VOV4.Êđê - Ho\ng boh klei adiê không mđia\ hlơr [rư\ hruê [rư\ ktang h^n, mrâo anei Phu\n brua\ Lo\ hma leh ana\n Mđ^ kyar kr^ng [uôn sang lo\ hma bi hgu\m ho\ng Knơ\ng brua\ sang c\ư\ êa c\ar Dak lak mko\ mjing Klei k[^n trông kơ hdra\ msir djo\ hdra\, hdra\ kdra\p bi kdơ\ng ho\ng klei k[ah êa leh ana\n mđ^ kyar h’^t kja\p kphê, tiêu kr^ng Ngo\ kwar Dhu\ng leh ana\n Dap Kngư k`a\m tui duah du\m hdra\ msir bi kdơ\ng ho\ng klei k[ah êa. Êngao kơ du\m hdra\ msir kơ phu\n mjeh, hdra\ ba yua hbâo pruê leh ana\n hdra\ krih êa bi mkiêt mkriêm, lu phung thơ\ng kơ brua\ lac\ snei: hdra\ msir kơ sui thu\n leh ana\n h’^t kja\p a\t jing ba pla ana bi êyui, mgang ang^n.

      Knơ\ng brua\ kphê Thắng Lợi, ]ar Daklak jing anôk duh mkr apla mjing trua\n kơ kphê, jih jang ênha kphê mâo pla jing mjeh kphê robusta. Hlăm dăl 39 thu\n êgao, ma\ klei hriăm mơ\ng klei duh mkra pla mjing, mguôp ho\ng brua\ ba yua klei kreh knhâo, jih jang ênha\ êbeh 1.780ha kphê mơ\ng knơ\ng brua\ mâo klei đ^ jing jăk. Mâo lu đang war hd^p kjăp, boh mnga hơ^t, kah knar mâo 5 tôn kphê asa\r/thu\n. Mơ\ng klei tu\ dưn ana\n đru leh kơ phung pla kphê mâo klei hd^p mda hơ^t. }ia\ng dưi mâo hdră mđ^ kyar kphê kjăp, Vũ Đình Nội, K’ia\ng khua knơ\ng brua\ brei thâo, mb^t ho\ng brua\ kia\ kriê war kphê, mkra mlih war kphê leh khua ana, duh bi liê hbâo pruê, ba yua hdră krih êa mkiêt mkriêm, snăn knơ\ng brua\ ]ua\l mka\, pla mjing lu ana kyâo bi êyui mâo knơ\ng brua\ mđing tal êlâo:“ Êa jua amâo mâo djo\ jing lu jơr ôh, kno\ng mâo hnơ\ng mơh, kyuana\n knơ\ng brua\ thâo [uh leh klei anei mơ\ng sui. T^ng kơ knơ\ng brua\ êlâo h^n hmei mđing kơ ]uê dliê ktuê roh pioh gang ang^n mâo ]ua\l mka\ djo\ hdră, djăp ênoh kyâo, đru bi hro\ hnơ\ng êa hu\l đue#, mkhư\ klei thu krô leh grăp blư\ krih êa”.

      Ăt hlăm brua\ pla mjing, hlăm brua\ mkra mjing boh kphê, Nguyễn Đại Ngọc, Khua knơ\ng brua\ kphê Ia Grai, ]ar Gialai la]: Yan bhang ti Lăn Dap Kngư jing mđia\ ktang k[ah êa, pla ana kyâo bi êyui djo\ guôp, đru bi hro\ hnơ\ng h’uh hlăm war kphê, đru kơ klei bi mnga, bi adiê, bi hro\ klei mnơ\ng ngă djiê adhan, lehana\n đru mđ^ hnơ\ng jing kơ lăn, đru mgang [o# lăn amâo mâo jhat mơ\ng klei mđia\ mtrang, mđ^ hnơ\ng krơ\ng êa, krơ\ng hbâo kơ lăn. Ana kyâo bi êyui lo\ đru krơ\ng klei ksa\ boh siam, mđ^ hnơ\ng asid, lehana\n hnơ\ng succrose hlăm asa\r, jing mnơ\ng yuôm bhăn mta [âo mngưi, đru mjing klei jăk kơ kphê. {ia\dah, ara\ anei lu mnuih [uôn sang amâo mâo klei mđing ôh, kno\ng tuh êyuh kơ hdră krih êa đu] yơh: “ Êngao kơ brua\ krih êa ho\ng klei mkiêt mkriêm, êlâo h^n drei lo\ w^t kru\ ]uê dliê ako\ êa, dliê răng mgang. Jih jang mnơ\ng drei pla brei bi mâo dliê gang ang^n ktuê roh, snăn kơh dưi rơ\ng kơ klei mkhư\ hu\l đue# êwa êa, lehana\n krơ\ng êa mâo hlăm lăn, lehana\n kơ mnơ\ng pla. Jing drei mko\ mjing hdră anei k`ăm ]ia\ng bi hro\ klei êa đue# hla\m yan bhang không boh nik ho\ng ana kphê lehana\n tiêu”.

