VOV4.Êđê - Ara\ anei ti Dap kngư hla\k truh yan hjan, hnơ\ng h’a\p pro\ng jing mta klei ga\l êlưih kơ du\m mta hlua\t  [ơ\ng mnơ\ng nga\ đ^ lêc\ lar leh ana\n nga\ jhat kơ mnơ\ng pla mjing mse\ si: Mnơ\ng nga\ bi dliu djiê pral, bi k`^ hla djiê êmưt, leh ana\n kman nga\....... C|ia\ng bi mkhư\ leh ana\n mâo hdra\ hmao mgang mkhư\ bi mdjiê mnơ\ng nga\ leh ana\n dla\ng kriê bi djo\ guôp hla\m yan hjan, Thạc sĩ Phạm Công Trí, Knua\ druh Knơ\ng ksiêm hria\m kơ hdra\ mnêc\ nga\ brua\ lo\ hma dliê kmrơ\ng Tây Nguyên sra\ng kc\e\ ktrâo leh ana\n w^t lac\ brei du\m klei mơ\ng mnuih [uôn sang êmuh hla\m brua\ kia\ kriê mnơ\ng tu\ ja\k leh ana\n mnơ\ng nga\ kơ ana tiêu hla\m wưng ako\ yan hjan.

- Ơ Thạc sĩ Phạm Công Trí, yan hjan truh leh, thu\n anei yan adiê păt dah amâo mâo jăk găl ôh ho\ng mnuih pla tiêu. Truh kơ ara\ anei, lu mnuih [uôn sang ngă lo\ hma ăt hu^ hyưt kơ bruă ]uh mblang mnga, bi adiê mơ\ng ana tiêu, thạc sĩ mâo ya klei c\ia\ng mtă mtăn kơ mnuih [uôn sang hlăm wưng anei?

. Thạc sĩ Phạm Công Trí: Drei [uh klă hlăm wang 5 thu\n ho\ng anei, du\m klei yăl dliê kơ bruă ngă lo\ hma bi la] kơ sa boh klei mâo ana\n jing klei bi yan adiê bi mlih.  Sa bruă [rư\ hruê [rư\ kjham leh ana\n êdah klă h^n ti kr^ng Dap Kngư. Thu\n anei jing thu\n yan adiê amâo mâo jăk, wưng mđiă kno\ng [ia\ đui]. Ara\ anei truh yan hjan leh, tui si djo\ gơ\ wưng anei mtru\t klei bi [u\t mnga, anăn drei hu^ hyưt kơ klei ]uh blang mnga. Wưng anei ba yua lu hbâo lân ]ia\ng ]uh blang mnga jing mlan 3-4, wưng mlan 5 jing bi [u\t mnga, snăn ara\ anei đa phung ngă lo\ hma ba dưm lu hbâo lân amâo dah krih lu Kali jing kplăk jing ho\ng klei bhia\n hd^p mơ\ng ana tiêu. Wưng anei drei ba yua hbâo krih hlăm hla mâo lu trung vi lượng hữu cơ ]ia\ng mtru\t klei bluh knăt hla mda leh ana\n mtru\t klei đ^ jing agha. Dưm hbâo hlăm wưng anei ênoh hbâo đạm lu ho\ng hnơ\ng 2-1-1, snăn kơh ana tiêu dưi bi [u\t mnga lu. Ênoh bi [u\t mnga hlăm ana tiêu [ia\ h^n, tơdah mnuih [uôn sang lo\ ba yua lu Kali amâo dah hbâo lân, snăn ngă klei lui] liê kơ mnuih [uôn sang ngă lo\ hma, kyua ana\n hmei mâo klei mtă mtăn jing ba yua hbâo krih hlăm hla mâo lu trung vi lượng leh ana\n ba yua hbâo mâo hnơ\ng đạm lu ]ia\ng mtru\t ana tiêu bluh knăt mda ktang, snăn kơh dưi rơ\ng ênoh kbia\ mnga hlăm thu\n.

- Ơ|, lu mnuih [uôn sang ăt bi mđing mơh kơ bruă msir mkra hnơ\ng msăm mơ\ng lăn leh lu thu\n pla mjing, snăn tơdah msir mkra hnơ\ng msăm hlăm lăn, ya mta mnuih [uôn sang c\ia\ng bi mđing ơ thạc sĩ?

