VOV4.Êđê- Leh sa yan boh mnga amâo mâo myun, hlăm du\m hruê anei mnuih ngă lo\ hma ]ar Kon Tum hlăk sua^ êmăn ho\ng bruă krih êa kơ ana kphê. Klei klă s^t anei brei [uh klei bi mlih yan adiê hlăk hma^ jhat kơ bruă duh mkra pla mjing kơ ana kphê leh anăn bruă lo\ hma ti alu\ wa\l anei. Brei thâo mdrơ\ng ho\ng klei bi mlih yan adiê ]ia\ng mđ^ lar bruă mkra mjing anăn jing klei ]ia\ng mjê] ho\ng mnuih ngă lo\ hma leh anăn bruă lo\ hma ]ar Kon Tum.

Du\m thu\n giăm anei, klei hma^ djo\ mơ\ng yan adiê bi mlih [rư\ hruê êdah klă lehana\n ngă hma^ djo\ pro\ng kơ bruă duh mkra mơ\ng mnuih pla kphê ti kdriêk Đăk Hà, ]ar Kon Tum. Jing kr^ng thơ\ng pla kphê, truh giăm mkrah wah hlăm ênhă êbeh 21 êbâo ha kphê mơ\ng ]ar, mnuih [uôn sang ngă lo\ hma Đăk Hà [uh klă klei bi mlih mơ\ng yan adiê ngă klei lui] liê kơ mnơ\ng pla mjing. Nguyễn Xuân Hải, ti alu\ 5, să Hà Mòn brei thâo:

“Du\m thu\n giăm anei kyua adiê mđiă ktang, thu krô hnơ\ng êa hlăm du\m knơ\ng kdơ\ng êa amâo mâo djăp ôh, sơnăn hnơ\ng mâo boh kphê kăn lu lei. Tal 2 dơ\ng jing hruê mlan krih tai h^n kyua amâo mâo djăp êa sơnăn hruê mlan krih tai h^n kyua ana\n hnơ\ng mâo boh kphê amâo mâo lu ôh”.

            Yan kphê thu\n 2019 mrâo êgao, hnơ\ng mâo boh kphê ti kdriêk Đăk Hà tru\n êdi. Mâo du\m go\ êsei yan êlâo grăp phu\n hrui pe\ mâo hlăm brô 20 kg, ara\ anei tru\n mkrah wah. Ayo\ng Trần Quốc Tuấn ti alu\ 2, să Đăk Ngọc brei thâo, bruă duh mkra go\ êsei jưh knang kơ kphê. Yan mrâo êgao kphê lui] boh mnga, ênoh hrui blei êlưih mơh ngă kơ go\ êsei tuôm ho\ng lu klei dleh dlan. Hluê si ayo\ng Trần Quốc Tuấn, klei yan adiê bi mlih hlăk ngă hma^ djo\ amâo mâo jăk, ngă klei lui] liê pro\ng kơ mnuih pla kphê. }ia\ng dưi krơ\ng h’^t kjăp ho\ng mnơ\ng pla mjing anei bi mâo lu hdră ngă:

“Du\m thu\n giăm anei êdei anei hnơ\ng mâo kphê amâo mâo djăp hnơ\ng ]ua\n kyua yan adiê amâo mâo jăk. Mse\ si du\m thu\n êlâo dih, [uh klă 6 mlan yan hjan lehana\n 6 mlan yan bhang. Hruê mlan pô pla mjing, hdră k]ah ăt mnga] ta] h^n. Giăm anei mđiă, hjan amâo mâo sa hnơ\ng, yan bhang, yan hrui pe\ tăp năng mâo ang^n êbu\, hjan ngă gun kpăk bruă hrui pe\, ngă hnơ\ng mâo boh kăn đ^ lei. Mnuih [uôn sang g^r msir mghaih yan adiê, pla mpluă du\m mta ana [ia\ hruê mlan hlăm ana kphê ]ia\ng mkra mlih klei hd^p mda bruă duh mkra đ^ kyar h^n lehana\n duh bi liê du\m djuê mjeh kphê djo\ guôp ho\ng yan adiê mse\ si ara\ anei”.