      Pla ana kyâo bi êyui, đa kyâo gang ang^n kơ kphê amâo mâo djo\ kno\ng mrâo anei ôh mâo, [ia\dah klei anei mâo leh mơ\ng sui, lehana\n grăp blư\ bi trông ]hai kơ hdră êlan mđ^ kyar kjăp ti Việt Nam wưng thu\n 2011 – 2020 mâo leh khua knu\k kna bi kla\ ăt bơ\k bâo kơ klei anei. Klah ]u\n anôk bi trông ]hai, lo\ m`a\ klei yuôm bhăn mơ\ng brua\ pla kyâo bi êyui, kyâo gang ang^n kơ kphê, Lê Quốc Danh, K’ia\ng khua phu\n brua\ lo\ hma la]: “ Sa hdră kjăp kơ mgi dih, jing brei drei mjing mtam hnơ\ng bi kna kơ wa\l hd^p mda, s^t nik pla kphê brei bi mâo ana kyâo bi êyui, kyâo gang ang^n, kyuadah yan bhang ti Lăn Dap Kngư amâo mâo djo\ kno\ng mđia\ hlơr k[ah êa, [ia\dah lo\ mâo wa\t ho\ng ang^n ktang. Snăn bi mâo lu ]uê dliê ktuê roh đang kphê, jing yuôn bhăn h^n. Tal dua, drei mâo leh phung kreh knhâo bi kla\, kphê pla brei bi mâo ana kyâo bi êyui, ]ia\ng đru gang klei mđia\ mtrang kla\ kơ [o# lăn, đru krơ\ng hnơ\ng êa hu\l đue#, lo\ thiăm lu hla kyâo luh pioh mjing hnơ\ng h’ăp kơ lăn, ba yua mtam yơh hdră anei jing djo\ h^n”.

      Drei dưi la], êjai hlăm klei bi mlih yăn adiê hlăk ba kơ Lăn Dap Kngư knư\ hruê knư\ amâo mâo jăk, êa jua knư\ hruê knư\ dơ\ng lu] hro\, snăn brua\ pla ana kyâo gang ang^n, ana kyâo bi êyui kơ kphê jing sa hdră ma\ brua\ mâo klei tu\ dưn êdi hlăm lu mta kơ mnuih pla mjing./.

Klei tu\ mơ\ng gru hmô ba pla mplua\ du\m mta ana hla\m đang kphê

     VOV4.Êđê - Ara\ anei brua\ duh bi liê pla mjing lu mta ana hlăm war kphê jing sa hdră ma\ brua\ djo\ guôp, dưi đru mnuih pla mjing mghaih msir klei dleh ara\ anei, lehana\n lo\ mjing klei jăk kơ lăn, đru mkhư\ klei mnga] mơ\ng yang hruê, đru krơ\ng rra, mjing mnơ\ng tu\ jăk mđ^ h^n boh mnga mâo, bi hro\ klei lu] liê hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă kơ mnơ\ng pla. Hlăm hdră hruê anei, hmei mơ^t truh kơ diih du\m klei mưng jua\t mơ\ng mnuih pla kphê, lehana\n phung thơ\ng kơ brua\ anei mta\ êjai pla plua\ mnơ\ng mkăn hlăm war kphê.

