VOV4.Êđê - Tui si knơ\ng brua\ sang ]ư\ êa ]ar Daklak, yan kphê thu\n 2016 – 2017 mâo êbeh 203 êbâo 700 ha, mboh êbeh 447 êbâo tôn, hro\ truh 15 êbâo tôn mka\ ho\ng yan êlâo. Hnơ\ng boh kphê hro\ amâo mâo djo\ kno\ng kyua ana kphê leh khua, lo\ w^t ru\ pla mrâo, sa truh thu\n mboh, [ia\dah lo\ hmăi amâo mâo jăk mơ\ng adiê bi mlih, ngă kơ mnuih pla mjing kphê ka thâo b^t êlan ngă brua\.

Go\ êsei Y’C|ơ\t, ti alu\ 4, să }ư\ Suê, kdriêk }ư\ Mgar, ]ar Daklak mâo êbeh 4 sao kphê hlăk pe\ boh thu\n tal 2. Yan kphê thu\n anei kyua mđiă hjan amâo mâo sa hnơ\ng, anăn go\ êsei mrâo hrui pe\ leh boh, ana kphê ka mâo wưng mdei lo\ kru\ w^t leh sa hu\n mboh, snăn lu ênhă kphê ]uh blang mnga ko\ng he\ `u hu^ hyưt êdi:

“ Mrâo anei kyua adiê hjan nanao đrông hla\m wưng sui, hlăm brô 1 hruê kăm, anăn kphê ]uh blang mnga, tơdah adiê ăt kăn jăk mse\ snei, snăn đang kphê srăng ]uh blang mnga leh ana\n êluh jih, kphê amâo đuôm adiê kyua hjan lu đei”.

Phu\n agha mâo klei si la] ti dlông dưi bi mklă kyua adiê amâo mâo ga\l jăk. Leh 1 wưng adiê mđiă hlơr wưng sui, truh hlăm brô krah mlan 11 hlăk êjai mnuih [uôn sang hrui pe\ boh kphê, snăn mâo hjan pro\ng, mjing klei găl kơ ana kphê bi ]uh blang mnga. Jing mnuih mâo klei thâo hlăm bruă pla kphê, [ia\dah Nguyễn Văn Nghĩa ti să }ư\ Suê, kdriêk }ư\ Mgar, ]ar Daklak amâo thâo ôh si hdră kriê dlăng ]ia\ng kơ djo\ guôp, `u dôk bi m^n amâo thâo ôh si be\ bi krih hluê he\ amâodah lui ana kphê gơ\ mdei êjai:

“ Yan adiê mse\ snei, hjan mđiă, mse\ si ara\ anei kâo hlăk krih êa kyua hjan amâo mâo dja\p êa, snăn kâo krih hluê tluôn ]ia\ng `u ]uh blang mnga bi knar, du\m ana adôk leh gưl anei kâo dưm 2 gưl hbâo leh ana\n krih êa drao amâo mâo krô adhan ]ia\ng `u đăm êluh boh leh ana\n krih du\m mta êa drao răng mgang m’mao jhat ngă”.

 Hluê si knơ\ng bruă lo\ hma ]ar Daklak boh kphê hrui pe\ hlăm 2 mlan 11 leh ana\n mlan 12, leh kơnăn lui thu hlăm brô 1 mlan ]ia\ng ana kphê bi [u\t mnga. Ako\ mlan 2 leh ana\n mlan 3 thu\n êdei mnuih [uôn sang krih yơh êa ]ia\ng ana kphê ]uh blang mnga, bi êdiê bi knar.

Khă snăn, mơ\ng mlan 12, lu đang kphê ti ]ar Daklak ]uh blang leh mnga, [ia\dah amâo bi knar ôh. Hluê si Đặng Văn Hoan, Khua knơ\ng bruă sang ]ư\ êa să }ư\ Suê, kdriêk }ư\ Mgar, ]ar Daklak kphê ]uh blang mnga hlăk wưng hrui pe\ boh tuôm ho\ng adiê amâo mâo jăk bi k[u\t mnga leh ana\n boh mda srăng êluh, ngă jhat du\m [u\t mnga hlăm adhan ngă kơ gưl ]uh blang mnga gưl êdei amâo mâo lu ôh, đađa ana kphê amâo lo\ ]uh blang ôh mnga hla\m gưl tal 2. Klei anei srăng ngă hro\ tru\n hnơ\ng mâo boh mnga yan êdei:

“ Yan adiê amâo mâo ga\l djo\ mse\ snei ngă hma^ djo\ pro\ng kơ yan kphê thu\n 2017 – 2018, hjan mse\ snei amâo mâo anôk [hu, kpur bi mthu amâo mâo ngă bruă kyua nga\ ]ho\ djhan kơ wa\l anôk hd^p mda, anăn bruă hrui pe\ kphê mơ\ng mnuih [uôn sang tuôm ho\ng lu klei dleh dlan. Mb^t ana\n, hjan mđiă amâo mâo sa hnơ\ng mse\ snei lo\ ngă hma^ djo\ kơ mnga kphê ]uh blang amâo mâo djo\ yan, anăn srăng ngă hma^ djo\ kơ hnơ\ng mâo boh mnga kơ yan ti ana\p”.

