VOV4.Êđê - Hlăm wưng giăm anei, ti ana\p klei bi mlih mơ\ng yan adiê ngă leh kơ brua\ pla mjing le\ hlăm klei dleh dlan, lehana\n ana\p dôk hlăm klei amâo mâo hơ^t, [ia\dah kyua ngă jăk brua\ pla mjing djo\ ho\ng dhar brua\ djo\ tuôm mta\ mtăn, snăn mnơ\ng pla ti Daklak mdul [ia\ mơh klei lu] liê mơ\ng mmao jhat ngă, hơ^t hnơ\ng hrui w^t đru mđ^ kyar klei hd^p mda.

Go\ sang amai Đinh Thị Nga ti sa\ Êa Yông, kdriêk Krông Pac\, c\ar Daklak mâo 1 ha đang kphê leh ana\n êbeh 120 phu\n ana boh sâu riêng ba pla mplua\, hla\m ana\n lu ana sâu riêng mboh leh h’^t kja\p. Ara\ anei, ana boh sâu riêng dưi dla\ng jing ana ba hnư hrui w^t h’^t mơ\ng go\ sang `u, ho\ng pra\k mnga mâo mơ\ng 600 – 700 êkla\k pra\k/ 1 thu\n. ~u brei thâo mơ\ng hla\k ba pla mplua\ ana boh sâu riêng truh kơ ara\ anei, go\ sang `u a\t hluê nga\ djo\ nanao hdra\ pla mjing dla\ng kriê kyua mơ\ng Knơ\ng brua\ kphê Phước An ktrâo kc\e\ brei. Mrâo anei, amai Nga lo\ bi kla\ ba pla đang boh pô hluê hdra\ VietGap ho\ng klei c\ang hmang bi mkhư\ truh hnơ\ng [ia\ êdi du\m klei truh amâo mâo ja\k kơ klei doh ja\k mnơ\ng [ơ\ng kơ boh sâu riêng s^t ba c\h^ hla\m sang c\ơ mnia. ~u brei thâo “ Mơ\ng hla\k ba pla boh sâu riêng mplua\ hla\m đang kphê, kâo a\t hluê nga\ djo\ nanao brua\ krih êa drao, kha\t adhan djo\ gưl; leh ana\n djo\ hnơ\ng, mđing kơ klei  ja\k jing mơ\ng ana boh amâo mâo bi mtio\ êran kơ hnơ\ng mboh ôh, kha\ s^t hrui pe\ boh mâo [ia\ h^n mka\ ho\ng du\m đang war boh ti anei, sna\n [ia\dah rơ\ng djo\ hnơ\ng tu\ ja\k boh a\t mse\ mơh klei đ^ jing mơ\ng ana boh, kâo hmư\ lac\ dla\ng kriê ana boh sâu riêng hluê hdra\ VietGap sra\ng mhro\ prak bi liê [ia\ ba klei tu\ sui thu\n kơ đang boh.”      

Bi hluê si Ngô Xuân Tam ti sa\ Êa Yông, kdriêk Krông Pac\ dla\ng kriê kơ kphê ara\ anei amâo lo\ hluê si hdra\ êlâo adih ôh, hluê si pô thâo ôh, [ia\ c\ia\ng  bi hluê nga\ djo\  du\m hdra\ mnêc\ nga\ brua\ mrâo mrang kyua mơ\ng phung knua\ druh mtru\t mjhar brua\ lo\ hma ktrâo lac\ brei. Mb^t ho\ng ana\n jing ba mplua\ lu mta ana hla\m đang kphê c\ia\ng mjing anôk hd^p kơ lu mta mnơ\ng leh ana\n đru kơ mnuih pla dưi bi kdơ\ng ho\ng klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\ êjai leh ana\n dưi bi mđ^ pra\k mâo hrui w^t kơ go\ sang êjai. Ngô Xuân Tam brei thâo:           “ Yan adiê ara\ anei bi mlih amâo lo\ djo\ mse\ si phu\n dô ôh, ana\n ana kphê pô dla\ng kriê amâo lo\ djo\ si hdra\ êlâo adih ôh. Kyua ana\n, mnuih [uôn sang pla kphê c\ia\ng bi pla mplua\ du\m mta ana pla mka\n. Ara\ anei, ana boh sâu riêng leh ana\n boh [ơr, sang mâo la\n pro\ng ara\ng gơ\ lo\ ba pla tiêu, ba pla sna\n kơh dưi mâo ba w^t klei tu\ pro\ng hla\m sa b^t ana\n la\n.”