    A|t mse\ ho\ng du\m go\ êsei mka\n c\ia\ng lo\ dơ\ng mâo pra\k hrui w^t êngao kơ kphê hla\m du\m thu\n ho\ng anei go\ sang Cao Văn Thắng ti sa\ Êa Kiêt, kdriêk C|ư\ M’Gar, c\ar Daklak ba pla mplua\ boh [ơr, tiêu, boh sâu riêng hla\m đang kphê gia\m 2 ha mơ\ng pô. ~u brei thâo: `u ruah boh [ơr, sâu riêng, tiêu pioh ba pla mplua\ kyua ana\n jing du\m mta ana djo\ guôp ba klei tu\ mse\ si bi êyui, mjing hnơ\ng h’a\p s^t ba pla mb^t ho\ng ana kphê. Kyua thâo ba yua hdra\ pla mplua\ anei ana\n đang kphê mơng `u đ^ jing ja\k h’^t hnơ\ng boh mnga mâo truh 4 tôn asa\r/ 1ha. Êngao ana\n, phu\n pra\k mâo hrui w^t mơ\ng go\ sang `u a\t dưi bi md^ mơh mơ\ng du\m mta ana ba pla mplua\ mb^t. ~u brei thâo:“ A|t hla\m sa b^t anôk la\n ana\n tơ ba pla mplua\, sna\n bi knar ho\ng ara\ng ba pla 4 ha đang kphê, duh bi liê le\ [ia\ đuic\, nga\ brua\ hla\m đang kphê mâo êyui êđa\p, bi kna la\n êa mnơ\ng hd^p. Yan krih êa ara\ng bi krih 2,3 bliư\, sna\n kâo dê krih ma\ kno\ng sa bliư\ đuic\ kyua  jih jang mâo leh êyui mgang dưi kriê hnơ\ng h’a\p ja\k sna\k.”

      {ia\ si nga\ bi ba pla mplua\ c\ia\ng rơ\ng kơ đang war pla mjing đ^ jing ja\k mâo klei tu\ h’^t mse\ si go\ sang Thắng amâo djo\ dja\p mnuih thâo s’a\i ôh. Hluê si Tiến sĩ Phan Việt Hà, khua Adu\ brua\ Kreh knhâo leh ana\n bi Hgu\m quốc tế, Knơ\ng kreh knhâo hdra\ mnêc\ nga\ brua\ lo\ hma, dliê kmrơ\ng Tây Nguyên lu go\ êsei ba pla mplua\ kpal đei sra\ng bi mkhư\ klei mka\p mta mnơ\ng tu\ ja\k, ba pla  rưng đei amâo dưi bi mđ^ lar klei tu\ brua\ duh mkra. Kyua ana\n boh kbưi rah pla djo\ guôp dưi bi mkla\ hluê ho\ng mta la\n, mta mjeh mnơ\ng pla, yan pla leh ana\n bohnik `u jing boh klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\ ti gra\p alu\ wa\l, Tiến sĩ Hà mâo klei mta\ snei: “ Ho\ng du\m đang war hla\k ba pla kphê, sna\n hmei mta\ kơ mnuih [uôn sang drei đa\m ba pla kpal đei ôh, [ia\ drei c\ia\ng bi t^ng mka\ si be\ nga\ ho\ng mta la\n, yan adiê bi t^ng mka\ boh kbưi ba pla bi djo\ guôp. Pla tiêu mplua\ ho\ng kphê sna\n drei ba pla [ia\ êdi hla\m 2 prue# kphê, sna\n kơh ba pla sa prue# tiêu. Ho\ng du\m mta ana boh kroh, mse\ si ana boh [ơr leh ana\n ana ma\kka sna\n drei bi ba pla ho\ng boh kbưi  [ia\ êdi mâo 3 prue# kphê sna\n kơh ba pla sa prue# `u. Kyua du\m ana anei mâo pum adhan kja\p pro\ng ana\n drei đa\m ba pla kpal đei ôh.”

      Êngao kơ brua\ ruah mta ana ba pla mplua\, boh kbưi ba pla mplua\, sna\n mmông ba pla mplua\ leh ana\n hdra\ kriê dla\ng, dưm hbâo kơ đang war ba pla mplua\ a\t jing yuôm bha\n mơh. Kyua ana\n c\ia\ng hluê nga\ brua\ ba pla mplua\ mâo klei tu\, sna\n mnuih [uôn sang drei c\ia\ng duah mđing bi kla\ đang kphê mơ\ng pô, hdra\ mnêc\ ba pla mplua\ êlâo kơ  hluê nga\ brua\ ba pla mplua\. H’êc\ hmưi kơ mnuih [uôn sang drei mâo sa yan nga\ lo\ hma, pla kphê ksu djo\ boh mnga.

                                           H’Nga – Y Khem pô ]ih hlo\ng ra\k.