Yan hjan thu\n anei truh hnưm, lehana\n hnơ\ng hjan ăt lu mơh mka\ ho\ng wưng anei du\m thu\n êlâo. Ho\ng klei yăn adiê dleh thâo t^ng knăl anei, lu war kphê ti du\m sa\ }ư\ Mgar, Êa Mdroh, Quảng Hiệp, kdriêk }ư\ Mgar, ]ar Daklak mâo klei luh adiê boh snăk sơưn, ngă kơ mnuih pla mjing ru\ng răng ai tiê.

Đang kphê pro\ng êbeh 1,4 ha mơ\ng go\ êsei Lê Thị Minh ti alu\ 5, să }ư\ Mgar, kdriêk }ư\ Mgar, păt ]ia\ng jih ana kphê mâo boh mnơ\ng ngă ju\, kuôp boh bru\ he\, lu ana mâo 20% ênoh boh êluh. Lê Thị Minh brei thâo: hjan jih 1 hruê kăm êgao, snăn đang kphê hnơ\ng h’uh đ^ h^n, adiê mrâo mđiă, snăn djăp ana ăt mâo s’a^ boh êluh. Khă gơ\ mâo anôk ]h^ êa drao ktrâo la] leh ana\n blei w^t krih, [ia\dah klei êluh boh ăt kăn mdei lei. Lê Thị Minh hu^ hyưt: “ Leh 1 wưng mdei hjan, boh mphu\n k]ưm k`^ leh ana\n êluh. Leh mâo klei anei, snăn kâo hu^ hyưt êdi leh ana\n nao kơ anôk ]h^ êa drao krih kơ mnơ\ng pla mjing, kâo êmuh, digơ\ đru k]e\ snăn kâo blei ba w^t krih. Mrâo anei krih mâo 2 blư\ leh, ktuôp uê leh ana\n ktuôp ko#. Êdei kơnăn sa wưng kâo ăt krih Bo kơ kphê, leh krih du\m hruê ăt ka thâo mơh, lui sa wưng dơ\ng dlăng lăng leh mâo hjan `u lo\ dơ\ng êluh boh mơh he\ snăn kơh thâo…”

Ti du\m să Êa Mdroh, Quảng Hiệp, Êa H’Đing, kdriêk }ư\ Mgar, lu đang kphê ăt êluh boh mse\ djuê ana\n. Aduôn Lê Thị Năm, ti [uôn Djung, să Êa Mdroh brei thâo; hlăm đang kphê ênhă pro\ng giăm 1 ha mơ\ng go\ êsei, mâo lu ana boh êluh truh mkrah wah. Klei anei truh yan hjan mâo yơh, [ia\dah thu\n anei boh kphê êluh lu h^n. Aduôn Lê Thị Năm brei thâo: “ Wưng ana\n boh `u êluh lu êdi. Hjan lu ngă mâo eh kan, hla k^, êluh jih, wưng anei boh `u êluh yơh. Ăt ]ang hmang knơ\ng bruă ]o\ng thơ\ng đru mdul êa drao amâo dah đru k]e\ ya hdră msir mghaih ]ia\ng dưi [ia\ klei êluh boh, grăp thu\n hrui pe\ kăn mâo lu lei, tơdah êluh lu snăn mnuih [uôn sang tu\ klei lui] liê lu”.

Du` boh kphê mda êluh gu\ phu\n mtrang dlăng bi nik, Nguyễn Văn Sơn ti [uôn Djung, să Êa Mdroh bi mklă: boh êluh sui gơ\\ ju\, mdê ho\ng boh mrâo êluh ju\ uê, [ia\dah mse\ ti kuôp boh krô amâo dah bru\ he\, djiêu kuôp boh leh ana\n boh ]a\t h’oh. Ăt hluê si Nguyễn Văn Sơn, klei bru\ kuôp boh, êluh boh grăp thu\n ăt mâo ti ako\ yan hjan, [ia\dah thu\n anei klei hyưt lui] liê kjham h^n. Nguyễn Văn Sơn brei thâo: “ Êluh boh kphê jing klei hlăk mâo lu ara\ anei, ti anei leh boh pro\ng, hjan lu `u ăt êluh mơh. Mnuih [uôn sang amâo mâo thâo, mnơ\ng ana\n m]h^ la] kơ klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă, m]h^ la] kơ hbâo, m]h^ la] hwai [a\ng ]oh agha, mtu\k mtu\l yơh. Boh klei s^t êdi ka mâo ôh hlei pô thâo klă, leh ana\n ka mâo mơh hlei pô hriê ktrâo la] kơ mnuih [uôn sang. Klei ]ang hmang mơ\ng hmei si be\ ngă mâo êpul  ngă lo\ hma, êpul ngă bruă khoa học, êpul ba ]h^ mnơ\ng kơ ala ta] êngao, êpul ]h^ mnia mnơ\ng kơ hmei, 4 êpul ana\n hrăm mb^t đru hgu\m, hră mb^t mđ^ kyar...”