Sa gru hmô êdah kdlưn hluê nga\ djo\ hdra\  mnêc\ nga\ brua\ mka\n jing Trần Trung Quyết ti sa\ C|ư\ Bao, wa\l krah {uôn Hô. Dla\ng kơ đang tiêu mtah djưt,  mboh bi kyut mơ\ng go\ sang `u, dja\p mnuih bi mni s’a\i. ~u brei thâo: c\ia\ng mâo đang tiêu đ^ jing ja\k h’^t kja\p êngao kơ klei c\ia\ng phu\n tal êlao jing la\n doh leh ana\n phu\n mjeh ja\k doh mơh, sna\n hla\m klei dla\ng kriê đa\m ba yua đei ôh hbâo pruê leh ana\n êa drao răng mgang mnơ\ng pla mjing, amâo bi mtio\ êran kơ hnơ\ng mboh, kơ sang c\ơ mnia:“ Mơ\ng phu\n tal êlao pô dla\ng kriê ba dưm lu hbâo hữu cơ amâo yua lu hbâo hoá học ôh. Tơ dưm hbâo eh mnơ\ng rông, rơ\k ktơ\k sna\n drei c\ia\ng bi msir mkra he\ êlâo. ~u sra\ng bi rai jih du\m djah  hla  kyâo, rơ\k ktơ\k sna\n kơh ba  yua hbâo ana\n, đa\m ba yua ôh hbâo  ka mkra mjing,  nga\ mse\ si ana\n amâo mâo rơ\ng klei doh ôh,  êlưih djo\ klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\ kơ tiêu.  Êa drao răng mgang mnơ\ng pla mjing sna\n drei kno\ng yua ma\ ti hnơ\ng man dưn mơh. Drei răng mgang jing phu\n amâo djo\ dôk guôn kơ  tiêu djo\ mnơ\ng nga\ sna\n kơh bi mdrao mmông ana\n gơ\ amâo lo\ mâo klei tu\ ôh.”          

Boh s^t brei [uh, pla mjing djo\ hdra\ mnêc\ leh ana\n ba yua mnơ\ng pla bi djo\ guôp jing hdra\ răng mgang klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\ mâo klei tu\ êdi. Bohnik  hla\m boh klei yan adiê amâo mâo ga\l djo\ mse\ si ara\ anei. Kyua amâo mâo ya êa drao răng mgang klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\ tu\ dưn mse\ ho\ng klei pô c\o\ng răng mgang ma\ klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\ kơ mnơ\ng pla. Kyua ana\n, brua\ lo\ hma mta\ kơ du\m alu\ wa\l c\ia\ng răng bi mđ^ h^n brua\ mtô mblang kơ klei h^t kja\p hla\m ana\n c\ia\ng bi mđing kơ brua\ hluê nga\ djo\ hdra\ pla ming, dla\ng kriê, pla ana bi êyui, nga\ mnư\ gang ang^n, mkra mlih wa\l yan adiê kơ gra\p đang kphê tiêu, c\ia\ng bi mkhư\ truh hnơ\ng [ia\ êdi du\m klei truh kyua mơ\ng klei bi mlih yan adiê nga\.

