VOV4.Êđê - Găn leh hlăm sa wưng adiê không k[ah êa hlăm yan bhang, mu\t hlăm yan hjan ăt jing wưng ana tiêu ênưih tuôm ho\ng klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă. Ho\ng du\m war tiêu mâo leh klei bi knăl hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă mơ\ng êlâo, snăn ktang h^n mơh mnuih pla mjing mđing kơ brua\ răng mgang klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă.

       Aduôn Nguyễn Thị Lan, ti alu\ Hiệp Thành, sa\ Quảng Hiệp, kdriêk }ư\ Mgar, ]ar Daklak mâo 5 sao đang tiêu hla\k mboh. Sna\n [ia\dah, hla\m wưng gia\m anei, đang tiêu [uh mâo klei bi k`^ hla, đa amâo lo\ đ^ jing ôh leh ana\n [rư\ dơ\ng djiê ram. Boh nik hla\m yan bhang mrâo êgao, đang tiêu [rư\ hruê [rư\ kjham êjai. Ara\ anei kha\ truh mphu\n yan hjan leh, [ia\dah lu ana tiêu a\t ka lo\ w^t hlua\ mda mơh, aduôn dôk hu^ tơ nnao snei sna\n yan hrui pe\ ti ana\p đang tiêu amâo mâo ba w^t boh mnga mse\ si klei ]ia\ng ôh. Aduôn Nguyễn Thị Lan la]:“  Kâo c\ia\ng êmuh ara\ anei mnơ\ng nga\ bi k`^ hla snei, djiê pral djiê êmưt sna\n ya êa drao ]ia\ng kơ mnuih [uôn sang yua pioh bi mdjiê mtam mnơ\ng nga\ mơ\ng ako\ yan hjan. Ara\ anei đang tiêu gơ\ snei leh, sna\n ya êa drao pô krih ]ia\ng kơ ana tiêu brei gơ\ dưi bi kna\t hlua\ mda. Leh ana\n mnơ\ng nga\ s^t ana tiêu gơ\ lo\ kbia kna\t, sna\n mâo eh kan ko# ko# đuôm gam kluôm po\k nah tluôn hla”.

      A|t mse\ si go\ sang Lan, go\ sang Bùi Tấn Chánh, ti alu\ Hiệp Thành, sa\ Quảng Hiệp, kdriêk }ư\ Mgar pla tiêu mơ\ng thu\n 2002. Kha\ mâo leh lu thu\n pla leh ana\n dla\ng kriê wiê êna\k tiêu, [ia\ thu\n dih, `u a\t  tuôm ho\ng klei djiê ram nga\ luc\ gia\m 300 phu\n tiêu kyua mnơ\ng nga\ djiê pral djiê êmưt. Kha\ hluê nga\ leh du\m hdra\ msir gang mkhư\ bi mdjiê mnơ\ng nga\ hluê si klei trâo la], `u a\t hu^ hyưt kơ tiêu adôk ho\ng boh pro\ng gia\m 1 ha mkrah mơ\ng go\ sang sra\ng djo\ mnơ\ng nga\, amâo lo\ dưi do\ng hd^p ôh. Bùi Tấn Chánh la]:“ Mse\ si kâo ara\ anei đang tiêu djiê pral djiê êmưt snei gơ\ jing lui jih yơh, ara\ anei ana tiêu mse\ si dôk ja\k, ]ia\ng gang mkhư\ amâo mâo djo\ mnơ\ng nga\ bi djiê pral djiê êmưt, sna\n pô c\iang ba yua ya êa drao pioh gang mkhư\ êlâo kơ yan hjan, hla\m yan hjan leh ana\n knhal jih yan hjan”.