Mnơ\ng ngă bru\ kuôp boh ngă êluh boh, lo\ pia jing mnơ\ng ngă hdăng ju\, ngă krô boh, bru\ boh, kbiă mơ\ng m’mao Colletotrichum cofeanum ngă, jing 1 hlăm du\m mta mnơ\ng ngă lu êdi hlăm ana kphê, boh nik gơ\ hlăm yan hjan. Kơ hdră răng mgang mnơ\ng ngă anei, pô ]ih klei mrâo kơ kdrê] anei mâo klei blu\ hrăm ho\ng kỹ sư Lê Văn Từ, khua Anôk bruă pla mjing leh ana\n kriê dlăng mnơ\ng pla mjing kdriêk }ư\ Mgar, ]ar Daklak.

-Hlăm yan hjan anei lu war kphê mâo klei luh adiê mda, boh s^t mơ\ng kbia\ hriê klei anei?

Kỹ sư Lê Văn Từ: Mnơ\ng ngă bru\ boh, bru\ kuôp boh hlăm yan anei hlăk hlê dơ\ng êdah yơh. Mu\t hlăm yan hjan hnơ\ng h’uh lu snăn klei mnơ\ng ngă lu mơh. Klei luh adiê tui si klei bhiăn gơ\, luh adiê boh kyua k[ah hbâo mâo mơh. Hnơ\ng hbâo amâo mâo djăp rông ana ăt truh kơ klei luh adiê. Hlăm yan hjan anei, hnơ\ng h’ăp, tơdah adiê mđia\ siam [ia\ mơh êdah, [ia\dah adiê mma\t, hl^m hjan lu truh klei mnơ\ng ngă bru\ kuôp boh mâo lu mơh, lehana\n adiê boh dơ\ng luh, hnơ\ng h’ăp đ^ mnơ\ng ngă lu, adiê boh mda luh, tơdah drei amâo mâo ôh hdră gang mkhư\ he\ du\m mta mmao jhat ana\n s^t nik adiê boh srăng luh lu h^n.

-Dah snăn mơ\ng phu\n agha kbia\ hriê, lehana\n si klei bi knăl mơ\ng klei mnơ\ng anei ngă?

Kỹ sư Lê Văn Từ: Mta phu\n ba hriê klei mnơ\ng ngă anei jing mơ\ng mta mmao ngă bi bru\ kuôp boh, jing mmao hdăng hlăm boh. Ngă kơ boh ju\ jih, lehana\n `u kma hlăm boh ngă kơ boh bru\ jih dơ\ng mơ\ng kuôp. Amâo mâo djo\ kno\ng mta mmao jhat anei ôh, [ia\dah lo\ mâo lu mta mmao jhat mkăn đ^ lê] mơh tơdah adiê h’ăp msah, lehana\n klei lar lê] ăt pral mơh. Ngă kơ kuôp boh bru\ amâo mâo lo\ mâo ai dưi krơ\ng boh ôh, mnơ\ng tu\ jăk kăn lo\ truh rông ba, kno\ng bi mgei dj’dje\ boh luh mtam bi kru\...

- }ia\ng bi hro\ klei lu] liê kơ war kphê, ya mta hdră srăng ngă?

Kỹ sư Lê văn Từ: }ia\ng răng mgang klei bru\ kuôp boh kphê, ako\ yan hjan mlan 5, mlan 6 dơ\ng bi krih êa drao mkhư\ klei mnơ\ng ngă kơ war kphê. Tal êlâo, jing răng mgang klei mmao bring [ơ\ng hlăm hla, lehana\n mmao hrah hlăm ana. Lehana\n, yan hjan, hnơ\ng h’ăp msah jing wưng kơ adiê boh đ^ pro\ng, lehana\n ăt jing wưng kuôp boh kreh bru\. Dưi krih ho\ng lu mta êa drao mkhư\ mmao jhat mse\ si Alvin, Tinsopbe, mâo phu\n agha pioh mkhư\ mta mmao jhat mse\ si amitatos. Amitatos jăk, [ia\dah ênoh yuôm, war boh luh adiê mda luh lu snăn krih êa drao amitatos snăn djăl mơh mkhư\. Bi du\m mta adih, tơdah hnơ\ng h’ăp sui sa wa, snăn lo\ dơ\ng krih m`a\ tal 2. Wa\t hlăm wưng bru\ kuôp boh snăn ba yua êa drao amitatos pioh mkhư\, amâodah êa drao mâo phu\n agha kông, jing bordo… Tal dua, hnơ\ng hbâo amâo mâo djăp, [ia\ kali, calssi. Snăn êngao kơ brua\ dlăng kriê drei lo\ krih bordo hla\m ako\ yan, tơdah leh [uh klei mnơ\ng ngă snăn lo\ krih m`a\ tal dua. Tơdah [uh adôk mơh lo\ krih mbha lu blư\. Lehana\n hdơr khăt mkra war kphê bi mnga] ta], kyuadah hnơ\ng h’ăp lu, srăng kbia\ hriê mnơ\ng ngă lu mơh.

• Mni la] jăk kơ ih lu!

                                                              H’Nga pô ]ih hlo\ng răk