VOV4.Êđê- Klei ana hbei [lang tul knăt kyua mnơ\ng ngă hlăm ênhă pro\ng ti ]ar Gia Lai. Kno\ng ka bo\ sa thu\n [uh mâo, klei mnơ\ng ngă tul kơ ana hbei [lang tưp lar  hlăm ênhă pro\ng ti ]ar Gia Lai ho\ng êbeh 4.200 ha. Hnơ\ng tưp lar pral ngă kơ 70 êbâo ha ana hbei [lang hlăm kluôm ]ar hu^ dah djiê he\.

Go\ êsei Phạm Văn Thuỷ ti alu\ Kim Năng, să Ia Mrơn, kdriêk Ia Pa mâo 5 ha lăn hma hang ba pla hbei [lang. Thu\n dih hlăm hma kno\ng mâo ana đơđiêt mâo mnơ\ng ngă tu\l hla lehana\n `u ba ]uh leh hluê asa\p mtă mtăn mơ\ng du\m knơ\ng bruă lo\ hma. Khă sơnăn, thu\n anei, leh lo\ pla sơnăn păt dah kluôm đang hbei [lang mâo mnơ\ng ngă tu\l hla sơa^. Du\m ênhă pla mâo klei bi êdah mnơ\ng ngă kjham mơ\ng ana hbei mrâo ]a\t mtam. Wưng anei hbei [lang prăp êmiêt hrui mă boh, dlăng kơ đang hbei mâo mnơ\ng ngă srăng ngă kơ hnơ\ng mâo boh lehana\n hnơ\ng jăk hbei hro\ tru\n kjham, ana\p lui] ti mang, Phạm Văn Thuỷ ênguôt ai tiê:

“Thu\n dih kno\ng du\m du\m alu\ truh kơ 1 sào, [ia\dah thu\n anei leh pla mnơ\ng ngă đ^ lar păt ]ia\ng jih, ana hbei [lang mrâo ]a\t mnơ\ng ngă yơh. Ara\ anei kâo kăn thâo lei ya mta êa drao ]ia\ng mkhư\ gang. Ara\ anei mnuih [uôn sang bu] jih kno\ng hma mang đui], lui] liê ti mang. Si la] he\ mơ\ng djuê mjeh hbei [lang amâo thâo ôh ba hriê mơ\ng Tây Ninh amâo dah mơ\ng be\ anôk mâo mnơ\ng ngă 2 thu\n ho\ng anei đui], `u tưp lar kjham êdi, amâo djo\ kno\ng du\m kr^ng Ia Pa anei đui] ôh, [ia\dah du\m kr^ng riêng gah, digơ\ bui] ba ]uh he\”.

Aduôn Nguyễn Thị Hường, k’iăng khua Anôk bruă lo\ hma kdriêk Ia Pa, ]ar Gia Lai brei thâo, thu\n 2018, ênhă hbei [lang mâo mnơ\ng ngă tu\l hla kluôm kdriêk kno\ng hlăm brô 10 ha, [ia\dah thu\n anei đ^ êbeh 100 blư\. Anei jing 1 hlăm du\m kdriêk mâo ênhă pla hbei mnơ\ng ngă tu\l hla pro\ng h^n êdi hlăm ]ar lehana\n khă gơ\ knơ\ng bruă djo\ tuôm mơ\ng kdriêk mâo leh klei g^r ktưn mkhư\ gang, [ia\dah ka mâo klei bi êdah mjưh mdei ôh lehana\n păt dah amâo dưi ksiêm dlăng ôh:

“Anôk bruă ăt mse\ mơh Adu\ bruă lo\ hma mb^t ho\ng knơ\ng bruă sang ]ư\ êa du\m să mtô mblang kơ mnuih [uôn sang du\m hdră mkhư\ gang mnơ\ng ngă tu\l hla hbei [lang. {ia\dah ara\ anei, klă s^t klei anei dleh ksiêm dlăng, dleh bi mklă. Hdră bruă ngă ti ana\p mta, ho\ng hbei [lang yan puih mnga ara\ anei mâo 9 – 10 mlan, sơnăn hmei mtă mtăn kơ mnuih [uôn sang hrui mă lehana\n du\m djuê mjeh mâo mnơ\ng ngă sơnăn mtă mtăn kơ mnuih [uôn sang amâo mâo ba pla hlăm yan êdei lehana\n ba ]uh he\ djah djâo adôk yan êlâo”.

