VOV4.Êđê - Ara\ anei c\ar Kon Tum mâo hla\m brô 100 ha đang tiêu, k[^n lu ti [uôn pro\ng Kon Tum leh ana\n du\m kdriêk Đak Hà, Sa Thầy, Ngọc Hồi. Sna\n [ia\dah lu mnuih pla tiêu ti Kon Tum ka thâo kla\ ôh kơ hdra\ pla, kriê dla\ng nga\ truh hnơ\ng boh mâo leh ana\n hnơ\ng tu\ ja\k tiêu mâo amâo mâo đei pro\ng ôh.

          Klei hd^p mơ\ng go\ sang bi jưh knang kơ brua\ nga\ lo\ hma, [uh ana ksu, kphê ênoh ênil amâo mâo h’^t ôh đ^ tru\n amâo dưi thâo ôh, sui ho\ng anei mâo 5 thu\n, Nguỹên Văn Bá ti sa\ Đak Kâm, [uôn pro\ng Kon Tum bi mlih hdra\ duh [ơ\ng. Dla\ng [uh tiêu mâo ênoh h’^t h^n, ba w^t pra\k mâo hrui w^t đ^, ana\n `u bi trông ho\ng mo# anak duh bi liê ba pla du\m êtuh phu\n gơ\ng tiêu. Thu\n mlan ga\n hgao dja\l h^t, leh du\m thu\n nga\ brua\ sua\i êma\n, knhal tuc\ đang tiêu mơ\ng go\ sang `u a\t kbia\ mnga bi adiê mơh; kno\ng gơ\ amâo mâo djo\ mse\ ho\ng klei pô c\ia\ng ôh. Mb^t ho\ng pô c\ih klei mrâo kơ kdrêc\ anei nao c\ua\ dla\ng đang tiêu mơ\ng go\ sang, Bá ya\l dliê: kyua pô ka thâo ôh kơ hdra\ mnêc\ nga\ brua\ pla, kriê dla\ng mta ana anei, bohnik hla\m wưng kriê dla\ng kơ ana tiêu leh hrui pe\ boh: “ Dla\ng kluôm kâo a\t mâo leh mơh klei thâo [ia\ ka dja\p ênu\m ôh. Kyua mâo êkei adih mâo hrui pe\ leh lu thu\n tiêu. Kâo [uh ti ana\p ya brua\ pô êmuh gơ\ ana\n ktrâo brei kơ hdra\ mnêc\ pla mjing kriê dla\ng. Si tôhmô ya mta ana tiêu c\ia\ng. Bi klei kơ mnơ\ng nga\ bi djiê pral, djiê êmưt dla\ng tơ mâo klei mnơ\ng nga\ bi duah êmuh tui hria\m nga\ ta\p ana\n leh mơh, ka thâo kla\ nik kơ hdra\ mnêc\ nga\ brua\ ôh.”

      Tui duah leh ana\n blu\ hra\m ho\ng du\m phung ba pla tiêu ti Kon Tum [uh snei:  “Mdê bi pô mâo mdê mơh hdra\ kriê dla\ng kơ ana tiêu”. Wưng leh hrui pe\ boh, hla\k êjai ana tiêu c\ia\ng bi mâo klei kriê dla\ng kja\p, djo\ ho\ng hdra\ pioh ana tiêu lo\ w^t kru\ jing mpra\p kơ yan bi mnga leh ana\n bi adiê mrâo, sna\n lu mnuih pla tiêu ti Kon Tum amâo mâo thâo ôh mơ\ng hdra\ mnêc\ mse\ si bi mkhư\ êa, mgang mkhư\ klei mnơ\ng nga\ bi êluh kdrêc\ hrue# kyua djo\ kman nga\..... kơ ana tiêu. Amai Nguyễn Thị Thoa ti alu\ Thanh Xuân, sa\ Đak Ngok, kdriêk Đak Hà brei thâo: `u kriê dla\ng đang tiêu pô a\t mse\ ho\ng kriê dla\ng kơ ana kphê amâo dah ksu mơh, dla\ng kluôm leh pe\ boh, leh riêk ma\ kta\k ksu sna\n pô bi dưm hbâo kơ `u: “ Leh hrui pe\ boh sna\n pô bi ba dưm hbâo NPK kơ tiêu leh ana\n hbâo vi sinh, hbâo bru\. Bi hbâo bru\ jing hbâo eh mnơ\ng rông bi mđam he\ ho\ng c\ur bi bru\.”