Ho\ng klei yan adiê bi mlih dleh dưi t^ng knăl, knơ\ng bruă lo\ hma ]ar Daklak mtă mtăn kơ mnuih [uôn sang ngă lo\ hma k[^n ai tiê hrui pe\ boh kphê hlăm ênhă adôk ana\n, bi mdoh he\ đang war. Bohnik gơ\ mđing kơ bruă dưm hbâo, krih êa hluê gưl đ^ jing mơ\ng ana kphê ]ia\ng ana kphê đ^ jing bi knar, mhro\ klei lui] liê kơ hnơ\ng mâo boh mnga hlăm du\m yan êdei.

Ti gu\ anei, thạc sĩ Phạm Công Trí, khua kriê dlăng adu\ hriăm kơ bruă lo\ hma dliê kyâo, Anôk bruă ba yua kdrăp hdră mnê] ngă bruă mrâo mrang hlăm bruă lo\ hma dliê kyâo Tây Nguyên srăng mtă mtăn kơ mnuih [uôn sang leh ana\n [^ng găp drei du\m hdră kriê dlăng kphê hlăm wưng yan adiê amâo mâo jăk.

- Ơ Thạc sĩ Phạm Công Trí, klei mnuih pla kphê dôk mđing ara\ anei mâo he\ đa đa war kphê mdih mbruê mâo he\ hjan [ia\ ngă kơ boh kphê hlo\ng bi mnga, [ia\dah ka găn ôh wưng bi mthu pioh kbu\m mnga. Lu mnuih pla mjing [uh kphê bi mnga ]ia\ng hglo\ng krih hluê, ]h^ndah đru kơ mnga kphê srăng blang pruh, si ngă krih êa mse\ snăn jing jăk mơ\?

. Thạc sĩ  Phạm Công Trí: Lu mnuih pla kphê amâo mâo hơ^t ôh m^ndah ]ia\ng hlo\ng krih hnưm mtam. Brua\ krih êa hnưm he\ amâodah hnui jing tui hluê hnơ\ng h’ăp msah hlăm lăn ho\ng ana kphê hd^p, djo\ tuôm ho\ng klei đ^ jing, kơ klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă, lehana\n adiê amâo mâo jăk đuôm ôh. Klei anei jing klei dôk hyưt êdi, [ia\dah hmei mâo mơh klei ]ia\ng mta\ kơ mnuih pla mjing, tơdah ana kphê bi mnga he\ êjai adiê adôk êa\t, ho\ng hjăn amâo mâo lu ôh, snăn đăm hlo\ng krih hluê ôh. Kyuadah drei krih hluê tuôm ho\ng adiê êa\t ana kphê bi mnga sa kdrê] srăng bru\ kyua hjan [hu\k, dua le\, mnga blang êjai adiê êa\t mnga amâo mâo jing ôh snăn srăng lu] pro\ng h^n. Drei kno\ng krih êa tơdah adiê hlơr. Boh nik mđing, hmư\ klei hâo hưn kơ yan adiê mâo êwa êa\t hriê, snăn drei đăm krih ôh, kyuadah ăt krih mơh kno\ng ba klei amâo mâo jăk  h^n. Ho\ng du\m gưl bi mnga êjai hlăm wưng adiê adôk h’ăp msah, s^t nik mnga ]uh blang amâo mâo siam ôh, lehana\n amâo mâo blang jih hnơ\ng ôh, snăn hlăm yan bhang drei yua hbâo trua\n pruê kơ kphê, lehana\n yua du\m mta chế phẩm k`ăm đru mđ^ hnơ\ng ]uh blang mnga bi jăk h^n, sitôhmô tơdah mâo adiê truh jing boh tu\ mơ\ng klei bi mnga ana\n kno\ng knar 30 – 40% đu] boh siam mgi dih, tơdah drei lui si jing năng ai hlo\ng lu] ]hu] ]huê. Amâodah drei ba yua hbâo hliê snăn du\m boh kphê ana\n srăng luh đue#, [ia\dah drei ba yua hbâo trua\n kơ kphê, lehana\n du\m mta chế phẩm đru mtru\t klei đ^ jing snăn boh ana\n ăt srăng đ^ pro\ng siam lehana\n jing asa\r boh kphê jăk mơh.

- S^t yơh êngao kơ klei mnga bru\, luh adiê brua\ krih êa hlăm wưng anei ya mta klei jhat mkăn lo\ mâo, lehana\n si hdră srăng mghaih msir?

