VOV4.Êđê- Hlua\r [ơ\ng ana ktơr yan hjan anei hla\k dôk đ^ lar pral ti dja\p alu\ wa\l hla\m kluôm ala ]ar. Mrâo anei, Knơ\ng brua\ ra\ng mgang mnơ\ng pla mjing mko\ mjing leh hdra\ mjua\t bi hria\m bi trông ]hai kơ hdra\ gang mkhư\ klei hlua\t ktơr bi rai kơ phung knua\ druh brua\ lo\ hma 19 ]ar, [uôn pro\ng kr^ng Dưr kwar krah, ktuê hang ks^ Dhu\ng kwar krah lehana\n kr^ng La\n dap kngư. Gưl mtô bi hria\m tal anei k`a\m đru kơ alu\ wa\l pral thâo kral, po\k nga\ du\m hdra\ gang mkhư\ djo\ guôp, ba w^t klei tu\ dưn ho\ng mta hlua\t [ơ\ng ana ktơr anei:

Hluăt ktơr mâo ana\n klei Anh pia jing Fall Armyworm, ana\n kreh knhâo jing Spodoptera frugiperd. Anei jing mta hluăt mrâo mâo, dưi đue# hiu kbưi, [ơ\ng ktang lu mta mnơ\ng pla mjing, boh nik gơ\ ktơr. Leh bi mklă hluăt ktơr `u\ kma hlăm Việt Nam, Phu\n bruă Lo\ hma mđ^ kyar kr^ng [uôn sang m’^t hră g^t gai du\m knơ\ng bruă thơ\ng kơ bruă lo\ hma lehana\n du\m ]ar ksiêm dlăng hnơ\ng hluăt hlăm ana ktơr lehana\n du\m mta mnơ\ng pla mjing mkăn; ktrâo la] kơ mnuih [uôn sang ngă lo\ hma ba yua du\m hdră mkhư\ gang hluăt ktơr ]ia\ng mhro\ klei lui] liê.

Hluê si Anôk bruă răng mgang mnơ\ng pla mjing, kluôm ala mâo hlăm brô 1 êklăk ha ktơr. Ti du\m ]ar kr^ng hang ks^ Dhu\ng kwar Krah lehana\n lăn Dap kngư ara\ anei hluăt ktơr hlăk đ^ lar. Bruă hâo hưn klei jing thâo kral mta hluăt anei jing ]ia\ng êdi k`ăm đru mnuih [uôn sang ngă lo\ hma mâo hdră mkhư\ gang.

Nguyễn Quý Dương, k’iăng khua Anôk bruă răng mgang knơ\ng pla mjing brei thâo; du\m alu\ wa\l bi t^ng dlăng ênhă pla ktơr ti mdê bi wưng ]ia\ng mâo hdră mkhư\ gang hluăt ktơr. Tơdah ana ktơr pro\ng êbeh 50 hruê, sơnăn amâo mâo guôn mkhư\ gang ôh kyua dah amâo mâo boh tu\ dưn ôh. Ktơr gu\ 50 hruê du\m ênhă pro\ng, si hnơ\ng hluăt , sơnăn mâo hdră mkhư\ gang mơh he\ amâo dah h’a^, rơ\ng kjăp klei mkiêt mkriêm, ba w^t boh tu\ dưn h^n. “Klei yuôm bhăn h^n siă suôr ho\ng đang ktơr”, Nguyễn Quý Dương m`ă klă.

Hluăt ktơr yan hjan anei [ơ\ng hla ktơr

Kơ hdră mkhư\ gang hluăt ktơr, Anôk bruă răng mgang mnơ\ng pla mjing mtă mtăn hluê ngă du\m hdră bruă kriê dlăng kluôm mâo:

Hluê hdră duh mkra: Jik bi doh rơ\k rung djiêu gah đang ktơr ]ia\ng bi mhro\ anôk hluăt dôk. Klei tlăng lăn [hu krô ]ia\ng boh hluăt hlăm lăn djiê amâo dah ênưih mnơ\ng hd^p đơdiêt mâo klei tu\ dưn bi mdjiê. Pla bi kmlah ktơr – mdiê lo\ leh yan pla ktơr ]ia\ng mdjiê boh hluăt hlăm lăn.