      Amâo djo\ kno\ng du\m phung mrâo mphu\n ba pla tiêu ôh amâo mâo dja\p ênu\m klei thâo c\ia\ng bi mđing hla\m klei ba pla, kriê dla\ng mta ana anei. {ia\ ho\ng phung ba pla tiêu lac\ jing sui thu\n mâo leh klei thâo, kyua mâo klei m^n amâo mâo bi mđing leh ana\n duah thâo ma\ tu\ kơ mâo mơh kơ hdra\ kriê dla\ng ana tieu. Kjham h^n kơ ana\n, mâo đa du\m go\ êsei kyua  nga\ c\ia\ng bi dja\l leh amâo mâo klei mpra\p ôh klei thâo  kơ brua\ pla tiêu. Klei m^n ta\p mâo pla  bi duah bi êmuh hria\m ta\p ana\n leh ana\n kriê dla\ng kơ ana tiêu lu jing hluê si klei pô anei lac\, pô adih ktrâo yơh . Nguỹên Đức Trung ti alu\ 8, sa\ Đak Kâm, [uôn pro\ng Kon Tum brei thâo:“ Leh wưng hrui pe\, drei bi mkhư\ êa amâo mâo hlo\ng krih êa ôh c\ia\ng kơ gơ\ bi kbu\m kbia\ mnga. Drei bi mkhư\ êa bi `u thu leh ana\n bi kbu\m mnga. Mâo sa mlan êdei sna\n kơh drei krih êa `u sra\ng hlo\ng kbia\ mnga mtam. Dưm mơh hbâo pruê lu jing hbâo lân ho\ng kali c\iang kơ êlưih kbia\ mnga. Bi đạm dưm [ia\ đuic\, gơ\ nga\ sna\n yơh.”

      C|o\ng lac\ pô mâo lu klei thâo kriê dla\ng kơ ana tiêu leh hrui pe\, Lê Văn Thư ti [uôn Bua, sa\ Êa C|im, [uôn pro\ng Kon Tum lac\ snei:“ Leh hrui pe\ tiêu pô bi kha\t adhan. Du\m adhan krô, mnơ\ng nga\ drei hrui m[^n he\ ba dưm ti anôk mka\n leh ana\n ba c\uh. Leh kơ ana\n drei raih c\ur,  krih sulfat đồng. Êlâo kơ krih êa brei `u bi mnga sa hruê ka\m, sna\n drei lo\ krih sulfat dồng sa bliư\ dơ\ng. Drei krih êa brei `u bluh kna\t mda sna\n drei bi krih êa drao bi mdjiê hlua\t sa bliư\. Drei mgang klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\ kơ tiêu hla\m sa mlan bi krih mâo dua bliư sulfat đồng. Leh mâo mkrah wah đang tiêu bi mnga leh, sna\n drei krih hbâo kơ hla sa bliư\ c\ia\ng `u đuôm boh.”

      Klei truh mơ\ng brua\ amâo thâo kla\ amâo dah ba yua lu đei hdra\ mnêc “hmư\ lac\”, “ ktrâo mtô” brei hla\m brua\ kriê dla\ng kơ ana tiêu leh hrui pe\ nga\ kơ amâo mâo [ia\ ôh mnuih [uôn sang pla tiêu ti Kon Tum le\ hla\m tlao ka\n jing, hia ka\n jing mơh. Truh kơ [uh ana tiêu pô [rư\ hruê [rư\ djiê ram sna\n kơh thâo ya klei pô c\ia\ng, sna\n gơ\ êgao leh.

      Kyua ka thâo kjăp ôh hdră pla mjing lehana\n dlăng kriê wiê ênăk, mb^t ho\ng klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă đ^ lê], boh nik klei k`^ hla, bru\ agha, ngă kơ hnơ\ng boh mnga, lehana\n hnơ\ng jăk asa\r tiêu tru\n hro\, hmăi pro\ng kơ klei mnuih pla mjing ma\ brua\. Si phung pla tiêu srăng ngă ]ia\ng kơ mâo klei tu\ dưn? Nguyễn Văn Chương, pô thơ\ng kơ brua\ pla mjing srăng la] kơ klei anei:

      - Mnuih pla tiêu hlăk dôk găn hlăm klei dleh dlan kyua mnơ\ng ngă k`^ hla lehana\n bru\ agha kơ ana tiêu, snăn akâo kơ ih brei thâo mơ\ng mâo klei mnơ\ng ngă anei, lehana\n si hdră răng mgang?