. Thạc sĩ Phạm Công Trí: Ana tiêu ăt djo\ guôp ti du\m kr^ng lăn msăm [[ia\, kyua ana\n drei g^r mkra lăn ti hnơ\ng msăm man dưn. Bruă dưm ]u\r ]ia\ng mkra mlih bi mhro\ hnơ\ng msăm leh ana\n msir mghaih m’mao, mnơ\ng ngă jing bruă ]ia\ng êdi. {ia\dah hmei khăng mtă mtăn jing hla\m 2 thu\n c\ia\ng msir mkra 1 bliư\. Hluê si klei thâo g^t gai bruă pla mjing khăng yua hlăm brô mơ\ng 300 truh 600 kg hlăm 1ha jing hlăm brô mơ\ng 30 – 60 kg kơ 1 sào. Bruă ba yua ]u\r c\ia\ng mguôp s^t leh lăn mâo djăp hnơ\ng h’uh ]ia\ng mđ^ boh tu\ dưn mơ\ng ]u\r. Êngao kơ bruă ba yua ]u\r anei, snăn ara\ anei mâo du\m mta hbâo hlăm ana\n `u mâo canxi hữu hiệu jing 1 hlăm du\m mta yuôm bhăn, jing mâo mta canxi, mta ]u\r ana tiêu dưi hrip mă mtam amâo dah mkra mđ^ hnơ\ng jăk jing mơ\ng lăn, snăn mnuih [uôn sang drei bi ba yua. Du\m mta hbâo anei `u srăng bi msir jih mta jhat hlăm lăn, mkra mđ^ hnơ\ng jăk jing kơ lăn ăt mse\ mơh ba w^t boh tu\ dưn bruă ngă lo\ hma jăk h^n.

- Mnơ\ng tu\ jăk kơ ana tiêu wưng ako\ yan hjan jing yuôm bhăn êdi. Snăn thạc sĩ mâo ya klei c\ia\ng mtă mtăn ho\ng mnuih [uôn sang kơ bruă mbo\ mnơ\ng tu\ jăk ]ia\ng ana tiêu đ^ kyar h’^t kjăp?

. Thạc sĩ Phạm Công Trí: Ara\ anei tiêu Việt Nam hlăk dôk ti ana\p klei lông dlăng pro\ng êdi, ana\n jing hnơ\ng êa drao răng mgang. Kyua tiêu hla\k dôk ti ana\p du\m mta mnơ\ng ngă lu mse\ si Phytopthora djiê pral, kman hla\m lăn, k`^ hla kbu\n agha, bru\ agha... Ako\ yan hjan, drei ba yua du\m mta êa drao hoá học mâo boh tu\ dưn jăk `u dưi răng mgang truh 90% mnơ\ng ngă. {ia\dah hlăm m’mông hjan h’ăp, boh tu\ dưn bruă ba yua êa drao hoá học [ia\ h^n. Bohnik gơ\, tơdah mnuih [uôn sang drei ba yua êa drao hoá học hlăm knhal jih yan hjan, snăn boh tu\ dưn bruă răng mgang h^n mơh [ia\ leh ana\n ana\p hu^ hyưt adôk đuôm mta êa drao ka\m hlăm asa\r tiêu đ^ h^n. Kyua ana\n hla\m wưng giăm anei, hlăm hdră bruă pla tiêu h’^t kjăp mơ\ng Việt Nam, hmei mâo hdră đru, jing s^t ako\ yan hjan drei bi mdoh đang war ho\ng du\m mta êa drao hoá học mdjiê kman hla\m lăn, mdjiê m’mao jhat. {ia\dah hlăm yan hjan, snăn mtă mtăn kơ mnuih [uôn sang ba yua du\m chế phẩm sinh học. Drei ba yua mguôp hữu cơ leh ana\n hluê ngă bruă pla mjing  jăk ]ia\ng dưi kriê dlăng kluôm mnơ\ng ngă êjai leh ana\n bi mhro\ m’mao ngă êjai. Knhal jih yan, leh drei pe\ tiêu, ba w^t drei đa\m lui mâo klei adôk êa drao răng mgang hoá học mse\ si êa drao răng mgang mnơ\ng pla mjing, dưi nga\ sna\n kơh brua\ tiêu dưi h’^t kja\p leh ana\n klei suaih pral mơ\ng anak mnuih a\t mse\ mơh wa\l anôk hd^p mda dưi êđa\p ênang. Kyua ana\n c\ang hmang mnuih [uôn sang drei c\ia\ng bi mguôp hdra\sinh học leh ana\n mđing bi ktlah ho\ng êa drao răng mgang pioh dưi mâo hnơ\ng êđa\p ênang.

- Ơ Thạc sĩ Phạm Công Trí,  mâo Vũ Văn Tình mơ\ng }ư\ Ne\, kdriêk Krông {u\k êmuh snei: War tiêu go\ sang kâo mâo klei bi k`^ hla, knăt dliu he\, hla khua ju\ he\ mơ\ng guôr, djo\ mơ\ mâo mta mmao jhat ngă, si hdră mghaih msir?