            Ti ana\p klei yan adiê bi mlih kjham h^n, yan bhang lăn Dap kngư sui h^n k[ah êa krih kơ kphê [rư\ hruê [rư\ kjham h^n, Trần Văn Chương, k’iăng khua knơ\ng bruă Lo\ hma lehana\n Mđ^ kyar [uôn sang ]ar Kon Tum brei thâo, bruă ba yua kdrăp krih êa ênuk mrâo mrang, krih mkiêt mkriêm êa jing klei ]ia\ng êdi pioh mđ^ kyar bruă duh mkra pla mjing h’^t kjăp, boh nik gơ\ ho\ng du\m ana pla sui thu\n mlan mâo ênoh yuôm mse\ si kphê:

“Ti ana\p klei yan adiê bi mlih ara\ anei, knơ\ng bruă Lo\ hma ]ar Kon Tum ăt mâo lu hdră bruă ngă, mtă mtăn lehana\n mko\ mjing hluê ngă. Mse\ si mko\ mjing kơ mnuih [uôn sang ngă lo\ hma pla mjing ba yua kdrăp mrâo mrang krih mkiêt mkriêm ]ia\ng mâo djăp êa krih. Mtru\t mjhar mnuih [uôn sang krih êa hluê si klei ]ia\ng mơ\ng mnơ\ng pla mjing lehana\n bi mklă wưng krih djo\ si klei ]ia\ng, ]ia\ng krơ\ng djăp êa yua kơ bruă duh mkra”.

            Mb^t ho\ng kphê, hluê si knơ\ng bruă Lo\ hma lehana\n Mđ^ kyar [uôn sang ]ar Kon Tum, klei yan adiê bi mlih ngă hma^ djo\ amâo mâo jăk kơ bruă duh mkra alu\ wa\l lehana\n ngă klei lui] liê pro\ng kơ bruă duh mkra mnuih [uôn sang. Hluê si klei ksiêm yap hlăm giăm 5 thu\n êgao brei [uh, klei k[ah êa ngă hma^ djo\ hlăm brô 4 êbâo 500 ha mnơ\ng pla mjing, ngă lui] liê êbeh 190 êklai prăk. Mb^t ho\ng ana\n, adiê hjan ăt puh mđung lehana\n ngă jhat rai êbeh 1 êbâo 800 ha mnơ\ng pla mjing, hluê si t^ng lui] liê êbeh 100 êklai prăk. Bi juăt mưng ho\ng klei yan adiê bi mlih ]ia\ng kriê kjăp, mđ^ kyar kphê ăt mse\ mơh bruă duh mkra pla mjing hlăk jing klei ]ia\ng êdi ho\ng bruă ngă lo\ hma pla mjing ]ar Kon Tum./.

Mse\ si kdrê] tal êlâo la] leh, sa hlăm du\m bruă mjê] h^n ara\ anei mơ\ng phung mkra mjing kphê ti Lăn Dap Kngư jing rơ\ng djăp êa krih. Ti anăp klei bi mlih yan adiê leh anăn mđ^ kyar êgao hdră k]ah snăn êa krih kơ ana pla mjing anei hlăm yan không hlăk [rư\ k[ah. Si ngă hdră yua êa krih ]iăng mkiêt mkriêm, tu\ dưn hlăk jing klei ]ia\ng mjê] ho\ng grăp ]ô mnuih pla mjing kphê. Ti tluôn anei mâo klei bi trông ho\ng Nguyễn Tri Sáu, Khua Êpul hgu\m bruă lo\ hma mkra mjing leh anăn Mnia blei Sáu Nhung leh anăn Nguyễn Xuân Hải ti să Hà Mòn, kdriêk Đăk Hà, ]ar Kon Tum.

Ăt hưn mthâo thiăm, Nguyễn Tri Sáu jing pô jho\ng bi liê hlăm brô 300 êklăk prăk duh bi liê dưm kdrăp krih êa mkiêt mkriêm ti gu\ phu\n kơ ênhă 3 ha kphê mơ\ng go\ sang leh anăn [uh mâo klei tu\ dưn mơ\ng hdră krih anei.

-Êlâo h^n ]ia\ng la] jăk kơ Nguyễn Tri Sáu, lehana\n Nguyễn Xuân Hải pioh leh mmông kơ klei bi blu\ hrăm anei. Ơ Nguyễn Tri Sáu, akâo kơ ih mblang lăng ti ana\p klei yăn adiê bi mlih, boh nik êdah êdi jing klei k[ah êa krih kơ kphê, si hdră srăng ngă ]ia\ng mdrơ\ng ho\ng klei anei?

