VOV4.Êđê - Du\m thu\n êlâo, ênoh ]h^ tiu đ^ lehana\n h’^t kja\p, kyua ana\n mnuih pla mjing bi tio\ êran pla tiu. Brua\ bi kluh ba pla tiu lu đei, amâo uê` kơ klei hưn ra\ng, mta\ mta\n nga\ kơ du\m ênha\ tiu djo\ mnơ\ng nga\, mb^t ana\n, du\m thu\n êgao, ênoh ]h^ tiu tru\n nanao nga\ kơ lu go\ êsei le\ hla\m klei đuôm nư.

Thu\n 2012, kbia\ mơ\ng Hải Dương hriê kơ ]ar Dak Nông mko\ mjing bruă mă, êdei du\m thu\n mkuôm pioh, go\ êsei Bùi Xuân Bỉ blei 1 ha lăn ti alu\ Dak Kual 5, să Dak N’drung, kdriêk Dak Song ]ia\ng hd^p mda lehana\n ngă lo\ hma. Sui ho\ng anei 6 thu\n, [uh ênoh tiêu đ^, go\ êsei `u ]an thiăm 200 êklăk prăk ]ia\ng duh bi liê pla 1 êbâo 300 phu\n gơ\ng tiêu. 2 thu\n êgao, tiêu hrui pe\ boh tal êlâo sơnăn ênoh tiêu mphu\n tru\n, thu\n anei hrui pe\ lu sơnăn ênoh tiêu toh hroh kjham h^n. Ka yap ôh, đang tiêu sang Bùi Xuân Bỉ lo\ k`^ hla djiê [rư\ [rư\. Mơ\ng wưng tiêu mâo klei bi êdah k`^ hla hlo\ng truh kơ tiêu djiê krô kno\ng ka bo\ mơh 1 mlan, ngă kơ go\ êsei `u amâo hmao msir mghaih ôh:

“Hrui pe\ mâo 2 thu\n ho\ng anei, sơnăn go\ êsei `u tla nư ka jih mơh, du\m adôk thu\n anei djiê jih mơh, pô msir mghaih [rư\ [rư\ yơh si thâo lo\ ngă”.

Amâo đei kbưi ôh ho\ng hma Bùi Xuân Bỉ, êbeh 3 ha tiêu thu\n tal 7 mơ\ng go\ êsei Phạm Huy Thìn ăt djiê giăm jih mơh, [ia\dah amâo mâo hdră đru do\ng ôh. Hluê si Phạm Huy Thìn, tal êlâo tiêu mâo klei bi êdah krô mkrah hla, đađa ana tiêu mâo klei bi êdah k`^ hla lehana\n êluh hla lehana\n truh kơ klei bru\ agha, êluh atu\t hla lehana\n ka bo\ mơh 1 mlan êdei hrue# tiêu djiê krô. }ia\ng đru do\ng đang tiêu, go\ êsei `u iêu leh kỹ sư hriê đru k]e\ ktrâo la] lehana\n blei êa drao răng mgang mnơ\ng pla mjing ]ia\ng krih 3 blư\, [ia\dah amâo mâo boh tu\ dưn ôh. Ăt mse\ ho\ng lu go\ êsei mkăn, ara\ anei go\ êsei Phạm Huy Thìn le\ hlăm klei dleh dlan hlăk êjai adôk đuôm nư knơ\ng prăk knu\k kna êbeh 800 êklăk prăk:

“Tiêu go\ êsei kâo djiê mrâo [uh 2 mlan ho\ng anei leh, mta phu\n tiêu djiê kyua du\m mta m’mao ngă. Thu\n anei adiê hjan lu đei, ăt krih êa drao hlăm phu\n truh kơ 3 blư\, [ia\dah amâo mâo boh tu\ dưn ôh, sơnăn go\ êsei amâo mâo lo\ krih ôh”.

Mơ\ng klei ksiêm dlăng mb^t ho\ng mnuih [uôn sang ti đang war mâo tiêu djiê, aduôn Đinh Thị Quỳnh Nga, Kỹ sư Anôk bruă Răng mgang mnơ\ng pla mjing lehana\n brua\ pla mjing kdriêk Dak Song, brei thâo; yan adiê thu\n anei hjan lu đei, jih jang du\m ênhă tiêu ti să Dak N’drung mâo m’mao, kman, hluăt lăn ngă sơa^, đađa ênhă dram êa mb^t ho\ng mnơ\ng ngă krô hla bluh đ^ ktang ngă kơ tiêu krô hla truh kơ djiê. Hluê si klei t^ng knăl hruê mlan kơ ana\p hnơ\ng tiêu djiê năng ai lo\ dơ\ng đ^ kyua mnơ\ng ngă đ^ lar. Ara\ anei knơ\ng bruă lo\ hma hlăk hluê ngă du\m hdră bruă ]ia\ng mhro\ mnơ\ng ngă tưp lar kơ ana tiêu, mhro\ tui] hnơ\ng klei lui] liê kơ mnuih [uôn sang:

“Êngao kơ mnơ\ng ngă djiê pral, djiê êmưt, sơnăn lo\ mâo du\m mta mnơ\ng ngă ana\n jing mnơ\ng ngă ju\ hla tiêu. ~u mdê ho\ng mnơ\ng ngă djiê pral, djiê êmưt, tal êlâo `u mâo hlăm hla, tăp năng ti grio\ hla, tăp năng hlăm krah hla. Mnơ\ng ngă anei mdê ho\ng m’mao hdăng ngă, m’mao hdăng ngă mâo gru bi kd^t ju\ hlăm krah hla, bi mnơ\ng ngă ju\ hla, s^t mâo mnơ\ng ngă hla `u ko# he\, mnơ\ng ngă anei hnơ\ng tưp lar pral êdi, tưp lar hluê ang^n, tăp ang^n nao sơnăn mnơ\ng ngă tưp lar tăp ana\n mơh”.

Ara\ anei kluôm să Dak Ndrung mâo hlăm brô 1 êbâo ha tiêu, du\m thu\n êlâo dih ênoh tiêu đ^ lehana\n h’^t kjăp, sơnăn mnuih [uôn sang bi kluh pla tiêu, amâo uê` kơ klei mtă mtăn mơ\ng knơ\ng bruă lo\ hma, klei truh tơl ana\n jing mnơ\ng ngă bluh đ^ ngă lu ênhă tiêu djiê, sang lui] liê [ia\ ăt mâo du\m pluh gơ\ng mơh, bi lu truh du\m ha. Tiêu djiê mb^t ho\ng ênoh tiêu tru\n n’nao đrông ngă lu mnuih [uôn sang ngă lo\ hma le\ hlăm klei đuôm nư.

Ho\ng ênha\ gia\m 30 êbâo ha, ênha\ mboh mâo 15 êbâo ha, hnơ\ng mâo gra\p thu\n truh 31 êbâo ton, Daknông jing sa hla\m du\m ]ar mâo ênha\ tiu pro\ng êdi ti kr^ng la\n dap kngư. Ana tiu đru mguôp yuôm bha\n kơ hnư hrui w^t mơ\ng mnuih [uôn sang ti alu\ wa\l. Kha\ sna\n, brua\ bi kluh ba pla ana tiu hla\m wưng êgao k[ah klei ksiêm dla\ng lehana\n hnơ\ng mâo lu h^n ho\ng klei ]ia\ng, mnơ\ng nga\ dleh ksiêm dla\ng hla\k dôk arưp ba lu klei amâo ja\k. Ara\ anei, mnuih pla tiu ti ]ar Daknông amâo djo\ kno\ng tla\ ana\p ho\ng ênoh ]h^ tru\n, [ia\dah lo\ tla\ ana\p ho\ng klei mnơ\ng nga\ ka mâo êa drao dưi gang mkhư\, hma\i truh kơ brua\ duh mkra go\ êsei. Si sra\ng nga\ ]ia\ng kơ ana tiu đ^ jing ja\k, si hdra\ ]ia\ng thâo kral du\m mta mnơ\ng nga\ ti ana tiu lehana\n hdra\ gang mkhư\? Hla\m kdrê] Hra\m mb^t ho\ng [^ng nga\ lo\ hma hruê anei, hmei mâo klei bi blu\ hra\m ho\ng Nguyễn Tuấn Khải, Khua knơ\ng brua\ pla mjing lehana\n ra\ng mgang mnơ\ng pla mjing ]ar Daknông kơ klei anei:

-Akâo kơ ih yăl dliê klah ]u\n klei pla mjing tiu ti Daknông hla\m wưng êgao, lehana\n si klei dleh dlan dôk găn?

