VOV4.Êđê - Ara\ anei lu ênha\ kphê ti du\m ]ar hlăm Lăn Dap kngư leh khua, amâo lo\ jăk mboh, kyuana\n mnuih [uôn sang dơ\ng m^n kơ brua\ lo\ w^t pla mrâo. {ia\dah ho\ng du\m klei dleh dlan kơ ênoh bi liê tal êlâo, klei kơ mjeh, lehana\n klei mnơ\ng ngă hlăm lăn, boh nik mơ\ng hlua\t lăn ngă kơ agha kphê, snăn brua\ lo\ w^t pla kphê amâo jăk mâo klei tu\ dưn mse\ ho\ng klei ]ia\ng ôh:

Go\ sang Phạm Lai, ti êpul mrô 5, phường Đạt Hiếu, wal krah {uôn Hô, c\ar Daklak mâo 2 ha đang kphê ba pla mơ\ng thu\n 1995. leh  wưng mboh, ana kphê khua mduôn leh ana\n [rư\ djiê ram, ana\n `u bi mkla\ ru\ lo\ w^t ba pla mrâo  mâo sa kdrêc\ đang kphê `u. Thu\n tal êlâo w^t pla, ana kphê đ^ jing ja\k mơh, adhan hla mtah đ^ đ^ hriê ja\k siam. Sna\n [ia\dah, truh thu\n tal 2, 3 đang kphê mphu\n mâo klei nga\ bi k`^ hla, ktiêt điêt amâo thâo lo\ đ^ jing ôh, đa ana hloư\g truh kơ djiê. Duah mđing kơ mta phu\n nga\ truh klei anei, `u brei thâo: jing kyua hla\k msir mkra la\n ka djo\ guôp ana\n ana kphê djo\ hlua\t la\n nga\ kơ agha. Kha\ bi liê leh lu pra\k msir mghaih hlua\t la\n [ia\ amâo mâo klei tu\ mse\ si pô c\ia\ng ôh:

“ Êlâo adih [uh ana kphê gơ\ khua mduôn leh ana\n djo\ mnơ\ng nga\ leh ana\n hlo\ng djiê ram, ana\n kâo ru\  lui he\ pioh lo\ w^t pla mrâo. Hla\m wưng lo\ w^t pla mrâo, sna\n ana kphê thu\n tal êlâo [uh `u đ^ jing ja\k siam êdi,  [ia\dah leh kơ ana\n `u dơ\ng bi k`^ hla. Kâo  nga\ leh mơh brua\ krih hbâo leh ana\n tuh lu mta êa drao [ia\ `u amâo mâo klei tu\ ôh, kyua ana kphê djo\ hlua\t la\n [ơ\ng agha.”

Mse\ djuê ana mơh, go\ êsei Trần Viết Đại, ti alu\ Tân Hiệp, sa\ Êa Toh, kdriêk Krông H’Nang ru\ lo\ w^t pla mrâo 3 sao knhê mâo 2 thu\n leh. Gia\m anei, [uh mâo du\m ana kphê mphu\n bi k`^ hla, ktiêl điêt amâo thâo lo\ đ^ pro\ng ôh. ~u klei phu\n kphê ana\n [uh ti ako\ agha kphê `u bi atu\t, agha kphê amâo mâo c\a\t đ^ ôh:

“ Go\ sang a\t ru\ lo\ pla mrâo mâo du\m êtuh phun kphê đuic\, [ia\ mphu\n mrâo pla [uh ana đ^ jing ja\k, [ia\ hla\m wưng gia\m anei mâo đa ana kphê [uh `u amâo lo\ đ^ pro\ng ôh, ana\n kâo ka\n thâo lei ya be\ mnơ\ng nga\. Kâo a\t klei phu\n kphê  leh ana\n dla\ng agha kphê, kâo đing jing djo\ hlua\t la\n nga\.”

Jng sa hla\m du\m anôk brua\ pla mjing leh ana\n mkra mjing kphê pro\ng ti kdriêk Ia Grai, c\ar Gialai, Knơ\ng brua\ kphê Ia Sao 2 mâo đang kphê pla mơ\ng thu\n 1986. Truh kơ ara\ anei đang kphê anei gơ\ khua mduôn leh, amâo đei lo\ mâo boh mnga ôh. Phan Hồng Luân, Khua Adu\ brua\ hdra\ mnêc\ nga\ lo\ hma, Knơ\ng brua\ Kphê Ia Sao 2 brei thâo: ara\ anei, Knơ\ng brua\ hla\k bi hgu\m ho\ng Knơ\ng ksiêm hria\m kơ Hdra\ mnêc\ nga\ brua\ Lo\ hma, Dliê kmrơ\ng Dap Kngư leh ana\n Êpul Grup Lộc Trời ru\ lo\ w^t pla mrâo đa đang kphê. Sna\n [ia\dah,  pla mrâo truh thu\n tal 2 sna\n [uh mâo klei hlua\t la\n nga\ kơ agha, ana kphê amâo lo\ đ^ jing ôh.