Klei hma\i djo\ mơ\ng klei bi mlih yan adiê kơ brua\ lo\ hma lac\ kluôm leh ana\n brua\ kphê lac\ hja\n [rư\ hruê [rư\ [uh kla\ h^n. Klei mâo lu mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma bi mđing mmông anei jing si be\ nga\ c\ia\ng bi mkhư\ truh hnơ\ng [ia\ êdi du\m klei luc\ liê kyua mơ\ng yan adiê nga\. Thạc sĩ Phạm Công Trí, Knơ\ng kreh knhâo hdra\ mnêc\ nga\ brua\ lo\ hma dliê kmrơ\ng Tây Nguyên mâo klei c\ia\ng brei drei mđing kơ du\m hdra\ mnêc\ pla mjing, dla\ng kriê kphê ho\ng klei hma\i djo\ mơ\ng klei bi mlih yan adiê ara\ anei hin.                                               

- Ơ Thạc sĩ Phạm Công Trí, ho\ng boh klei yan adiê thu\n anei si hmăi djo\ ho\ng mnơ\ng pla mjing, hlăm ana\n mâo ana kphê?

. Thạc sĩ Phạm Công Trí: Thu\n 2017, jing thu\n dleh thâo t^ng knăl kơ yan adiê. {ia\dah, jih jang phung thơ\ng kơ brua\ pla mjing [uh mse\ snei sơăi: Thu\n anei amâo mâo jăk h^n kơ thu\n dih. Boh nik ho\ng du\m ana mse\ si tiêu, kphê ti Lăn Dap Kngư ]ia\ng mâo sa wưng không thu\ pioh kbu\m lehana\n ]uh blang mnga, [ia\dah ho\ng adiê hjan sui lehana\n adiê êa\t hlăm wưng leh êgao jing sa hlăm du\m klei ngă kơ hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă, ngă amâo mâo jăk kơ mnơ\ng pla đ^ jing. Thu\n anei, amâo mâo djo\ kno\ng phung kreh knhâo, phung ksiêm lu, [ia\dah wa\t ho\ng mnuih [uôn sang brei mâo hdră duh bi liê jăk, prăp êmiêt djăp mta klei dlăng kriê wiê ênăk, k`ăm bi hro\ klei lu] liê mơ\ng yan adiê ngă.

- Ara\ anei hlăk hlê hlăm krah yan bhang hlơr ti lăn Dap kngư, ih mâo mơ\ klei ]ia\ng mta\ kơ mnuih [uôn sang hla\k êjai hlăm klei dja\ yua êa ho\ng yan adiê mse\ si ara\ anei?

. Thạc sĩ Phạm Công Trí: Brua\ krih êa ho\ng klei mkiêt mkriêm, ba yua êa bi djo\ ana\n yơh jing brua\ brei jih jang drei bi m^n. Kyuadah êa ara\ anei knư\ hruê knư\ k[ah, snăn đăm ôh drei yua êa mjơh m’ơr tui si ]ia\ng. Êngao ana\n, brei drei mđing kơ mnơ\ng sun hlăm phu\n. Kha\dah hlăm du\m thu\n êlâo klei klei mdrơ\ng ho\ng klei không k[ah êa, dhar brua\ lo\ hma mâo leh mơh klei mta\ kơ mnuih [uôn sang lo\ dơ\ng pla lu mta mnơ\ng. Klei anei drei dưi ngă leh mơh, thu\n anei ]ia\ng mdul [ia\ klei hlơr hlăm mnơ\ng pla, snăn drei lo\ dơ\ng pla ana bi êyui, mnơ\ng luôm hlăm [o# lăn, amâodah răng mgang klei ang^n ktang hjan pro\ng truh. Bi tơdah thu\n anei drei amâo mâo mđing ôh kơ ana kyâo bi êyui, tơdah mâo he\ ang^n ktang hjan pro\ng, amâodah dôk nanao hla\m klei không mdê ho\ng yăng đar, s^t nik drei amâo mâo pral dưi mghaih msir ôh. Anei ăt jing brua\ brei drei mđing mơh.

