VOV4.Êđê - Kha\dah jing mnơ\ng pla [ia\ hruê tuôm ba w^t leh klei tu\ dưn pro\ng kơ mnuih pla mjing ti kdriêk Tuy Đức, ]ar Daknông, [ia\dah kyua klei amâo mâo jăk găl mơ\ng yan adiê, ngă leh kơ lu mnuih pla mjing hbei tao Nhật lu] hơăi mung mang kyua mnơ\ng ngă djiê hrue#. Mâo go\ sang lu] du\m êtuh êklăk prăk leh sa yan pla mjing. Klei anei mphu\n dơ\ng mâo hlăm dua thu\n kơ anei, lehana\n đ^ h^n hla\m wưng giăm anei.

Aduôn Phan Thị Dung, ti alu\ 1 sa\ Quảng Tâm, kdriêk Tuy Đức brei thâo: Go\ sang `u ba pla 4 ha hbei tao Nhật, [ia\dah leh gia\m 2 mlan ba pla pa\tdah ]ia\ng jih đang hbei tao mơ\ng go\ sang `u djo\ mmnơ\ng nga\ bru\ jih hrue#. Êjai ana\n, ênoh bi liê kơ brua\ mưn la\n, djuê mjeh, êa drao ra\ng mgang mnơ\ng pla mjing, hbâo pruê leh ana\n hruê ai ma\ brua\ truh kơ wưng ara\ anei truh leh gia\m 150 êkla\k pra\k. Aduôn Phan Thị Dung ênguôt, la] snei:“ Hla\m thu\n anei, go\ sang kâo ba pla truh 4 ha, mka\ ho\ng đar thu\n pô kno\ng ba pla, klei mđ^ mbuôn leh ana\n krih êa drao hla\m wang 2 bliư\ đui] sna\n dưi hrui [ơ\ng yơh. Thu\n anei, kâo amâo yo\ng mđing ôh, adiê hjan lu đei, amâo lo\ wa\n krih êa drao ana\n amâo lo\ thâo b^t mjing ôh, kyua kâo pô amâo mđing sna\n mnơ\ng nga\ `u đ^ lar pral, đang hbei pô lui] he\ ti mang, amâo lo\ thâo b^t nga\ ôh”.

{uh sui ho\ng anei, ba pla hbei tao Nhật mâo hnư hrui w^t đ^, kyua ana\n thu\n anei Nguyễn Văn Khải ti alu\ 2 sa\ Dak Buk So, kdriêk Tuy Đức a\t mưn 1 ha la\n ]ia\ng ba pla. Khải brei thâo, go\ sang `u leh ana\n lu go\ sang mka\n ba pla hbei tao hla\m sa\ a\t ka\n thâo lo\ b^t mjing ho\ng mnơ\ng nga\ djiê jih hrue#. Mnơ\ng nga\ anei mphu\n mâo hla\k đang hbei tao pla mâo gia\m 2 mlan, wưng anei hrue# hbei tao hla\k wưng đ^ jing ja\k êdi yơh. Kơ klei bi êdah mơ\ng mnơ\ng nga\ anei, mphu\n tal êlâo `u mâo ti phu\n [uh ju\ tu\t leh kơna\n lar pral nga\ djiê jih hrue# gia\m phu\n. Brua\ ba dưm mnơ\ng tu\ ja\k mơ\ng phu\n truh kơ hrue#, hla hbei tao bi kpa\k he\, amâo lo\ truh ôh nga\ kơ hrue# hbei tao [rư\ [rư\ djiê jih yơh. Hrue# djo\ mnơ\ng nga\ [ia\ sna\n amâo djiê ôh, [ia\dah kno\ng mâo ma\ boh hbei đ’điêt đui]. Nguyễn Văn Khải brei thâo snei: “ {uh lu mnuih pla ba w^t lu klei tu\ jing kyua ana\n hla\m thu\n anei, go\ sang kâo nao mưn mơh 1 ha la\n ba pla hbei tao, kyua hmei m^n pla hbei tao gơ\ êlưih mơh, mâo hrui êmiêt ưm, amâo lo\ m^n he\ ôh thu\n anei hrue# hbei tao djo\ mmao nga\ jih, hla\m wang 5 hruê mnơ\ng nga\ đ^ ar pral jih hla\m đang, mmông ana\n ]ia\ng krih êa drao ka\n lo\ hmao leh mơh”.