“  Knơ\ng brua\ kâo ara\ anei hla\k ru\ lo\ w^t pla mrâo êbeh 2 ha 7 kphê. Ara\ anei leh sa thu\n pla [uh ana `u bi k`^ hla, mơ\ng klei ksiêm dla\ng kc\ik mblang mta la\n leh ana\n agha sna\n [uh mâo mta hlua\t la\n đ^ êdi.”

Mta hlua\t alan nga\ jhat kơ agha kphê lu dôk hla\m la\n ana\n brua\ mgang mdjiê `u tuôm ho\ng lu klei dleh dlan, nga\ hma\i djo\ pro\ng kơ brua\ ru\ lo\ w^t pla mrâo kphê mơ\ng mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma.

Thạc sĩ Phạm Minh C|âu, Khua adu\ brua\ Ksiêm hria\m leh ana\n mđ^ kyar mnơ\ng pla mjing, Êpul gru\p Lộc Trời sra\ng ktrâo lac\ du\m hdra\ msir c\ia\ng kriê dla\ng mâo klei tu\ klei hlua\t la\n nga\ kơ agha kphê:

- Ơ thạc sĩ Huỳnh Minh Châu, si klei hlua\t lăn ngă bi rai mnơ\ng pla?

.Thạc sĩ Huỳnh Minh Châu: Drei thâo kơ hlua\t lăn hd^p hlăm lăn, lehana\n ngă kơ mnơ\ng pla jing ngă kơ agha. Dôk hlăm lăn ăt tui hluê ho\ng mdê bi mnơ\ng pla, lehana\n mdê bi lăn mơh srăng mâo lu mta hlua\t lăn mdê mdê. {ia\dah djăp mta hlua\t lăn kreh tuôm lu jing ngă kơ ana tiêu, lehana\n kphê mâo dua mta, sa jing thâo bi k[u\t mjing hlăm agha, bi bo\k he\ agha, lehana\n mta mkăn le\ ngă kơ agha bru\ he\.

Tơdah leh hlua\t lăn mu\t kma hlăm agha lehana\n mjing bi kbu\n hlăm agha, snăn bi kbia\ mta êa gang jih mta tu\ jăk mơ\ng hbâo amâo lo\ dưi nao rông ana ôh. Mơ\ng ana\n mnơ\ng pla srăng ram [rư\ [rư\, lehana\n djiê.

Tal dua le\ jing, hlua\t lăn amâo mâo mu\t hlăm agha ôh, [ia\dah ngă bi bru\ agha ngă kơ agha [rư\ hruê [rư\ bru\ lehana\n kăn lo\ dưi hrip ma\ rei mta hbâo pioh rông ana, ngă kơ mnơ\ng pla [rư\ [rư\ truh kơ djiê mơh.

- Snăn, ara\ anei mâo lu mnuih pla mjing tuôm ho\ng klei hlua\t lăn ngă bi rai agha kphê. Tuôm ho\ng klei mse\ snăn si srăng mghaih msir, Ơ thạc sĩ?

.Thạc sĩ Huỳnh Minh Châu: }ia\ng dưi gang mkhư\ klei hlua\t lăn ngă, hmei hlăk tui ngă ho\ng hdră ba yua mta vi sinh, kyuadah hlua\t lăn ăt jing sa mta vi sinh hd^p hlăm lăn. Êjai drei ba yua du\m mta vi sinh mkăn pioh bi kdơ\ng ho\ng hlua\t lăn, srăng ngă kơ ênoh hlua\t lăn mâo hlăm lăn hro\, lehana\n srăng gang klei hlua\t lăn đ^ lê] amâo lo\ truh ngă kơ agha mnơ\ng pla ôh.

Ara\ anei mb^t ho\ng klei drei ba yua mta vi sinh pioh mkhư\ mta hlua\t lăn, snăn wưng tal êlâo leh drei du\m kơ mnơ\ng pla hla\m ako\ yan snăn êlâo h^n drei ba yua mta êa drao hoá học mơh k`ăm bi hro\ ênoh hlua\t lăn, bi hro\ mơh ai ktang đ^ lê]. Sitôhmô drei ba yua êa drao hoá học mâo Solvigo êlâo kơ dưm vi sinh. Leh kơ ana\n drei yua mta sinh học mâo mse\ si Trico DHCT. Hlăm `u mâo mta mmao Trichoderma srăng dưi bi kdơ\ng ho\ng hlua\t lăn, lehana\n bi hro\ ênoh hlua\t lăn đ^ lê], mơ\ng ana\n srăng bi hro\ ti hnơ\ng [ia\ h^n, lehana\n amâo mâo ba klei jhat kơ mnơ\ng pla ôh.