        . Nguyễn Văn Chương: Mnơ\ng ngă k`^ hla, bru\ agha snăn klei anei drei dlăng bi nik kơ agha. Agha tiêu amâo mâo djo\ agha dơ\ng ôh, [ia\dah agha  bi kpu\m lehana\n đ^ jing giăm [o# lăn. Snăn agha ênưih snăk tuôm ho\ng klei amâo mâo jăk, hrip ma\ mnơ\ng tu\ jăk pral mơh, lehana\n djo\ mnơ\ng ngă pral mơh. Tiêu khăp kơ h’ăp msah, [ia\dah amâo mâo dưi tu\ ôh ho\ng klei dram êa. Tơdah tuôm ho\ng klei dram êa tiêu srăng tuôm ho\ng mmao jhat gam, mnơ\ng ngă hlăm năn kbia\ hriê mơ\ng klei kman ngă bi bru\ agha, lehana\n jih jang mnơ\ng dhơ\ng hd^p amâo mâo jăk srăng ngă kơ ana tiêu, ana tiêu ana\p srăng tuôm ho\ng klei djiê pral lehana\n djiê êmưt kbia\ hriê mơ\ng virus. Tăp năng mnuih pla mjing blei ba êđai mjeh tiêu, amâo mâo lôk ôh hruh mjeh, kno\ng riêk ma\ sa êlan leh kơ năn ba pla. Pla mb^t ho\ng kpu\ng mse\ snăn srăng ngă kơ agha tiêu tuôm ho\ng klei dram êa, lehana\n lo\ tuôm ho\ng hruh ksu păn he\ agha amâo mâo dưi kbia\ kơ ta] ôh.

      Kơ hdră răng mgang, tơdah [uh agha tiêu bi bo\k, ju\ leh, [ia\dah ăt adôk pluh agha mơh, snăn drei dưi yua êa drao krơ\ng hnơ\ng đ^ jing RIC 10Wp pioh kơ tiêu, drei pruê ju\m phu\n, leh kơ năn 15 – 20 hruê srăng pruê hbâo.

      - }ia\ng kơ ana tiêu đ^ jing jăk, rơ\ng mâo boh mnga tu\ dưn, ih mâo mơ\ ya klei lo\ mta\ kơ mnuih pla mjing?

       . Nguyễn Văn Chương: Tơdah pla tiêu ]ia\ng mâo klei kjăp snăn brei mđing hlăm du\m brua\ snei. Tal êlâo, kơ brua\ dlăng kriê wiê ênăk, tal dua jing kơ klei răng mgang. Sitôhmô drei răng mgang êlâo, đăm dôk guôn tiêu mâo leh klei djiê pral, djiê êmưt snăn mmông ana\n hơăi leh. Drei yua êa drao sinh học, pioh răng mgang, jing mta êa drao dưi mkhư\ mta mmao jhat, drei krih ]ia\ng răng mgang êlâo. Mnuih pla mjing bi ksiêm dlăng, răng đăm lui phu\n tiêu tuôm ho\ng klei dram êa ôh, lehana\n krơ\ng hnơ\ng h’ăp msah nanao kơ tiêu. Tal tlâo jing klei kơ mjeh. Lehana\n knhal tu] jing hbâo pruê jing pruê ho\ng ênoh [ia\, lehana\n mbha ngă hlăm lu blư\, lehana\n ruah hbâo anôk mâo leh ana\n knăl jăk. Êlâo kơ yua hbâo dlăng he\ bi nik, ya mta klei mta\ hlăm năn. Lông ba yua êlâo hlăm du\m phu\n, lehana\n pioh nanao kdô hbâo pruê.

      Klei kơ mjeh, jing brei yap mrô sa, ara\ anei mjeh mnuih pla mjing kreh ruah amâo mâo đei jăk ôh, hrue# mjeh amâo mâo mboh, pla truh kơ thu\n tal dua, tal tlâo leh tăp năng hlo\ng ram he\. Lehana\n klei pla tiêu bi tio\ êran, mđ^ lar ênha\ pro\ng, snăn klei amâo mâo hơ^t ăt jing pro\ng mơh. Êjai mjut mjing mjeh tiêu brei ksiêm êmuh ho\ng mnuih knhăk thâo leh hlăm brua\ pla tiêu, hlăm năn nao kơ anôk brua\ ksiêm duah klei kreh knhâo brua\ lo\ hma dliê kmrơ\ng Lăn Dap Kngư. Ara\ anei anôk ana\n mâo hdră đru k]e\ klei dlăng kriê wiê ênăk kơ mnuih pla mjing.

     - Sna\n he\, la] jăk kơ ih lu ho\!

                                                  H’Nga – Y Khem pô ]ih hlo\ng ra\k