VOV4.Êđê - Hlăm wưng ara\ anei ana tiêu hlăk rông boh. Anei jing wưng yuôm bhăn mkla\ mklơ\ng kơ boh mnga, kơ hnơ\ng jăk asa\r tiêu. Kyuana\n, brua\ thâo kla\ kơ hnơ\ng ]ia\ng kơ hbâo mơ\ng ana tiêu hlăm wưng rông boh, srăng đru mnuih pla mjing lo\ mâo klei thâo dlăng kriê djo\ guôp, mơ\ng ana\n rơ\ng kơ ana tiêu mboh lu, lehana\n mâo asa\r tiêu jăk.

Mse\ ho\ng lu mnơ\ng pla mkăn, ana tiêu ăt ]ia\ng mbo\ hbâo bi djăp ênu\m đa lượng, trung lượng, lehana\n vi lượng, mse\ ho\ng klei dlăng kriê wiê ênăk ara\ anei. Boh s^t ara\ anei, klei ba yua hbâo vô cơ jing sa hlăm du\m hdră mkăp đạm, lân, kali, lưu huỳnh, calsi, magie, k`ăm ]ia\ng mđ^ boh mnga. Tui si phung kreh knhâo brua\ mbo\ hbâo vô cơ djo\ guôp srăng đru kơ ana tiêu đ^ jing ktang, dưi kdơ\ng ho\ng klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă. Lehana\n klei thâo kla\ ênoh ]ia\ng kơ hbâo hla\m grăp wưng ana tiêu đ^ jing, srăng đru kơ ana tiêu hrip ma\ jăk h^n mnơ\ng tu\ jăk mơ\ng hbâo pruê.

Wưng ana tiêu rông boh klei ]ia\ng kơ đạm, kali jing pro\ng, bi lân le\ [ia\. Đạm đru bi pro\ng boh pral h^n, mjing klei găl kơ brua\ ksu\n mbo\ mta jăk kơ asa\r hlăm wưng knhal tu]. Kali lu đru kơ klei bi klin lehana\n dja\ ba mnơ\ng tu\ jăk truh kơ asa\r ho\ng klei ênưih, ngă mđ^ boh mnga mâo lehana\n asa\r tiêu jăk. Đơ mta trung vi lượng mâo klei đru bi kna mnơ\ng tu\ jăk kơ ana tiêu, đru kơ asa\r tiêu bi msăr, lehana\n hăng h^n. Kyuana\n brua\ mbo\ djăp ênu\m hbâo hlăm wưng anei srăng mkla\ mklơ\ng boh mnga mâo, lehana\n hnơ\ng jăk kơ asa\r tiêu hlăm knhal jih yan. Tiến sĩ Nguyễn Văn Nam, pô thơ\ng kơ brua\ răng mgang mnơ\ng pla mjing, mơ\ng Sang hra\ Đại học Tây Nguyên brei thâo:

“Wưng anei jing wưng asa\r tiêu hlăk hlê đ^ pro\ng, lehana\n dơ\ng ksu\n mta krô hlăm asa\r, snăn diih ba yua djăp ênu\m du\m mta hbâo NPK. Mb^t ho\ng ana\n lo\ pruê hbâo vi lượng, boh nik, mâo kali lu pioh mjing asa\r tiêu pro\ng hgăl hlăm wưng anei”. {ia\dah, ăt lu mnuih pla tiêu pruê lu đei hbâo vô cơ ti wưng rông boh, lu jing hbâo đa lượng, amâo mâo mđing ôh kơ du\m mta hbâo trung vi lượng. Klei anei ngă amâo mâo bi kna ôh hnơ\ng tu\ jăk mâo kơ ana tiêu. Ngă truh kơ klei mtu\k mtu\l ba mnơ\ng tu\ jăk kơ ana. Êdah mơ\ng klei ana\n, mnơ\ng ngă bi kd^t hla, hla k`^, kprê` hla, luh boh… Thạc sĩ Phạm Công Trí, Khua adu\ brua\ ksiêm hriăm kơ brua\ lo\ hma dliê kyâo, Mơ\ng Knơ\ng brua\ ksiêm duah klei kreh knhâo brua\ lo\ hma dliê kyâo Lăn Dap Kngư la]:

“Hlăm brua\ pruê hbâo diih mđing kơ NPK, ara\ anei mâo đa đa NPK ]ih kb^n mb^t TE boh s^t lăn drei ka djăp ôh. Hnơ\ng trung vi lượng mâo hlăm hbâo đa lượng amâo mâo lu ôh. Snăn hlăm klei pruê hbâo lo\ mbo\ hbâo trung vi lượng ]ia\ng rơ\ng dưi mâo djăp ho\ng klei krih êa hbâo hla\m hla ho\ng hnơ\ng man djăp, amâo mâo djo\ ôh diih hmư\ la] k[ah trung vi lượng, snăn pruê amâodah krih lu đei srăng ngă jhat mơh kơ mnơ\ng pla, snăn hdơr yua bi djo\ ho\ng klei ktrâo ata\t”.

