiêm: Hlăm brua\ mghaih msir kman ngă dliê êjai dôk mtah, ara\ anei bi mđing kơ du\m êpul mmao jăk mse\ si Bacilus, lehana\n testomisit jing du\m mta mmao jăk bi kdơ\ng ho\ng mmao jhat, mkhư\ kman ana\n. Sitôhmô, tơdah mâo mta mmao anei snăn êpul adih amâo mâo dưi kdloh ôh, hlo\ng êgao he\ yan ana\n. Boh s^t hlăm brua\ pla mjing djam mtam, kâo la] jih jang djam mtam djo\ leh kman anei amâo srăng lo\ mâo klei tu\ jing ôh. Leh djo\ jing hla\m sa lehana\n dua hruê kăm êdei hlo\ng ram lehana\n djiê yơh. Ara\ anei kno\ng drei m^n jing ba yua mta mmao jăk pioh gang mkhư\ klei đ^ jing mơ\ng kman jhat ăt ka hơ^t rei. Kyuadah tôhmô snei, hlăm war pla mâo sa sao tro\ng msăm, mâo he\ 50 phu\n – 70 phu\n ana mnơ\ng ngă snăn kno\ng hdră ba bi rai jih yơh. Ara\ anei, mâo mơh du\m mta êa drao đru mkhư\ klei đ^ lar, kno\ng đru kơ klei bi ktlah đu], amâo mâo dưi mkhư\ jih ôh. Kyua ana\n, si srăng ngă ]ia\ng dưi mkhư\ he\ mta mmao jhat, kman jhat ana\n mdei ti ana\n.

- Sna\n he\, mni la] jăk kơ ih lu!

                                                                                         H’Nga pô ]ih hlo\ng răk