Hluê si klei ksiêm yap mơ\ng knơ\ng bruă lo\ hma ]ar Gia Lai, hlăm ênoh êbeh 4 êbâo 200 ha hbei [lang mâo mnơ\ng ngă, mâo êbeh 1 êbâo 600 ha mâo mnơ\ng ngă ti hnơ\ng man dưn truh kơ kjham, hnơ\ng mâo boh mnga srăng hro\ tru\n mơ\ng 50 – 90%. Mnơ\ng ngă tu\l hla kjham h^n lu êdi jing djuê mjeh HLS11, KM419, KM140 lehana\n KM98 -5. Sơnăn, yap mơ\ng mphu\n [uh sui ho\ng anei êbeh 1 thu\n, ênhă hbei [lang mâo mnơ\ng ngă tu\l hla ti Gia Lai đ^ êbeh 400 blư\. Gia Lai ara\ anei mâo 70 êbâo hbei [lang, kyua mnơ\ng ngă tu\l hla ka mâo ôh êa drao dưi mkhư\ gang, hnơ\ng tưp lar ăt ka dưi ksiêm dlăng mơh, sơnăn hlăm kluôm kr^ng pla hbei [lang ti ]ar mâo klei amâo mâo jăk. Đoàn Ngọc Có, k’iăng khua Knơ\ng bruă Lo\ hma lehana\n mđ^ kyar [uôn sang ]ar Gia Lai la] sơnei; mnơ\ng ngă tu\l hla hbei [lang jing mnơ\ng ngă tưp lar ti lu ]ar mkăn, sơnăn ]ia\ng mâo boh tu\ dưn, bruă răng mgang bi hluê ngă mđrăm mb^t ho\ng hnơ\ng pro\ng:

“ }ar ăt g^t gai ksă êmă bruă ngă anei. Ho\ng ênhă mrâo mâo mnơ\ng ngă [ơ [ia\ sơnăn ba ]uh mtam, bu] hwiê he\ du\m phu\n mâo mnơ\ng ngă ]ia\ng ba ]uh mtam. Ho\ng du\m ênhă mâo mnơ\ng ngă kjha sơnăn ba ]uh he\ mb^t ana\n ba pla mnơ\ng mkăn, ]ia\ng mkhư\ gang kman anei tưp lar”./.

Hmei mâo klei bi blu\ hrăm ho\ng Hà Ngọc Uyển, Khua Knơ\ng bruă mnơ\ng pla mjing leh anăn Kriê mgang mnơ\ng pla mjing Gia Lai kơ klei mnơ\ng ngă tul  ana hbei [lang leh anăn du\m hdră gang mkhư\ klei mnơ\ng ngă.

-Akâo kơ ih yăl dliê lăng si klei mnơ\ng ngă tu\l  hla hbei [lang hlăm ]ar Gialai truh kơ ara\ anei?

Hà Ngọc Uyển: Gialai jing sa boh ]ar mâo ênha\ pla ana hbei [lang pro\ng êdi hlăm kluôm ala. Ênha\ grăp thu\n mâo hlăm brô 60 êbâo ha, bi hlăm thu\n anei giăm truh 70 êbâo ha. Leh ktuê ksiêm klei mnơ\ng ngă tu\l hla hbei [lang jing mơ\ng virus pô ngă hlăm ]ar Gialai mơ\ng hlăk knhal jih thu\n 2018, hlăm du\m kdriêk nah Ngo\ Dhu\ng ]ar mâo Krông Pa, Ayun Pa, Ia Pa, Phú Thiện, lehana\n sa kdriêk nah Yu\ jing }ư\ Pưh. Phu\n tal êlâo mâo ho\ng mjeh hbei HLS 11, lehana\n ênha\ mnơ\ng ngă hlăm thu\n 2018 kno\ng êbeh 100ha. Truh thu\n 2019, yap mơ\ng yan puih mnga, hlo\ng kơ yan hjan truh ti wưng anei mâo leh êbeh 4.200ha mnơ\ng ngă. Hlăm ana\n hdjul [ia\ mâo hlăm brô 2.600ha, kah knar jing êbeh 1.400 ha lehana\n kjham lehana\n kjham h^n êdi jing 188ha, lehana\n dôk hlăm du\m boh kdriêk mâo leh klei mnơ\ng ngă mơ\ng thu\n dih sơăi. Mjeh mnơ\ng ngă jing HLS 11, KM 419, KM 140, lehana\n KM 98-5. Kno\ng ho\ng mjeh KM 194 [uh êdu đui] mnơ\ng ngă.

-Ya mta jing pô phu\n ba klei mnơ\ng ngă tu\l hla hbei [lang ti Gialai hlăm wưng êgao?