Thạc sĩ Phạm Công Trí: }ia\ng w^t la] kơ Vũ Văn Tình, drei [uh snei, ara\ anei klei k`^ hla tiêu hlăk mâo sa klei bi knăl ho\ng ana tiêu lu mnuih kreh pia jing mnơ\ng ngă k`^ hla. {ia\dah boh s^t klei anei kbia\ hriê mơ\ng lu mta. Snăn drei dlăng bi nik ]ia\ng kơ mâo hdră mghaih msir bi djo\. Tôhmô, drei [uh k`^ hla, dliu knăt lehana\n êluô] luh atu\t hrue#, lehana\n hla\m hla phu\n tiêu ana\n lo\ mâo lu gru mse\ si pui [ơ\ng, gru bi ju\ ana\n jing mâo mta mmao jhat Phitopthora pô ngă. Boh nik hlăm klei drei ka\ krơ\ng hrue# tiêu drei ka\ hyua\ kjăp đei, ngă êka hlăm hrue# tiêu, mơ\ng ana\n mmao jhat phitopthora gam ngă dăl êlan rông ana truh kơ klei k`^ mse\ snăn.

Tal dua le\, ăt truh kơ klei k`^ hla mơh, luh atu\t [ia\dah kbia\ hriê mơ\ng eh kan gam, amâodah kman [ơ\ng bi bu\n hlăm agha ngă kơ agha tiêu amâo lo\ mâo ai hrip ma\ mnơ\ng tu\ jăk ôh, lehana\n k`^ hla, luh atu\t. Klei mse\ snei ana tiêu ram, [ia\dah amâo mâo êdah klei bi kd^t ju\ ôh, snăn drei bi kla\ jing mnơ\ng ngă mơ\ng agha adih.

Tal tlâo, ăt ngă k`^ hlăm hla mơh, dliu knăt ăt lo\ bi ksiêm dlăng ]ia\ng kơ thâo kla\ lehana\n mâo hdră gang mkhư\: Drei [uh tơdah ana tiêu bi kprê` hla , ara\ng bi pia tiêu kho\, snăn drei kuai hla\m agha drei [uh amâo mâo [uh klei kman ngă ôh [ia\dah agha bi kbu\n, kreh [uh hlăm du\m war tiêu pla anôk bi [a\ng, ênưih truh kơ klei dram êa, lehana\n kma mta jhat mơ\ng ksueh, mơ\ng lưu huỳnh ba hriê klei bi bu\n agha mơh. Tlâo mta klei bi knăl anei, tui hluê si klei jing srăng mghaih msir mdê mdê. Tơdah mta mmao jhat Phitopthora ngă snăn yua du\m mta êa drao hoá học amâodah êa drao mkra mơ\ng kpei sinh học pioh mkhư\, bi tơdah kman ngă hlăm agha, lehana\n eh kan snăn drei yua du\m mta êa drao mkhư\ eh kan, lehana\n tơdah djo\ mta jhat dram êa, snăn yua hbâo bru\ sinh học ]ia\ng mkhư\ mta jhat hlăm lăn. Boh nik hlăm klei k`^ hla, êluô] atu\t lehana\n djiê êmưt snăn drei krih êa hbâo hlăm hla, lehana\n pruê hbâo NPK bi djo\ đru kơ ana tiêu mâo ai ktang dưi kdơ\ng ho\ng klei mmao jhat ngă.

- Bi Hồ Văn Nội, dôk ti krông Pa] mâo klei êmuh: Kâo pla mjing tiêu mơ\ng sui leh, kâo kreh bi mdoh nanao phu\n tiêu, tăp năng kâo yua măi jah ma\ brua\, [ia\dah hlăm wưng giăm anei kâo hmư\ hing amâo guôn bi mdoh đei ôh kơ phu\n tiêu si ngă mse\ snăn djo\ mơh deh?

. Thạc sĩ Phạm Công Trí: Ara\ anei Knơ\ng brua\ ksiêm duah klei kreh knhâo Lăn Dap Kngư mta\ ho\ng ana tiêu brei drei kia\ kriê bi jăk mâo sa tal mnơ\ng ]a\t bi êđăp, lehana\n mâo ana kyâo gang bi êyui. Tal mnơ\ng mtah đru krơ\ng kơ agha tiêu êđăp, kyuadah agha tiêu kno\ng ti dlông [o# lăn mơ\ng 0 – 20cm. Kyuana\n tơdah dôk hlăm lăn huông srăng hmăi amâo mâo jăk pro\ng ho\ng ana tiêu. {ia\dah hla\m yan hjan lu leh, lehana\n ai ma\ brua\ k[ah mơh snăn mnuih pla mjing yua măi jah ăt tu\ mơh, [ia\dah đăm êgao đei ôh ngă he\ jih tơl amâo lo\ mâo rơ\k hd^p, yap jing lăn djiê. Kyuadah rơ\k mâo gha mtru\n êlam mia\ [ơ\ng mnơ\ng tu\ jăk kơ tiêu, [ia\dah rơ\k ăt jing pô lo\ bi êbhu] mjing lăn, agha rơ\k bi ru\ng kman ngă kơ agha tiêu. Agha rơ\n kma ngă bi m]ah lăn, lehana\n djah mơ\ng rơk bru\ ăt srăng ngă kơ lăn jing h^n. Kyuana\n brei drei mjing war tiêu drei doh đei ôh rơ\k, đăm krih ôh êa drao mdjiê rơ\k ngă mse\ snăn amâo mâo jăk ôh kơ lăn.