Hluê hdră ngă ho\ng kiê kngan: Khăng nao ksiêm dlăng đang lo\ hma, boh nik gơ\ wưng ktơr mâo mơ\ng 3 – 6 po\k hla ]ia\ng hmao [uh hruh boh hluăt, mă ]uh he\. Ba yua hbâo pur amâo dah êa k[u khuăr tuh hlăm [ro\ng ktơr ]ia\ng mdjiê hluăt mda.

Hluê hdră ba yua sinh học: Mhro\ ba yua êa drao hoá học krih kơ mnơ\ng pla mjing ]ia\ng răng mgang mnơ\ng hd^p đơđiêt mâo klei tu\ dưn. Ba yua chế phẩm m’mao mtah, m’mao ko#, vi khuẩn Bt, virus NPV ]ia\ng krih hlăk êjai hluăt adôk đơđiêt. Phưi tha hông ală hrah... du\m mta mnơ\ng [ơ\ng kđeh ]^m mse\ si ksê siap khăng pioh [ơ\ng hluăt mrâo k]eh- hluăt adôk mda.

Thâo [uh hnưm êlưih ktuê dlăng bi mdjiê hluăt ktơr yan hjan

Hluê mnê] mplư ho\ng mnơ\ng [ơ\ng: Mplư ho\ng pui hluê mnê] dưm mnơ\ng [ơ\ng mâo mta êa k`^ mâo pheromone, mplư ho\ng mnơ\ng [ơ\ng m’mih msăm amâo dah mplư ho\ng mnơ\ng pla hlăm đang ktơr, pla mpluă du\m ênhă pla rơ\k mbô, ktơr ê –un hnưm h^n mkă ho\ng yan pla mjing ]ia\ng mplư hluăt p’pro\ng nao mboh. Ba yua hdră mnê] mplư ho\ng mnơ\ng [ơ\ng mdjiê hluăt p’pro\ng, kt^ mă he\ hruh boh hluăt lehana\n krih êa drao mkhư\ gang hluăt mda hlăm du\m ênhă ba yua mnê] mplư ho\ng mnơ\ng pla.

Hluê hdră hoá học: Ba yua du\m mta êa drao răng mgang mnơ\ng pla mjing hlăk brei ba yua ]ia\ng krih mkhư\ gang hluăt lu êdi wưng ktơr mơ\ng 3 – 5 po\k hla, krih aguah ưm amâo dah adiê tlam êđăp. Ba yua êa drao răng mgang mnơ\ng pla mjing hluê 4 mta ]ua\n djo\ (djo\ êa drao, djo\ wưng, djo\ hnơ\ng).

Klei thâo [uh hnưm jing yuôm bhăn êdi ]ia\ng mkhư\ gang hluăt ktơr. Hluê ho\ng ana\n, mnuih [uôn sang ngă lo\ hma bi ksiêm dlăng jê` jê` đang lo\ hma pô, 2 hruê ksiêm dlăng 1 blư\, ksiêm dlăng đang lo\ hma hluê t^ng ang^n puh nao, ksiêm dlăng tuê roh đang lo\ hma lehana\n hlăm krah đang lo\ hma. Bi mđing du\m hruh hluăt, boh hluăt mrâo k]eh amâo dah boh hluăt `u\ [ơ\ng hlăm kuôt mda. Klei jing mơ\ng hluăt ktơr ti wưng hluăt mda ênưih thâo kral. Kyua ana\n, mnuih [uôn sang ngă lo\ hma bi ksiêm dlăng jê` jê` ]ia\ng hmao [uh mkhư\ gang mta hluăt anei./.

Y-Khem Niê pô mblang