Hà Ngọc Uyển: Pô phu\n ba klei mnơ\ng ngă kơ hla hbei [lang anei jing mơ\ng virus mâo hlăm ana hbei [lang tưp lar pral snăk kbia\ hriê mơ\ng dua mta phu\n: Tal êlâo jing; tưp mơ\ng mjeh hbei [lang, tal dua jing anôk pla mjing ana\n mâo leh kman gam. Mơ\ng mjeh ana hbei jing kbia\ hriê mơ\ng mnuih pla mjing ]o\ng duah ma\ hjăn, bi mnia mblei du\ mdiăng hjăn, amâo mâo klei ksiêm dlăng mkhư\ gang mta virus khat, mơ\ng ana\n klei tưp lar amâo mâo dưi gang mkhư\. Tal dua jing mơ\ng eh kan bi suôp ko# pô ba hiu kman virus mơ\ng ana hbei mâo mnơ\ng nga\ gam hlăm ana hbei ka mâo mnơ\ng ngă. Mta tal 3 ana\n jing, truh kơ ara\ anei, hmei nao leh hlăm lu klei bi k[^n duah djăp hdră gang mkhư\ klei virus gam hlăm ana hbei snăn Việt Nam lehana\n hlăm tar ro\ng lăn ka mâo ôh mjeh hbei dưi kdơ\ng ho\ng klei virus ngă, anei yơh jing klei dleh êdi. Klei dleh tal dua, kyua mta virus anei ka mâo êa drao dưi mkhư\ `u ôh. Tal pa\, mơ\ng klei kia\ kriê, ksiêm dlăng đang hbei ti du\m alu\ wa\l snăn hmei [uh klei anei ho\ng ]ar Gialai, ana\n jing klei mnơ\ng ngă ăt adôk mâo nanao kyua mnuih pla mjing ti du\m kdriêk, đa đa alu\ wa\l pla nanao hbei [lang hlăm sa b^t lăn ana\n. Snăn yơh mâo anôk kơ djăp mta mnơ\ng jhat ngă ho\ng hbei [lang, mnơ\ng bi mtưp ba mơng anei anei truh kơ anôk adih, lehana\n jing anôk jăk kơ kman gam lehana\n đ^ lar.

-Ho\ng klei dôk mâo mse\ snăn, phu\n agha mse\ snăn, si hdră ih mâo pioh dru mnuih pla mjing?

Hà Ngọc Uyển: Lu klei bi k[^n trông ]hai leh kơ hdră gang mkhư\ klei kman nga\ tu\l hla hbei [lang, mâo Phu\n brua\ lo\ hma bi kla\ jing, klei mnơ\ng ngă tu\l knăl hla hbei [lang jing mta virus dleh thâo gang mkhư\. Kyuana\n brua\ tal êlâo jing Phu\n dhar brua\, lehana\n alu\ wa\l mâo klei mta\ mtăn kơ mnuih pla mjing, hlak mblang kơ mnuih [uôn sang [uh klei jhat mơ\ng mnơ\ng ngă anei lehana\n hdră gang mkhư\ dôk hlăm klei dleh. Mơ\ng ana\n, mnuih pla mjing brei mâo klei thâo săng djăp hdră bi răng, bi hro\ [ia\ h^n klei tưp lar. Tal dua, dhar brua\ thơ\ng kơ brua\ lo\ hma, lehana\n alu\ wa\l po\k adu\ mjua\t bi hriăm, lehana\n mko\ mjing brua\ bi hmô mdrơ\ng ho\ng klei mnơ\ng ngă tu\l hla hbei [lang anei. Tal 3, klei yuôm bhăn h^n jing, phung thơ\ng kơ brua\ anei jing anôk brua\ răng kriê mnơ\ng pla mjing, ara\ anei lo\ pia jing anôk brua\ đru kơ brua\ lo\ hma kdriêk bi kđiăm h^n klei ksiêm dlăng, t^ng knăl, êrô ]ua\ jê` jê` đang hbei, păn kjăp si klei mnơ\ng ngă tu\l knăt hla hbei. Mơ\ng ana\n, mâo hdră mghaih msir bi pral, djo\ ho\ng hdră ktrâo ata\t, s^t nik srăng klei tu\ dưn h^n. Tla pa\, hmei [uh ara\ anei Gialai ăt mâo leh klei g^t gai s^t êm^t, lehana\n ăt lo\ dơ\ng ngă, hlăm klei ksiêm dlăng, boh nik hlăm brua\ du\ mjeh ana hbei [lang mơ\ng kr^ng anei nao kơ kr^ng mkăn, boh nik du\m kr^ng mâo leh klei mnơ\ng ngă. Hmei la] klei yuôm bhăn jing mđing răng kơ eh kan bi suôp ko#, tơdah [uh hlo\ng krih êa drao mtam, k`ăm gang mkhư\ pô bi mtưp klei mnơ\ng ngă. Sa mta dơ\ng ana\n jing, hmei [uh hlăm du\m anôk mkăn ara\ng dưi ngă leh, jing yuôm bhăn êdi ana\n jing brei mâo klei thâo bi đru hlăm mnuih pla hbei. Đơ ênha\ pla hbei amâo mâo klei mnơ\ng ngă ôh, kyua ba pla mjeh jăk sơăi, bi đru hlăm klei ruah mjeh, ]ia\ng kơ jih jang pla mjeh jăk sơăi, snăn dưi gang mkhư\ klei mnơ\ng ngă.

-La] jăk kơ ih lu, hriê leh hlăm klei bi blu\ hrăm anei!