Mb^t ho\ng brua\ mbo\ hbâo vô cơ, snăn hbâo bru\ kăn dưi k[ah rei, pruê hbâo bru\ k`ăm bi êbhui] lăn, mđ^ jing lăn, mđ^ hnơ\ng jăk kơ lăn. Snăn hbâo anei amâo mâo dưi k[ah ôh kơ ana tiêu. Hlăm hbâo bru\ mâo lu mta jing amâo mâo ôh hlăm hbâo vô cơ. Êjai pruê hlăm lăn `u mkăp kơ lăn mta tu\ jăk kơ mnơ\ng pla, lehana\n lo\ mđ^ jing lăn, mơ\ng năn ba klei tu\ dưn ba yua hbâo hoá học. Lehana\n lo\ đru mjut mjing mnơ\ng dhơ\ng hd^p jăk hlăm lăn, đru mkhư\ kman jhat [ơ\ng agha tiêu. Klei yuôm bhăn h^n ho\ng ana tiêu. Diih pruê hlăm grăp thu\n mơ\ng 15 – 25 kg hbâo eh mnơ\ng rông leh bi mbru\, bi lu\k ho\ng chế phẩm trichoderma kơ sa gơ\ng tiêu, lehana\n lo\ pruê hbâo nitrat calsi, ]ia\ng mđ^ hnơ\ng calsi, lehana\n vi lượng kơ tiêu. Mb^t ho\ng ana\n lo\ mbo\ mta khoáng ]ia\ng đru kơ ana tiêu đ^ jing jăk h^n, bi ho\ng du\m ana tiêu sui thu\n leh, lo\ krih hbâo hlăm hla, đru mbo\ mnơ\ng tu\ jăk kơ ana tiêu mâo ai ktang. Đoàn Mễ, Khua anôk brua\ mtru\t mjhar brua\ lo\ hma kdriêk krông Hnang, ]ar Daklak brei thâo:

“Mb^t ho\ng pruê hbâo vô cơ, snăn hdơr pruê hbâo bru\. Kyuadah ho\ng ana tiêu klei ]ia\ng kơ hbâo bru\ jing lu snăk. Sa thu\n drei pruê dua blư\ ako\ yan hjan, lehana\n knhal jih yan hjan. Êngao kơ hbâo eh mnơ\ng rông drei mâo, lehana\n djăp mta djah bi mbru\ drei mđam leh tơl bru\ snăn drei lo\ dơ\ng thiăm hbâo bru\ vi sinh, `u mjing mnơ\ng dhơ\ng hd^p đru kơ ana tiêu mâo ai ktang kdơ\ng ho\ng klei kman ngă, boh nik mơ\ng du\m mta mmao jhat mse\ si phitoptoren, lehana\n furadium hlăm agha tiêu. Kyuana\n drei bi mguôp brua\ pruê hbâo bru\ eh mnơ\ng rông bi lu\k mb^t ho\ng hbâo vi sinh jing jăk h^n. Lehana\n brei diih mđing snei, hbâo bru\ vi sinh mâo mta mnơ\ng hd^p jăk snăn klei drei pruê, plah wah hbâo hoá học ho\ng hbâo bru\ brei bi kpleh [ia\ êdi hlăm 20 hruê, ]ia\ng kơ `u đăm hmăi amâo mâo jăk kơ du\m mta vi sinh hd^p”.

Hdră pruê hbâo kơ tiêu ăt brei diih mđing, kha\ jing hbâo hoá học amâodah hbâo bru\ diih hlo\ng pruê ti dlông [o# lăn ju\m phu\n tiêu mtam, điêt đuôt amâo mâo dưi duah kuai [uôr mnuôr êlam ôh hu^ djo\ jhat kơ agha tiêu. }ia\ng kơ hbâo bru\ drei pruê mâo klei tu\ jing kơ mnơ\ng pla, amâo mâo lu] hơăi mung mang ôh, snăn leh drei pruê drei tlu\m he\ ho\ng djah adra\ng amâodah rơ\k nah dlông. Bi hdră pruê hbâo hoá học jăk h^n ho\ng kr^ng Lăn Dap Kngư drei anei jing pruê dlông [o# lăn leh lăn msah ju\m knhal hla tiêu, kbưi ho\ng phu\n tiêu mơ\ng 60 – 70cm, ksul dj’dje\ ]ia\ng kơ hbâo mâo bi lu\k ho\ng lăn đăm ksul êlam ôh hu^dah ngă êka he\ agha tiêu. Tơdah drei mâo kdrăp krih jăk leh pruê hbâo, adiê amâo yo\ng lo\ hjan drei dưi krih  êa ]ia\ng kơ hbâo kma hlăm lăn. Tiến sĩ Tôn nữ Tuấn Nam, Khua adu\ brua\ kreh knhâo, Mơ\ng knơ\ng brua\ kreh knhâo brua\ lo\ hma dlie ekyâo Lăn Dap Kngư mta\:

“Ana tiêu `u mdê ho\ng lu mta mnơ\ng pla mkăn, jing êjai pruê hbâo ara\ng [uôr mnuôr pioh pruê hbâo hlăm năn, ]ia\ng kơ lăn êbhui], [ia\dah ho\ng ana tiêu jing mta mnơ\ng pla agha `u awa\t snăk, lehana\n ênưih snăk djo\ mta kman jhat gam, lehana\n klei tloh agha tiêu jing amâo mâo jăk ôh, kyuana\n drei pruê hbâo kơ dlông [o# lăn, lehana\n hbâo srăng lik [rư\ [rư\ kma hlăm lăn, điêt đuôt amâo mâo jăk ôh drei [uôr mnuôr m^ndah ]ia\ng pruê hbâo”.

Snăn hlăm wưng tiêu rông boh, brei diih mđing kơ brua\ pruê hbâo bi djo\ djăp mta đạm, lân, kali lehana\n thiăm mbo\ bi ênu\m trung vi lượng. Ba yua djăp mta hbâo bru\ mâo vi sinh mnơ\ng dhơ\ng hd^p pioh kdơ\ng ho\ng du\m mta mmao jhat, lehana\n đru bi lik lân hlăm lăn, ]ia\ng kơ ana tiêu mâo ai ktang đ^ jing, lehana\n dưi kdơ\ng ho\ng klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă, ba w^t boh mnga lu.

                                    Y-Khem, H’Nê] pô ]ih mkra, răk dlăng.