        Ma\ klei hria\m mơ\ng đang tiêu djiê leh gia\m mkrah wah kyua ba yua hbâo pruê amâo mâo djo\ hdra\, ako\ yan hjan thu\n anei, Lê Doãn Huy, ti [uôn Êa Mdhar 2, sa\ Êa ~uôl, kdriêk {uôn Đon bi mlih ba yua du\m mta hbâo bru\ pioh ba pruê kơ đang tiêu bi hrô ho\ng brua\ kno\ng ba yua hbâo hoá học mse\ si êlâo adih. ~u ]ang hmang, ho\ng hdra\ dla\ng kriê wiê êna\k đang tiêu snei, ana tiêu sra\ng đ^ jing leh ana\n mboh h’^t h^n hla\m yan hrui pe\ ti ana\p”.“ Đang tiêu pro\ng mơ\ng kâo s^t pla mâo sa wưng ba yua du\m mta hbâo blei mơ\ng du\m knơ\ng brua\, ba w^t yua sna\n wưng tal êlâo [uh mâo klei tu\, [ia\dah leh kơna\n `u nga\ hma\i amâo mâo ja\k truh kơ agha, mrâo êgao tiêu mrâo hrui pe\ sna\n gơ\ djiê leh gia\m 500 phu\n, ana\n ara\ anei kâo ma\ leh klei  hria\m mơ\ng brua\ pô nga\, kâo amâo lo\ ba yua ôh hbâo hoá học, sa thu\n kno\ng pruê sa bliư\ ]ia\ng mtru\t bi kbia\ mnga đui], bi adôk kâo yua hbâo bru\ jih, yua hbâo  eh êmô mđam ba dưm ti phu\n hla\m ako\ yan hjan, s^t mđam lo\ dưm mmao Tricoderma pioh msir mkra he\ mmao jhat.”

       Mse\ si hmei leh la], klei mnơ\ng nga\ sra\ng hma\i amâo mâo ja\k truh kơ klei đ^ jing leh ana\n mboh mơ\ng ana tiêu, boh nik s^t truh hla\m yan hjan, jing wưng ana tiêu bi mjing mnga leh ana\n bi diê mboh. }ia\ng đru kơ mnuih [uôn sang lo\ mâo klei thâo h^n kơ hdra\ gang mkhư\ bi mdjiê du\m mta hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\ kơ ana tiêu hla\m wưng ako\ yan hjan, pô ]ih klei mrâo kơ sang mđung asa\p blu\ Việt Nam mâo leh klei bi blu\ hra\m ho\ng Tiến sĩ Phan Việt Hà, Khua adu\ brua\ Hdra\ k]ah kreh knhâo leh ana\n bi hgu\m quốc tế, Knơ\ng brua\ kreh knhâo – Hdra\ mnê] nga\ brua\ Lo\ hma, Dliê kmrơ\ng Tây Nguyên.

     - Ơ Tiến sĩ Phan Việt Hà, truh hlăm yan hjan snăn ya mta hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă kreh tuôm ho\ng ana tiêu?

       . Tiến sĩ Phan Việt Hà: Ara\ anei k]ưm hlăm yan hjan, hlăm du\m gưl hjan tal êlâo mâo wa\t du\m gưl mđia\ ktang. Ana\n yơh jing klei găl kơ du\m mta hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă kơ tiêu. Ara\ anei tiêu hlăk hlê dơ\ng bi mnga, prăp êmiêt đuôm adiê. Snăn kơ ya mta klei drei mđing mnơ\ng ngă kơ tiêu. Mâo mse\ si mmao jhat đ^ lê], hlăm năn mâo mmao hdăng, ngă kơ hla tiêu ju\ jih, mnơ\ng ngă djiê pral, lehana\n djiê êmưt, ana\n yơh klei amâo mâo jăk ôh êdi kreh tuôm ho\ng ana tiêu. Bi hlua\t kreh mâo 2 mta ngă kơ mnga, lehana\n kơ kmru\ mnga dơ\ng kbia\, lehana\n eh kan, lehana\n ktuôp siap kđo\ng, ktuôp siap bi kal.

     - Ơ Tiến sĩ, snăn si srăng ngă ]ia\ng thâo kral klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă kơ ana tiêu?

         . Tiến sĩ Phan Việt Hà: Ho\ng mmao hdăng hlăm yan hjan kreh [uh bi kd^t jui\ hlăm hla, anei yơh jing klei bi knăl tal êlâo kơ klei mmao hdăng gam. Bi ho\ng eh kan, amâodah ktuôp siap kđo\ng drei dlăng kơ boh di`u mboh, di`u mboh hlăm hla, hlăm ana. Ksiêm dlăng bi nik klei mâo ktuôp hlăm war. Bi eh kan `u dôk gu\ hla amâodah hlăm du\m kmru\ boh, kmru\ mnga. Drei ksiêm dlăng nanao ]ia\ng mâo hdră gang mkhư\ bi pral.

      - Dah leh thâo [uh mâo klei mnơ\ng ngă si la] leh kơ dlông, snăn si phung pla mjing srăng mghaih msir?