- Hmư\ ih lo\ m`a\ kơ klei yua êa drao hoá học, snăn si hdră yua êa drao hoá học ]ia\ng kơ mâo klei êđăp ênang, lehana\n mâo klei tu\ dưn?

.Thạc sĩ Huỳnh Minh Châu: S^t yơh drei hlăk tuh êyuh ngă brua\ ba yua mta jăk s’ăi jing yua mnơ\ng hd^p, lehana\n mnơ\ng bi bru\, [ia\dah ăt brei mâo mơh klei bi mguôp ho\ng êa drao hoá học, lehana\n sinh học, lehana\n mnơ\ng bi mbru\ ]ia\ng kơ mnơ\ng pla đ^ jing, lehana\n mđ^ klei tu\ jing, lehana\n dưi răng mgang mơh mnơ\ng pla mjing. Mâo đa đa mta hoá học êjai ba yua hla\m lăn s^t nik srăng mâo đa đa mta mnơ\ng hd^p đ’điêt srăng djiê. {ia\dah ăt drei ba yua mơh hla\m wưng tal êlâo đu], ]ia\ng mâo ai dưi mkhư\ jih mtam hlua\t lăn mâo, amâo srăng ba klei jhat truh kơ mnơ\ng pla ôh. Leh kơ ana\n drei srăng lo\ bi kru\ hnơ\ng mnơ\ng dhơ\ng hd^p jing mta jăk mâo hla\m lăn, ho\ng hdră drei lo\ ba du\m mta vi sinh tu\ dưn hla\m lăn.

Ho\ng du\m mta êa drao hoá học snăn wưng dôk lik lu] năng ai pral h^n, amâodah êmưt h^n, thâodah mơ\ng 3 – 10 hruê. Snăn leh ba yua êa drao hoá học, snăn drei dưi hlo\ng ba yua du\m mta vi sinh hlăm brô sa hruê kăm êdei kơ ana\n amâodah hlăm 10 hruê êdei, mbo\ mtam yơh mta vi sinh jăk lo\ bi kna hnơ\ng hd^p hlăm lăn.

Mb^t ho\ng klei ana\n, drei drei mbo\ du\m mta tu\ jăk kơ lăn, amâodah krih hla\m ala. }ia\ng kơ mnơ\ng pla đ^ jing, lehana\n mâo ai dưi kdơ\ng ho\ng mnơ\ng ngă ktang h^n, snăn hlăm lăn drei lo\ mbo\ du\m mta vi sinh jăk kơ lăn. Si tôhmô drei ba yua DAP, NPK mâo ho\ng hbâo hữu cơ, si tôhmô NPK mâo mta mnơ\ng hd^p. Ho\ng ana mnơ\ng pla sui thu\n, lehana\n ana boh kroh mta bru\ amâo mâo dưi k[ah ôh hla\m brua\ dla\ng kriê kjăp.

- Mse\ ho\ng klei ih mrâo yăl dliê leh, klei kơ hlua\t lăn ngă kơ agha jing dleh mkhư\. Snăn mâo mơ\ hdră răng mgang ho\ng mta hlua\t lăn, lehana\n djăp mta klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă mâo hla\m lăn, Ơ thạc sĩ?

.Thạc sĩ Huỳnh Minh Châu: }ia\ng dưi răng mgang klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă hlăm lăn, hlăm ana\n mâo hlua\t lăn, snăn drei ba yua lu hdră, amâo mâo djo\ kno\ng ngă ma\ sa hdră ôh. Tơdah drei kno\ng ba yua êa drao hoá học, ăt kăn dưi rei, amâodah kno\ng dlăng kriê wiê êna\k bi jăk kăn dưi rei.

Mâo 2 hdră yuôm bhăn ana\n jing mâo hdră dlăng kriê wiê ênăk bi kjăp, lehana\n hdră răng mgang hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă bi kjăp mơh. Sitôhmô ho\ng brua\ răng mgang klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă, snăn drei dưi yua hdră hoá học lehana\n mb^t ho\ng sinh học, kyua sa nah srăng bi mdjiê jih mta mnơ\ng ngă, lehana\n le\ dưi mkhư\ hnơ\ng hlua\t lăn đ^ lê], mb^t ho\ng djăp mta mmao jhat mkăn mse\ mơh mâo hlăm lăn.

Klei tal dua ana\n jing hdră dlăng kriê wiê ênăk, snăn brei drei mđing ktang kơ brua\ mjing war bưn mnga] ta], ênưih mđue# êa, snăn drei mâo du\m hdră răng mgang jăk dưi mkhư\ djăp mta mmao jhat mâo hlăm lăn, mb^t ho\ng hlua\t lăn mse\ mơh.

- Sna\n he\, mni lac\ jăk kơ ih lu!