Nguyễn Tuấn Khải: Mse\ ho\ng klei drei thâo leh ]ar Daknông anei wưng êgao jing anôk pla mjing tiu lu êdi, [uh klei mse\ djuê ana hmei mâo leh mơh klei gha\ mnuih [uôn sang, jing đăm rua\t pla mjing lu ôh, kyuadah srăng djo\ tuôm ho\ng djăp mta klei, lehana\n srăng ba klei lui] liê pro\ng kơ mnuih pla mjing. Hlăm wưng leh êgao, drei tuôm ho\ng klei tiu djiê, ngă kơ mnuih pla mjing dôk amâo mâo hơ^t p^t amâo mâo mđao. Truh he\ klei mse\ snăn, mse\ ho\ng klei hmei tuôm la] leh ana tiu ]ia\ng kơ sa klei hd^p brei thâo dlăng kriê wiê ênăk jăk, tơdah amâo mâo dưi ngă ôh, s^t nik djăl snăk tuôm ho\ng klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă, kyuadah ana tiu ênưih snăk hmăi amâo mâo jăk mơ\ng adiê bi mlih, lehana\n mơ\ng klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă.

-Snăn ara\ anei, akâo kơ ih lo\ mblang brei bi nik ya ngă ana tiu hlăk tuôm ho\ng klei mse\ si ara\ anei, kơ klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă?

Nguyễn Tuấn Khải: klei ana tiu djiê kbia\ hriê mơ\ng lu mta klei, mse\ si pla mjing hlăm anôk lăn amâo mâo guôp, tal dua jing kơ mjeh mjiêng, tal tlâo jing klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă. Amâodah drei pia jing bi klin jih jang djăp mta truh kơ klei ana tiu djiê yơh. Tal êlâo drei pla tiu bi ruah anôk lăn jing guôp ho\ng ana tiu. Tal dua, mjeh, kyua bi tio\ êran hlăm klei pla tiu, mơ\ng ana\n ruah mjeh amâo mâo nik ôh, anei mơh jing pô phu\n ba klei mnơ\ng ngă truh kơ klei djiê ana tiu. Tal tlâo, êjai dlăng kriê wiê ênăk ana tiu amâo mâo ngă djo\ ho\ng klei bhiăn dlăng kriê kơ ana tiu ôh, mse\ si klei bi mdoh lăn, mkra lăn, gang mkhư\ klei mnơ\ng ngă, lehana\n hlua\t lăn, snăn yơh truh kơ klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă kơ ana tiu djiê. Kyuana\n mâo klei pla mjing tiu, brei drei ngă bi s^t êm^t djo\ ho\ng klei bhiăn dlăng kriê wiê ênăk, mâo leh du\m dhar brua\ djo\ tuôm mta\ mtăn, ]ia\ng kơ drei dưi pla mjing tiu ho\ng klei kjăp, ba w^t klei tu\ dưn, đăm le\ ôh hlăm klei h’ưi êdi mse\ ho\ng wưng leh êgao.

-Ara\ anei, ]ia\ng dưi răng mgang kơ klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă ho\ng ana tiu, snăn du\m dhar brua\ djo\ tuôm mâo mơ\ klei mta\ kơ mnuih pla mjing?

Nguyễn Tuấn Khải: }ia\ng đăm mâo ôh klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă kơ ana tiu, hmei mâo mơh klei ]ia\ng mta\ kơ mnuih pla mjing, ho\ng hdră klah ]u\n snei: Êlâo h^n tơdah mâo hdră êlan ]ia\ng pla tiu snăn bi duah kr^ng lăn guôp ho\ng ana tiu. Tal dua, brei mđing kơ mjeh, êjai dôk ruah mjeh. Tal tlâo, bi dlăng kriê wiê ênăk djo\ ho\ng hdră mâo leh klei ktrâo ata\t pioh kơ ana tiu ]a\t đ^ jăk. Tal pa\, tơdah tuôm ho\ng klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă, êdah êdi jing klei djiê pral lehana\n djiê êmưt, snăn drei nao bi tuôm mtam ho\ng du\m dhar brua\ djo\ tuôm ]ia\ng mâo klei ktrâo ata\t mnuih pla mjing ba yua êa drao răng mgang, lehana\n hmei mâo klei lo\ mta\ kơ mnuih pla mjing nao kơ anôk kia\ kriê brua\ pla mjing lehana\n răng mgang mnơ\ng pla mjing êmuh kơ ana\n. jăk h^n drei dja\ ba mta mnơ\ng ngă ana\n, iêu phung knua\ druh hriê dlăng truh hlăm war pô snăn kơh ênưih thâo kla\ ya mta mnơ\ng ngă. Tui si klei kia\ kriê snăn hlăm grăp thu\n hmei po\k nanao adu\ mjua\t bi hriăm kơ mnuih pla mjing. Hmei ]ang hmăng kơ mnuih pla mjing nao tui hriăm ]ia\ng thâo kla\ kơ brua\ pla tiu, lehana\n răng mgang klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă.

-La] jăk kơ ih lu!

Y-Khem, H’Mrư pô ]ih hlo\ng răk