        . Tiến sĩ Phan Việt Hà: Hlăm ako\ yan hjan amâo mâo djo\ kno\ng mmao hdăng ôh ngă, [ia\dah lo\ mâo lu mta mmao jhat mkăn. Drei dưi yua lu mta êa drao mkhư\ mta mmao jhat ngă kơ ana tiêu mse\ si êa drao Ridomin Gold amâodah êa drao Ali S, drei hlo\ng krih tar hlăm war kphê, kyuadah mâo jhat `u đ^ lê] lar pral snăk. Bi ho\ng eh kan, amâodah boh ktuôp kđo\ng siap ana\n drei yua êa drao hlua\t aguah kreh krih. Nao kơ anôk ]h^ êa drao răng mgang mnơ\ng pla mjing êmuh kơ mta êa drao krih eh kan, amâodah du\m mta hlua\t snăn mâo ara\ng ]h^. Êjai krih êa drao hdơr krih bi tar hlăm kmru\ boh. Hlăm yan bi mnga snăn krih ti adiê tlam jing jăk h^n amâo srăng hmăi amâo mâo jăk kơ mnga ôh, lehana\n srăng đuôm adiê jăk mơh.

      - Ơ Tiến sĩ, mse\ si ih yăl dliê leh mơ\ng ako\, mnuih pla mjing dôk hyưt snăk kơ klei tiêu djiê pral, lehana\n djiê êmưt leh truh hlăm yan hjan. Snăn ho\ng klei mnơ\ng ngă anei si mnuih pla mjing c\ia\ng răng mgang?

         . Tiến sĩ Phạn Việt Hà: Ho\ng klei tiêu djiê pral lehana\n djiê êmưt, jing sa mta klei srăng hmăi pro\ng snăk kơ boh mnga tiêu ti Việt Nam, lehana\n kơ tar ro\ng lăn mơh.Truh kơ ara\ anei, ngă êdi mta mnơ\ng ngă djiê pral ăt ka mâo mơh hdră dưi mkhư\ s^t êm^t. Ho\ng dua mta mnơ\ng ngă anei, brei drei mđing dơ\ng mơ\ng mphu\n ]ô brua\ pla mjing tiêu mtam, lehana\n hlo\ng dăl jih wưng dlăng kriê wiê ênăk, brei mâo nanao ana tiêu ktang kjăp, lehana\n mâo ai dưi kdơ\ng ho\ng klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă. Phung kreh knhâo mâo leh lu hdră ma\ brua\ kluôm ]ia\ng mđing kơ war tiêu mâo nanao ana tiêu kjăp, snăn kơh dưi kdơ\ng ho\ng klei djiê pral lehana\n djiê êmưt.

      Brua\ tal êlâo brei drei mđing jing bi mdoh nanao war tiêu bi jăk, đăm lui klei hlua\t [ơ\ng ngă đ^ lar, amâodah mjing anôk kơ mnơ\ng jhat hd^p. Tal dua, hla\m war tiêu brei jing anôk jăk găl ênưih kơ klei mđue# êa. Drei amâo mâo dưi lui ôh êa dram kdơ\ng he\ hlăm war tiêu, lehana\n kăn lui rei êa mơ\ng phu\n tiêu anei ling nao truh kơ phu\n tiêu adih. Tal tlâo, drei pruê hbâo bi djo\ guôp, boh nik yua lu hbâo bru\, kyua mơ\ng hbâo bru\ srăng mjing kơ ana tiêu ktang kjăp, lehana\n mjing kơ lăn êbhui], lehana\n agha tiêu ênưih mơh hrip mnơ\ng tu\ jăk.

      Êngao ana\n, hmei mâo mơh klei lo\ ]ia\ng mta\ kơ mnuih [uôn sang ba yua chế phẩm sinh học, hlăm ana\n mâo mta kdơ\ng ho\ng mmao jhat mse\ si tricoderma, amâodah Celdommonat, ana\n yơh đơ mta phung kreh knhâo ksiêm duah leh, `u srăng mâo klei tu\ jăk kdơ\ng ho\ng djăp mta mmao jhat, lehana\n klei kơ hlua\t ktuôp ngă kơ ana tiêu, amâodah kman [ơ\ng hlăm agha, lehana\n eh kan [ơ\ng agha hd^p hlăm gu\ lăn. Ana\n jing dơ mta hbâo leh pruê hlăm lăn `u srăng đru mkhư\ mta mmao jhat, mkhư\ kman jhat ngă kơ agha, lehana\n klei eh kan lê] hlăm lăn.

       -  Sna\n he\, la] jăk kơ Tiến sĩ jih klei bi blu\ hrăm anei!

                                   H’Nga – Y Khem pô ]ih hlo\ng ra\k.