Hluê si phung nga\ lo\ hma mưng leh kơ brua\ ba pla hbei tao ti kdriêk Tuy Đức, ]ar Daknông, hbei tao djiê jih hrue# mơ\ng lu mta kbia\ hriê, [ia\dah lu êdi jing kyua djuê mjeh. Ara\ anei mnuih ba pla hbei tao lu bi blei djuê mjeh mơ\ng Lâm Đồng, [ia\dah hdra\ ksiêm dla\ng kơ hnơ\ng tu\ mơ\ng djuê mjeh ka dưi ktuê ksiêm dla\ng tliêr kja\p ôh. Êngao kơna\n, mâo lu kr^ng ba pla leh hbei tao mơ\ng 5 – 10 thu\n ho\ng anei, [ia\dah hdra\ msir dla\ng, mkhư\ mdjiê kman, pruê hbâo kơ la\n ka mâo mnuih [uôn sang mđing dla\ng djo\ hnơ\ng ôh. Kyua ana\n du\m mta mnơ\ng nga\ adôk đuôm hla\m la\n mơ\ng du\m yan êlâo a\t mse\ mơh klei k[ah du\m mta mnơ\ng tu\ ja\k na\ng ai jing mta phu\n nga\ kơ hbei tao djo\ mnơ\ng nga\ leh ana\n hnơ\ng mâo boh hbei tru\n hro\ mse\ si ara\ anei.

Hdra\ pla leh ana\n dla\ng kriê hbei tao Nhật

VOV4.Êđê - Hbei tao Nhật hla\k jing sa mta mnơ\ng pla ba w^t klei tu\ pro\ng kơ brua\ duh mkra mnuih nga\ lo\ hma ti kdriêk Tuy Đức, ]ar Daknông. Kha\ sna\n, ti ana\p klei mâo mdê mdô, amâo ja\k ga\l mơ\ng yan adiê, adiê hjan lu, sui hruê nga\ kơ hbei tao êlưih djo\ du\m mta mmao nga\. Klei bi blu\ hra\m ti gu\ anei ho\ng Đoàn Lê Anh, Khua kia\ kriê Êpul hgu\m brua\ nga\ lo\ hma kdriêk Tuy Đức, sa hla\m du\m ]ô mnuih sia\ suôr leh ana\n mâo klei thâo hla\m brua\ pla hbei tao Nhật. lac\ kơ hdra\ pla leh ana\n dla\ng kriê mta ana anei.

-Akâo kơ ih, ara\ng kreh la] hbei lăn mrâo, êđai mdiê lăn leh mưng, [ia\dah ho\ng lăn mrâo, ya mta klei dleh dlan lo\ tuôm ho\ng mnuih pla mjing hlăm kdriêk?

. Đoàn Lê Anh: Ana\n jing klei djo\ tuôm ho\ng klei bi rai dliê, lehana\n klei bi duah lăn mrâo pioh pla hbei tao. }ia\ng mâo ngă klei anei snăn hmei mb^t ho\ng Êpul hgu\m mnuih pla mjing mâo leh mơh hdră êlan, hâo hưn kơ mnuih [uôn sang ngă klei bi mlih mnơ\ng pla, sitôhmô sa yan pla mjing hbei tao, lehana\n sa yan pla mjing mnơ\ng mkăn ]ia\ng leh kơ ana\n sa thu\n drei lo\ w^t pla hbei tao snăn kơh hơ^t. Lehana\n brei mâo kleio mđ^ mjing lăn, đăm lui ôh klei bi rai dliê ]ia\ng mâo lăn mrâo pioh pla hbei tao.

- Hbei tao mâo lu klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă lehana\n hnơ\ng tưp lar pro\ng, snăn akâo kơ ih mblang brei du\m mta klei hlua\t [ơ\ng ngă ana\n hla\m hbei tao, mơ\ng kbia\ hriê du\m mnơ\ng nga ana\n, lehana\n si hdră gang mkhư\?

. Đoàn Lê Anh: Ho\ng hbei tao mnơ\ng kreh ngă lu, mse\ si adru\n adriên ngă, mmao jhat bi bru\ hrue#, klei mnơ\ng ngă bi bru\ hrue# yơh jing jhat êdi, ba klei lu] liê pro\ng snăn, mrâo [uh klei mnơ\ng anei ngă 3 thu\n ho\ng anei, thu\n anei jing thu\n tal 3, ]ia\ng mghaih msir klei mnơ\ng ngă bi bru\ hrue#, đăm hmăi amâo mâo jăk kơ boh mnga mâo. T^ng kơ êpul hgu\m phung ngă lo\ hma mâo leh hdră hâo hưn mtô mblang kơ mnuih pla mjing tal êlâo klei ruah mjeh, ho\ng mjeh f1 mơ\ng hdră mdjuê ho\ng tế bào mô snăn srăng bi hro\ klei mnơ\ng ngă, lehana\n hbei ăt mboh h’^t. Bi adru\n, adriên, lehana\n hlua\t [ơ\ng hbei lu jing hlăm yan không, hluăt hbei [oh [ơ\ng hlăm hbei, ngă kơ boh hbei jhat amâo lo\ thâo ]h^ ôh. Mnơ\ng ngă anei mâo lu hdră răng mgang, tal êlâo yua hdră sinh học ana\n jing hdră răng kriê kluôm. Tal 2 jing yua mnê] [ê] ma\ jih ksê, hlua\t, lehana\n brei hdơ\ng di`u bi [ơ\ng hdơ\ng di`u ana\n yơh jing hdră kluôm.