Nguyễn Tri Sáu: Djo\ leh, drei [uh sơăi yăn adiê hlăk mâo klei bi mlih êdi, snăn ]ia\ng dưi mdrơ\ng ho\ng klei yăn adiê bi mlih anei, snăn go\ sang hmei ăt mprăp leh mơh kơ hdră krih êa mkiêt mkriêm, krih pruih êa hlăm phu\n ]ia\ng pô thâo bi kna hnơ\ng êa mâo, lehana\n ]o\ng mka\ hnơ\ng mtlaih êa hbâo bi djo\ ho\ng yan. Kyuadah ara\ anei adiê bi mlih êdi, snăn pô bi mâo hdră kđiăm h^n yơh dlăng kriê wiê ênăk kphê pô, ]ia\ng kơ bi mnga jăk, snăn kơh mâo klei tu\ dưn.

-Yap mơ\ng leh mko\ mkra êlan đ^ng êa krih ho\ng klei mkiêt mkriêm pruih mse\ ho\ng hjan hlăm phu\n, snăn si ih [uh war kphê ih mâo klei bi mlih mơ\?

Nguyễn Tri Sáu: Ơ|, êjai kâo mko\ mkra êlan đ^ng krih êa ara\ anei mdul h^n, êlâo dih dja\ đ^ng krih snăn lui] liê ai ma\ brua\. {iadah le\ krih ho\ng bek anei pruih mse\ si hjan nah dlông [ro\ng ana kphê, snăn tuôm ho\ng ang^n kpuh, lehana\n êa pui liê lu mơh. Ang^n thut snăn êa krih amâo mâo tar ôh, mgi dih bi mnga kăn bi knar rei, mboh amâo mâo siam ôh. Ara\ anei mko\ kdrăp krih mrâo snăn dưi mkriêm êa lu h^n, dưi mkriêm ai ma\ brua\, ênoh bi liê [ia\ mơh wa\t ho\ng hbâo pruê kăn jăk liê, lehana\n jăk êdi jing mâo dlăng kriê jăk h^n war kphê. Mboh, ana hd^p ktang lehana\n bi knar sơăi.

-Ara\ anei ]ia\ng êmuh Nguyễn Xuân Hải le\, ăt jing mnuih sia\ suôr ho\ng brua\ pla kphê sui thu\n, si ih [uh mdê kơ hdră krih kphê tui si hđăp, lehana\n hdră krih mkiêt mkriêm pruih mse\ si hjan hlăm gu\ phu\n?

Nguyễn Xuân Hải: Drei krih êa ho\ng bek mâo anôk truh 14 mmông, [ia\dah mâo anôk krih mil 7 mmông. Snăn hnơ\ng êa krih amâo mâo bi knar ôh ho\ng kphê, lehana\n tăp năng kăn djăp rei êa. Bi ara\ anei mko\ đ^ng krih ho\ng bek điêt anei jing djăp êa h^n kơ grăp phu\n kphê kyuadah dưi mbha bi knar kơ grăp phu\n, lehana\n dưi mkiêt mkriêm êa mơh.. Mâo mkiêt mkriêm êa, lehana\n dưi mkiêt mkriêm wa\t pui kmla\ mơh, jing mâo mkiêt mkriêm prăk bi liê. Drei bi liê [ia\ s^t nik srăng ba w^t mnga lu h^n. Kâo anei yơh jing brua\ ngă tu\ dưn h^n.

-Ơ Nguyễn Tri Sáu, hlăm brua\ dlăng kriê wiê ênăk kphê, ]o\ng mprăp klei krih êa jăk snăn, si klei tu\ dưn ih mâo?

