VOV4.Êđê - Leh gưl êa lip lê] hlăk ako\ mlan 11 mrâo êgao, du\m êtuh go\ êsei mnuih pla mjing tiêu ti Daklak hlăk dôk hn^ng kyua tiêu mboh leh, dơ\ng djiê ram kyua dram êa.

Gia\m dua hruê ka\m êgao, kha\gơ\ bi h’^t leh klei hd^p leh gưl adiê hjan êa l^p lêc\ sui hruê, [ia\ s^t jih sa hruê Nguyễn Văn Sĩ ti alu\ Quỳnh Ngọc 1, sa\ Êa Ana, kdriêk Krông Ana lo\ hyưt yơh kơ đang tiêu mâo 500 gơ\ng phu\n tiêu mơ\ng go\ sang hla\k [rư\ bi k`^ hla, êluh boh. Anei jing klei truh leh du\m hruê tiêu ênga\p hla\m êa. Êlâo kơ adiê hjan êa l^p lêc\, Sĩ mưn leh êdeh klei mđ^ guê mgang truh kơ êbeh 1met dlông 100m pioh kdơ\ng ho\ng klei êa l^p lêc\. Sna\n [ia\dah kyua adiê hjan pro\ng sui hruê đei, ana\n êa đ^ l^p lêc\ pro\ng ana\n dja\p klei g^r mơ\ng `u amâo dưi bi mkhư\ ôh êa đ^ pro\ng l^p lêc\ hla\m đang war go\ sang `u. ~u ênguôt dhuôt ya\l dliê: “ Go\ sang kâo luc\ hla\m brô 500 gơ\ng phu\n tiêu, hla\m ana\n luc\ hla\m brô 400 gơ\ng phu\n tiêu pro\ng hla\k hla\m wưng dơ\ng pe\ boh. Kâo h’ưi êdi, amâo djo\ kno\ng kơ pra\k duh bi liê đuic\ ôh, [ia\ wa\t ai tiê tuh êyuh du\m thu\n dla\ng kriê wiê êna\k.”

Ti alu\ 1, sa\ êa Hu, kdriêk C|ư\ Kui`, du\m hruê leh êa l^p lêc\, đang tiêu mơ\ng lu go\ sang mnuih [uôn sang hla\k bi k`^ hla, dliu krô leh ana\n djiê yơh. Trần Quốc Tuấn brei thâo: du\m thu\n êlâo, du\m đang lo\ hma ti anei amâo tuôm êa l^p lêc\ ôh. Sna\n [ia\dah thu\n anei đang tiêu mơ\ng `u dơ\ng hrui pe\ boh leh tuôm ho\ng êa l^p lêc\ nga\ kơ gia\m 200 gơ\ng phu\n tiêu [rư\ djiê ram. C|ia\ng mâo pra\k duh bi liê ba pla 750 gơ\ng ph\n tiêu, go\ sang `u bi ba hra\ la\n mgrơ\ng ho\ng knơ\ng pra\k ma\ c\an pra\k. Ara\ anei tiêu djiê, go\ sang amâo thâo b^t ôh ti anôk lo\ nao duah mâo pra\k pioh bi h’^t klei hd^p mda, kyua pra\k kơ anak aneh nao sang hra\ m’ar, pra\k tla nư kơ knơ\ng pra\k jing dôk jưh knang kơ đang tiêu anei yơh. Trần Quốc Tuấn lac\ snei: “ Pra\k duh bi liê mơ\ng nga\ mkra gơ\ng tiêu, blei djuê mjeh hla\m brô 70 êkla\k pra\k, ka t^ng ôh ai nga\ brua\ gra\p hruê hruê. ~u djiê pral leh ana\n lu ti 100 gơ\ng phu\n leh, hruê anei mơh adiê mđia\ `u sra\ng lo\ dơ\ng djiê kyua adiê hjan nga\  bi bru\ agha, truh kơ adiê mđia\ `u amâo dưi tu\ ôh ana\n djiê yơh. Mơ\ng hla\k dôk hd^p ja\k j^n ara\ anei djiê he\ tiêu,  sna\n klei hd^p go\ sang sra\ng tuôm ho\ng klei dleh dlen êdi yơh.”