- Mâo sa ]ô mnuih pla mjing ti kdriêk Êa H’Leo êmuh: Sang kâo pla truh 1 êbâo phu\n tiêu hlăk thu\n mboh leh, wưng leh êgao yan adiê amâo mâo jăk snăn mâo đa đa phu\n tiêu djiê kman ngă hlăm gha ara\ anei kâo ]ia\ng lo\ pla tiêu mrâo hrô kơ anôk djiê ana\n si ngă dưi mơ\, lehana\n si srăng lo\ mkra lăn ]ia\ng kơ jăk?

Thạc sĩ Phạm Công Trí: Ara\ anei ana tiêu jing sa mta mnơ\ng pla hlăk hle lu mnuih bi kluh pla mjing, snăn mâo lu phu\n tiêu djiê, snăn mnuih [uôn sang hlo\ng lo\ pla mtam tiêu mrâo kơ ana\n, snăn mta mnơ\ng ngă ăt srăng lo\ mtưp hlăm war tiêu lehana\n ana\p srăng đ^ lê] lu h^n. Kyuana\n hlăm du\m phu\n tiêu djiê leh, snăn drei dơr ana rơ\k mtah hlăm phu\n ana\n êlâo lui sa thu\n êdei kơ ana\n kơh lo\ pla. Bi tơdah ]ia\ng pla mtam yơh snăn drei mkhư\ lăn ana\n ho\ng êa drao hoá học, leh kơ năn yua hbâo bru\ vi sinh lehan tuah lăn mơ\ng anôk mkăn doh h^n pioh pla snăn kơh ]h^n dah mâo klei tu\ jing, bi `e\ đue# kơ mta jhat gam, tơdah amâo mâo mkhư\ ôh klei mnơ\ng ngă ăt mse\ si hđăp yơh.

- Ngô Minh Vĩnh, dôk ti sa\ Êa Kpam, kdriêk }ư\ Mgar êmuh: War tiêu `u mâo klei kman ngă bi bu\n agha, lehana\n k[ah mnơ\ng tu\ jăk, snăn si srăng mkhư\ mta kman ngă anei he\ êlâo kơ pruê hbâo?

. Thạc sĩ Phạm Công Trí: Phung pla mjing brei mđing hlăm yan hjan jing yan mâo lu snăk klei kman ngă kơ agha tiêu, snăn tơdah mâo wưng găn drei mkhư\ ho\ng êa drao hoá học. Tơdah adiê hjan lu  srăng bi kpăk klei krih êa drao, snăn bi ba yua kpei vi sinh êjai hălm yan h’ăp msah pioh mkhư\ mdjiê kman. Klei mse\ si Minh Vĩnh êmuh, hlăm war tiêu mâo klei bi knăl kman ngă kơ agha, lehana\n le\ hlăk hlê k[ah hbâo pruê mơh, snăn brua\ pruê hbâo lehana\n mkhư\ kman jhat dưi ngă mđrăm mb^t tu\ mơh. {ia\dah hlăm phu\n tiêu drei tuh êa drao mdjiê kman ngă kơ agha, amâodah mkhư\ mta mmao jhat, snăn hlăm ana drei krih êa hbâo kơ hla ]ia\ng kơ mâo ai kơ ana tiêu êjai, lehana\n mtru\t agha đ^ jing lo\ hlua\ mrâo, leh kơ ana\n mbo\ hbâo kơ lăn. Tơl êla drei bi knăl [uh kman hla\m gu\ lăn dưi mkhư\ leh, s^t nik agha srăng hrip jăk yơh hbâo. Mđing hlăm klei pruê hbâo kơ tiêu mbha ngă lu gưl pruê [‘[ia\. Sa blư\ pruê amâo mâo êgao ôh 200gram NPK kơ sa phu\n tiêu leh mboh, lehana\n pruê hlăm brô 50 gram kơ sa phu\n tiêu mrâo pla ka mboh, lehana\n 20 – 30 hruê pruê sa blư\, snăn kơh srăng jing.

- Sna\n he\, mni la] jăk kơ Thạc sĩ  w^t lac\ brei leh klei muih [uôn sang êmuh!

                H’Nga; Y-Khem pô ]ih hlo\ng răk.