- Klei kơ lăn jing brua\ yuôm bhăn, snăn hlăm brua\ pla mjing si srăng ruah lăn, ya mta lăn jing guôp ho\ng brua\ pla hbei tao?

. Đoàn Lê Anh: Tal êlâo mnuih pla mjing mđing kơ brua\ mđ^ mjing lăn, lehana\n mlih mnơ\ng pla hla\m lăn pla hbei, drei amâo mâo dưi ôh thu\n anei pla hbei tao lehana\n thu\n êdei lo\ pla hbei tao mơh, srăng ngă kơ boh hbei amâo lo\ jăk ôh, phung ghan mnia amâo mâo blei ôh. Kyuana\n yơh brei mâo klei mđ^ mjing lăn, hmei hgu\m ho\ng Knơ\ng brua\ kreh knhâo mâo du\m hdră ma\ brua\ mđ^ mlih, lehana\n mjut mjing jăk mjeh hbei tâo Nhật. Hgu\m ho\ng anôk brua\ duh mkra mnia mblei lehana\n mđ^ kyar ti Hà Nội, tui duah phu\n agha mjeh hbei tao anei pioh pla ti Tuy Đức. Thu\n anei hmei lông pla leh ho\ng go\ êsei Nguyễn Duy Sơn ti sa\ Quảng tâm, tơdah leh mâo klei tu\ jing srăng dưi mjut mjing mjeh hbei anei truăn pla mjing ti Tuy Đức ho\ng hdră pla mjing doh.

- Bi kơ hdră pruê hbâo kơ hbei tao si srăng ngă ]ia\ng bi djo\, dơ\ng mơ\ng pla hlo\ng truh kơ ru\ hbei?

. Đoàn Lê Anh: Ho\ng djăp mta mnơ\ng pla mjing mse\ sơăi amâo dưi k[ah ôh hbâo pruê, ]ia\ng kơ brua\ pruê hbâo bi djo\, đru mđ^ boh mnga mâo, bi hro\ ênoh bi liê snăn mnuih pla mjing pruê hlăm lăn du\m mta hbâo bru\, boh nik djăp mta djah mơ\ng mnơ\ng pla mjing mâo hlăm alu\ wa\l mđam he\ mb^t ho\ng vi sinh, bi hro\ klei ba yua hbâo hoá học, snăn srăng mjing kơ lăn êbhui] h^n lehana\n mâo klei tu\ dưn h^n. Ho\ng hbei tao, êlâo kơ pla drei mbuôn, lehana\ pruê hbâo sun ba yua hbâo lân, hbâo vi sinh pioh sun, leh pla mâo sa mlan snăn pruê NPK, truh sa mlan mkrah, êjai drei dơ\ng hru] yo\ng hrue# snăn lo\ pruê hbâo kali ]ia\ng kơ hbei mboh.

- Bi tơdah tuôm ho\ng klei mmao jhat ngă ti đa đa lăn điêt hlăm war, ka mâo klei tưp lar pro\ng ôh snăn si drei srăng ngă ]ia\ng dưi mkhư\ klei mnơ\ng ngă kơ hbei tao?

. Đoàn Lê Anh: Tal êlâo leh [uh klei mnơ\ng ngă bi bru\ hrue# hlăm war hbei tao, snăn drei mghaih msir mtam đăm truh kơ klei tưp lar, du\m kr^ng mâo leh hrue# bru\ drei bu] lehana\n ba bi rai mtam, amâo mâo dưi lui hlăm war ôh, ana\n yơh jing brua\ tal êlâo. Leh kơ ana\n mkhư\ klei tưp lar ho\ng êa drao hoá học pioh krih hlăm lăn, lehana\n hlăm hrue# hbei ]ia\ng gang mkhư\ klei hrue# hbei djiê.

- Sna\n he\, mni la] jăk kơ ih lu!

Y Khem – H’Nê] pô ]ih hlo\ng ra\k.