Hluê si klei t^ng yap tal êlâo mơ\ng Adu\ brua\ Lo\ hma kdriêk C|ư\ Kui`, gưl adiê hjan mrâo êgao kluôm kdriêk mâo hla\m brô 40 ha tiêu ênga\p hla\m êa. Hla\m ana\n ti dua sa\ Hoà Hiệp leh ana\n Êa  Hu luc\ liê kjham h^n êdi ho\ng gia\m 30 ha. Kha\gơ\ êa tru\n hro\ leh, [ia\ lu đang tiêu bru leh agha amâo dưi lo\ kru\ hd^p ôh. Klei anei nga\ hma\i djo\ amâo điêt ôh kơ klei hd^p mda mơ\ng mnuih [uôn sang hla\k tiêu jing mnơ\ng ba pla phu\n ba hnư hrui w^t kơ lu go\ sang.

Knơ\ng brua\ sang c\ư\ êa kdriêk C|ư\ Kui` g^t gai leh Knơ\ng brua\ sang c\ư\ êa du\m sa\ leh ana\n brua\ lo\ hma t^ng yap klei luc\ liê kơ mnơ\ng pla mjing c\ia\ng mâo hdra\ đru brei kơ mnuih [uôn sang. Mb^t ana\n bi mtô mblang, mta\ kơ mnuih [uôn sang bi ra\ng ba mlih mnơ\ng pla ti du\m anôk la\n amâo mâo djo\ guôp, c\ia\ng đa\m mâo klei bi mtio\ êran kluh ba pla tiêu nga\ bi kruh hdra\ c\ua\l mka\. Nguyễn Năng Chung, Khua Knơ\ng brua\ sang c\ư\ êa kdriêk C|ư\ Kui` brei thâo: “ Mrâo êgao tiêu hmei  ênga\p hla\m êa truh 40 ha, gưl êa l^p lêc\ anei nga\ hmna\i djo\ kjham êdi kơ klei hd^p mda, duh mkra pla mjing mơ\ng mnuih [uôn sang. Klei anei hmei nga\ leh mơh hra\ m’ar hưn mdah ho\ng knơ\ng brua\ sang c\ư\ êa c\ar leh ana\n du\m brua\ djo\ tuôm. Bohnik kdriêk nao truh kơ alu\ wa\l ksiêm dla\ng c\ia\ng mâo hdra\ đru kơ mnuih [uôn sang.

Amâo djo\ kno\ng kdriêk C|ư\ Kui` ôh, hla\m gưl adiê hjan êa l^p lêc\ mrâo êngao, kluôm c\ar Daklak mâo êbeh 1.000 ha kphê, tiêu dơ\ng hrui pe\ boh ênga\p hla\m êa, nga\ hma\i djo\ kjham kơ hnơ\ng boh mnga yan anei leh ana\n kơ du\m thu\n ti ana\p. Du\m kdriêk luc\ liê kjham êdi mâo Êa Kar, C|ư\ Kui`, M’Drak, Krông Bông, La\k, Krông Pac\.

Kơ klei djiê êmưt  kyua mơ\ng bru\ agha kơ ana tiêu, ti gu\ anei Thạc sĩ Phạm Công Trí, knua\ druh Knơ\ng Kreh knhâo hdra\ mnêc\ nga\ brua\ Lo\ hma dliê kmrơ\ng Tây Nguyên sra\ng lac\ kơ mta phu\n, klei bi êdah mơ\ng  mnơ\ng nga\ a\t mse\ mơh du\m hdra\ msir mgang kdơ\ng.