. Thạc sĩ Phạm Công Trí: Lehana\n le\, mnga kphê dleh bi trah mnga ho\ng adiê amâo mâo jăk, lehana\n lo\ mâo klei mmao jhat gam, mb^t ana\n eh kan ngă mb^t ho\ng mta mmao hrah bi krô hla hlo\ng truh kơ kuôt boh, tơdah drei amâo mâo hdră dlăng kriê wiê ênăk bi jăk. Snăn tơdah dơ\ng đ^ mđao, [ia\dah [uh klei bi knăl hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă snăn brua\ kia\ kriê srăng đru krơ\ng kơ boh đ^ jing, snăn klei amâo mâo jăk kơ sa yan mrâo kăn jăk đ^ rei Boh nik adiê h’uh hlơr, snăn wưng bi kpleh gưl krih êa mơ\ng tal êlâo ho\ng tal 2 drei mka\ man mnga kphê leh krô, krih gưl dua mđ^ ai ktang kơ klei mjing adiê lehana\n mâo boh kơ mgi dih.

- Leh sa wưng krơ\ng adiê, snăn brua\ lo\ pruê hbâo man yơh dơ\ng mđing. Snăn ya jing mta hbâo pruê jing guôp, lehana\n bi hbâo bru\ hlăm wưng anei si ngă guôp mơ\ pruê, Ơ thạc sĩ?

. Thạc sĩ  Phạm Công Trí: Brua\ pruê hbâo bru\ leh mkra mjing kơ kphê, tiêu jing yuôm bhăn snăk, kyuadah `u đru bi kjăp agha, lehana\n lo\ mđ^ jing lăn bi êbhu], lehana\n đru jăk mơh kơ klei hrip mta khoáng kơ ana kphê, tiêu, lehana\n ba w^t klei tu\ dưn kơ mnuih ngă brua\. Êlâo dih mnuih pla kphê, tiêu amâo mâo jăk mđing ôh kơ hbâo bru\, kyuadah la] kno\ng pruê hlăm ako\ yan hjan djăp leh. {ia\dah tui si klei ksiêm duah mrâo anei brei [uh brua\ ba yua hbâo bru\ knư\ hruê knư\ k[ah, lehana\n amâo jăk thâo b^t anôk duah ôh, snăn dơ\ng bi mbha [‘[ia\ pruê hbâo bru\, kno\ng pruê ma\ hla\m wưng phu\n ]ia\ng bi mâo klei tu\ dưn h^n. Hlăm du\m đang war kphê, tiêu klei rơ\ng dưi mâo djăp êa krih, snăn dơ\ng bi t^ng brua\ pruê hbâo bru\ jing mơ\ng 1 truh 3 blư\. Sitôhmô, krah yan bhang hla\m gưl krih êa tal dua snăn drei dưi ba yua sa ênoh hbâo bru\ leh mkra mjing hla\m brô 15% mka\ hlăm thu\n, amâodah krih êa hbâo hữu cơ t^ng mka\ man djăp êa hbâo hữu cơ kơ yan bhang, ]ia\ng đru bi mlih mta bru\ mâo hla\m lăn. Truh ako\ yan hjan, lehana\n krah yan hjan drei mbha pruê. Bi tơdah drei mâo eh êmô, djah kphê  bi mbru\ ăt lui tơl bru\ leh êlâo kơh ba pruê.

- Ơ Thạc sĩ, kla\ s^t brua\ dlăng kriê wiê ênăk kphê amâo lo\ djo\ mse\ si hdră êlâo dih ôh, leh yan adiê [rư\ hruê [rư\ mâo klei bi mlih dleh thâo t^ng knăl, snăn ]ia\ng kơ dưi bi djo\ ho\ng yan adiê bi mlih, lehana\n bi hro\ [ia\ êdi klei amâo mâo jăk mơ\ng yan adiê bi mlih wa\t kơ êdei ana\p, snăn si klei thạc sĩ mâo klei lo\ ]ia\ng mta\ mkăn?

. Thạc sĩ Phạm Công Trí: Thu\n 2016 – 2017 kha\dah yan adiê dleh thâo t^ng knăl leh, [ia\dah ho\ng klei ba yua hdră ma\ brua\ mrâo mrang hla\m klei dlăng kriê wiê ênăk kphê, pioh dưi mdrơ\ng ho\ng klei yan adiê bi mlih, ăt mâo ba w^t klei tu\ dưn jăk. Drei [uh leh ara\ anei lu đang war ăt mboh mơh, lehana\n ăt dưi dlăng kriê mkhư\ gang jăk mơh klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă. Kyuana\n ho\ng klei yan adiê amâo mâo găl ana\n jing leh sa hla\m du\m klei ktro\ ho\ng mnuih pla mjing, lehana\n anei ăt jing wưng găl kơ mnuih pla mjing ba yua yơh klei kreh knhâo ]ia\ng kơ drei dưi mdrơ\ng ho\ng klei amâo mâo jăk mơ\ng yan adiê ngă. Amâo mâo djo\ kno\ng đru kơ mnuih pla mjing dưi mghaih msir djăp mta klei amâo mâo jăk mơ\ng yan adiê đu] ôh [ia\dah đru drei dăp w^t hdră duh bi liê êjai klei ênoh ênil ]h^ boh kphê, tiêu le\ hlăm klei amâo mâo yuôm mse\ ho\ng ara\ anei.

• Mni la] jăk kơ Thạc sĩ lu!

H’Mrư – Y Khem pô ]ih mkra