Nguyễn Tri Sáu: Hlăm du\m thu\n êa hjan jih hnưm, snăn ana kphê ka truh ôh wưng kbum mnga, s^t nik srăng hmăi amâo mâo jăk pro\ng êdi kơ yan êdei, mboh srăng [ia\ lehana\n rưng. Bi war hma kâo mâo mko\ mkra leh đ^ng krih jăk, kyuana\n hmei hlo\ng krih hluê bi djo\, leh kphê truh wưng bi kbu\m mnga leh, snăn hmei mdei mtam, pioh kơ ana kphê ksu\n ai bi kbu\m mnga pioh kơ yăn kphê thu\n êdei. Truh mmông krih êa srăng ngă kơ ana kphê bi mnga pruh hlăm sa blư\, mgi dih srăng ksa\ bi knar mơh, lehana\n mâo ba w^t boh tu\ dưn ja\k mơh. Bi ho\ng ênha\ kphê amâo mâo ôh klei dlăng kriê wiê ênăk jăk, amâo mâo djo\ ho\ng ênoh ]ua\n ôh, tơdah mse\ si thu\n leh êgao hrui pe\ boh kphê kno\ng [ia\ tăp năng kno\ng mâo ba w^t ma\ mơ\ng 20 – 30% đui]. {ia\dah ho\ng kphê hmei mâo mko\ mkra leh jăk djo\ ho\ng ênoh ]ua\n snăn mboh hơ^t, [uh jăk snăk, bi knar, lehana\n siam sơăi.

-Ơ Nguyễn Xuân Hải, ara\ anei lu mnuih pla kphê mâo klei m^n ]ia\ng mko\ mkra kdrăp krih êa ho\ng klei mkiêt mkriêm jing krih pruih mse\ si hjan hlăm gu\ phu\n kphê, [ia\dah le\ kyua k[ah prăk kăk bi liê kơ brua\. Bi ih si ih m^n kơ klei anei?

Nguyễn Xuân Hải: Tơdah drei la] kơ prăk bi liê s^t yơh ho\ng mnuih [uôn sang ara\ anei anei jing klei bi liê prăk ho\ng sa ênoh amâo mâo djo\ điêt ôh. {ia\dah le\, ana\p ba w^t klei tu\ dưn jăk snăk, s^t nik kno\ng hlăm wang 3 thu\n srăng lo\ hnô yơh ênoh prăk leh bi liê. Drei t^ng hlăm sa thu\n drei mâo mnga năng ai hlăm brô mơ\ng 3 – 4 êklăk prăk đui], jing ti anei drei t^ng knga kơ drei ti anôk prăk êa, prăk pui lehana\n lu mta brua\ mkăn, dah snăn năng ai hlăm brô 3 – 5 thu\n kơh srăng dưi bi hnô kơ ênoh prăk pô bi liê tal êlâo.

-Mơ\ng klei tu\ dưn krih êa ho\ng klei mkiêt mkriêm pruih mse\ si hjan hlăm gu\ phu\n kphê, Nguyễn Tri Sáu lehana\n jih jang mnuih pla kphê hlăm êpul hgu\m mâo leh he\ hdră kơ brua\ lo\ bi lar hdră anei?

Nguyễn Tri Sáu: {uh leh kla\ klei jăk găl mơ\ng êa drei mâo, lehana\n ho\ng hdră krih êa anei pioh mđ^ kyar kphê ho\ng klei kjăp, hmei ]ang hmăng mơh kơ jih jang mnuih pla kphê dơ\ng bi mko\ mkra kdrăp krih êa ho\ng hdră krih puih mse\ si hjan hlăm gu\ phu\n. Ara\ anei hmei hlăk mtru\t mnuih [uôn sang, lehana\n dôk đru hlăm 30 ha kphê mơ\ng 20 go\ êsei hlăk dôk mko\ mkra gưl tal êlâo. Kơ ana\p anei, hmei lo\ ]ia\ng mơh jih jang [^n hgu\m srăng bi mko\ mkra sơăi kdrăp krih êa pruih mse\ si hjan ti gu\ phu\n, jing mkiêt mkriêm êa êjai, lehana\n mkiêm mơh prăk bi liê, mơ\ng ana\n mơh srăng dlăng kriê wiê ênăk kphê jăk h^n, mboh h^n, mâo ba w^t klei tu\ dưn lu h^n.

-La] jăk kơ Nguyễn Tri Sáu, Khua kia\ kriê brua\ hgu\m Sáu Nhung, lehana\n la] jăk kơ Nguyễn Xuân Hải, ti sa\ Hà mòn, kdriêk Đăk Hà, ]ar Kontum mkiêt leh mmông hriê hlăm klei bi blu\ hrăm anei.