- Ơ Thạc sĩ, ara\ anei lu mnuih pla mjing ti Daklak hlăk dôk hn^ng kơ ana tiêu dơ\ng djiê ram kyua bru\ agha, leh gưl hjan pro\ng mrâo êgao. Thạc sĩ mblang brei ya ngă mâo klei djiê ram ana\n, lehana\n mơ\ng kbia\ hriê klei bru\ djiê agha tiêu ]ia\ng kơ mnuih pla mjing thâo?

. Phạm Công Trí: Ara\ anei klei bru\ agha tiêu hlăk đ^ lar ktang. Boh nik hlăm djăp war tiêu mâo sơăi klei mse\ snăn, [ia\dah ho\ng hnơ\ng mdê mdê. Kjham êdi jing hlăm du\m war tiêu dram êa, lehana\n war tiêu ksul mbu\ lu. Lehana\n hlăm du\m war tiêu pruê hbâo eh mnơ\ng rông ka truh bru\ s^t ôh, jing anôk ênưih snăk kơ djăp mta kman hd^p ngă bi bru\ agha. Klei dôk hn^ng êdi jing kman [ơ\ng bi bru\ agha jing mta kman ngă kơ agha bi bo\k, phu\n tal êlâo ngă kơ agha mâo mse\ si gru mnơ\ng tlo\, leh kơ năn đ^ lar anôk bru\ hlăm agha. Kyuana\n phung pla mjing leh [uh ana tiêu dơ\ng bi k`^ hla mơ\ng phu\n hlo\ng kơ êdu\k, mmông ana\n klei mnơ\ng ngă ktang leh, sitôhmô agha jhat leh jih, mmông anei yua he\ êa drao dưn ka\n lo\ hmao rei.

- Ơ Thạc sĩ, ara\ anei lu mnuih pla mjing [uh ana tiêu dơ\ng djiê ram snăn nao blei êa drao krih, si ngă mse\ snăn djo\ amâodah h’ăi, lehana\n si srăng ngă ]ia\ng mghaih msir mnơ\ng ngă anei bi mâo klei tu\ dưn?

. Phạm Công Trí: Brua\ ]ia\ng mkhư\ mta kman [ơ\ng agha kơ tiêu jing brua\ ngă nanao, [ia\dah truh hlăm yan hl^m lu mnuih pla mjing ka thâo b^t mghaih msir ôh mơ\ng klei găl sinh học. Êjai hnơ\ng êa hlăm lăn kno\ng [ia\, snăn yua hoá học mâo klei tu\ dưn, [ia\dah tơdah hjan hl^m lu, hnơ\ng êa hlăm lăn lu, snăn yua êa drao hoá học amâo mâo klei tu\ dưn ôh. Kman [ơ\ng agha đ^ lar pral, kyuana\n hlei war ba yua chế phẩm sinh học, mâo klei dưi mkhư\ kman hlăm agha, mơ\ng ana\n agha amâo jăk djiê bru\ ôh. {ia\dah ti war amâo mâo ba yua ôh chế phẩm sinh học, truh kơ mđia\ hriê, amâodah jih yan hjan leh drei srăng [uh yơh agha tiêu jhat, lehana\n hla dơ\ng k`^. Klei anei bi êdah kdrưh nik ho\ng klei djiê pral ana\n mơh, [ia\dah anei boh s^t jing klei djiê êmưt, `u mâo klei mnơ\ng ngă mơ\ng sui leh, mơ\ng 1 – 2 thu\n leh, [ia\dah mnuih pla mjing amâo mâo thâo kral ôh, leh kơ năn `u djiê kno\ng hlăm wang sa hruê kăm. Mơ\ng klei anei, mnuih pla mjing brei ngă jih djăp mta brua\, amâo mâo djo\ kno\ng ba yua êa drao hoá học ôh. Ara\ anei, lu mnuih pla mjing kno\ng knang kơ êa drao hoá học ]ia\ng mghaih msir klei anei, s^t nik amâo mâo srăng dưi ôh. {ia\dah brua\ anei drei nao êmuh phung k]e\ đru hlăm brua\ lo\ hma, amâodah nao kơ knơ\ng brua\ ksiêm hriăm kơ brua\ lo\ hma dliê kyâo, ]ia\ng mâo hdră ktrâo ata\t klei ma\ brua\ knua\ bi jăk, snăn kơh dưi mghaih msir klei djiê êmưt kơ ana tiêu. Hmei lo\ mâo klei ]ia\ng mta\, klei bru\ agha truh klei djiê êmưt, lehana\n đue# nao kơ klei djiê pral amâo yo\ng thâo, ngă kơ mnuih pla mjing bi tuh êyuh kơ êa drao hoá học hlăm knhal jih yan lu. Mơ\ng klei anei mơh ngă kơ ana tiêu ti Daklak, lehana\n hlăm lu ]ar mkăn ti Lăn Dap Kngư yua êgao hnơ\ng đei êa drao hoá học, ngă hmăi amâo mâo jăk kơ mnơ\ng [ơ\ng, lehana\n klei pô ]h^ asa\r tiêu srăng dleh ho\ng tar ro\ng lăn.