- Hlăm wưng anei yăng đar thu\n lu đang war krih êa gưl tal 3 leh, [ia\dah thu\n anei đa đa war kphê ka kbu\m mnga mơh. Snăn si klei ih ]ia\ng mta\ ho\ng klei mse\ snăn?

. Thạc sĩ Phạm Công Trí: Tui si Knơ\ng brua\ ksiêm duah kơ brua\ lo\ hma pla mjing Lăn Dap Kngư mta\, drei bi krih êa tui si mnơ\ng pla k[ah, tui hluê ho\ng klei đ^ jing mnơ\ng pla, amâo mâo djo\ tui hluê hruê mlan ôh. Tơdah ara\ anei adiê adôk êđăp, ana kphê adôk mtah siam ka dliu snăn drei lui mse\ snăn yơh tơl ana kphê kbum mnga jih hnơ\ng êlâo. Mơ\ng êla ana kphê kbu\m ênu\m mnga lehana\n dơ\ng dliu hla snăn kơh drei dơ\ng krih êa. Mnơ\ng ana\n, mnga srăng blang ênu\m. Bi tơdah drei rua\t krih êa êjai mnga kphê kbu\m ka jăk ênu\m, snăn mnga kphê srăng blang mda, kphê đuôm adiê amâo mâo lu ôh. Êngao kơ mka t^ng ho\ng masin, drei ăt thâo dla\ng mơh ho\ng ala\. Jih drei [uh war kphê adôk mtah snăn ka guôm krih ôh. Aguah nao ]ua\ hla kphê adôk ko\ng, truh êla dơ\ng dliu, bi knăl kơ klei k[ah êa, ana\n yơh jing wưng jăk lo\ krih êa tal dua. Leh gưl krih êa tal dua, drei krih tui si klei bhiăn kreh krih yăng đar yơh. Ti wưng anei, brei diih ksiêm dlăng war kphê pô ]ia\ng mâo hdră krih êa bi djo\, amâo mâo jăk ôh klei bhang mnga kphê mda.

-Snăn si hnơ\ng hbâo pruê kphê ]ia\ng hlăm wưng anei?

. Thạc sĩ Phạm Công Trí: Lu mnuih dôk bi m^n, krih êa snăn bi pruê hbâo yơh, [ia\dah boh s^t gưl krih êa tal êlâo drei amâo mâo guôn pruê hbâo ôh, jing pioh kơ ana kphê ksu\n kơ klei blang mnga bi jăk. Krih êa tal dua kơh drei dơ\ng pruê yơh hbâo yan bhang ]ia\ng mbo\ djăp mnơ\ng tu\ jăk kơ ana kphê, dưi mdrơ\ng ho\ng adiê hlơr, amâodah êa\t pioh ]uh blang mnga bi jăk. Tơdah adiê adôk êđăp, lehana\n ana kphê amâo mâo klei bi knăl amâo mâo jăk ôh, hu^dah la] k[ah hbâo, snăn drei t^ng knăl kơ hbâo pruê bi djo\ ho\ng klei dhar brua\ lo\ hma mta\ mtăn. Bi tơdah thu\n anei adiê đue# nao kơ klei amâo mâo jăk h^n, lehana\n kăn lo\ mđing rei kơ brua\ pruê hbâo, tơl đa đa go\ êsei pruê kno\ng hbâo đạm, snăn tuôm ho\ng adiê mđia\ ktang kphê amâo mâo srăng dưi tu\ ôh, s^t nik srăng ba klei amâo mâo jăk pro\ng ho\ng ana kphê. Kyuana\n, kha\dah adiê jăk găl amâodah hơăi, snăn drei ăt mprăp nanao brua\ dla\ng kriê wiê ênăk pioh mdrơ\ng ho\ng klei thu krô yăn bhang ti Lăn Dap Kngư anei./.

- Sna\n he\, mni la] jăk kơ Thạc sĩ lu!

                                             H’Nga – Y Khem pô ]ih hlo\ng ra\k.