- Snăn, mse\ si klei ih mrâo yăl dliê leh, klei bru\ agha tiêu jing klei djiê êmưt kơ ana tiêu, snăn klei anei mơ\ng kbia\ hriê, lehana\n si hdră mghaih msir?

. Pham Công Trí: Klei ana tiêu djiê êmưt kbia\ hriê mơ\ng dua mta phu\n, mơ\ng kman ngă kơ agha, lehana\n mtưp mmao jhat fusanium ngă djiê êmưt luh đue# hlăm atu\t hrue# tiêu. Klei djiê êmưt tal dua, jing kbia\ hriê mơ\ng eh kan bi suôp pô ngă di`u [ơ\ng hlăm ju\m agha ngă kơ ana tiêu amâo lo\ dưi hrip ma\ ôh mta tu\ jăk mơ\ng lăn, mơ\ng ana\n hla tiêu dơ\ng êpih, lehana\n dơ\ng djiê [rư\ [rư\. Giăm anei, knơ\ng brua\ kreh knhâo brua\ lo\ hma dliê kyâo Lăn Dap Kngư thâo [uh mnơ\ng ngă bru\ agha, dliu hla pral ăt jing sa mta klei djiê ram [rư\ [rư\ mơh. Ho\ng tiêu hrue# leh mboh, amâodah hruê tiêu dôk drung. Brei drei thâo kral bi nik si ngă djiê êmưh anei kbia\ hriê mơ\ng kman [ơ\ng agha he\ amâodah mơ\ng mmao jhat kyua eh kan ba. Tơdah klei djiê êmưt kbia\ hriê mơ\ng mmao jhat ngă snăn drei bi mdjiê eh kan tal êlâo, bi tơdah djiê mơ\ng kman ngă hlăm agha, lehana\n mâo mb^t ho\ng mmao jhat ngă snăn drei mkhư\ kman ngă kơ agha lehana\n wa\t mmao jhat mtam. Mb^t ho\ng brua\ yua êa drao hoá học, snăn drei yua hbâo krih hlăm hla ]ia\ng md^ ai ktang kơ ana, kơ hla hd^p, lehana\n đru krơ\ng kơ ana tiêu amâo lo\ luh đue# ôh, lehana\n đru mtru\t agha pluh đ^ mrâo, snăn yap drei dưi nga\ leh. Ho\ng ana tiêu djiê êmưt, brua\ lo\ kru\ agha đ^ jing hla\m hdră krih êa hbâo jing yuôm bhăn snăk. Ho\ng klei ana tiêu djiê êmưt agha kreh tuôm ho\ng klei kdjăt, snăn răng hlăm klei pruê hbâo, lehana\n pruê, mta hbâo pruê bi djo\.

-La] jăk kơ  Thạc sĩ hnêc\ hriê leh hla\m klei bi blu\ hra\m anei!

                                                H’Nga – Y Khem pô ]ih hlo\ng ra\k.