VOV4.Êđê - Yan hjan ti kr^ng Dap Kngư thu\n anei sui ho\ng hnơ\ng êa hjan lu h^n mka\ ho\ng đar thu\n. Anei jing wưng ga\l kơ mmao hdăng, lo\ pia jing du\m mnơ\ng nga\ bi krô adhan, krô boh kơ ana kphê đ^ lêc\ lar ktang h^n êdi. Mmao anei `u nga\ jhat kơ lu anôk hla\m ana kphê, nga\ kơ ana kphê amâo djo\ kno\ng hro\ hnơ\ng mâo boh mnga, [ia\dah lo\ hma\i truh kơ klei đ^ jing lehana\n hnơ\ng mboh hla\m du\m yan kơ ana\p mơ\ng ana kphê. Du\m gưl adiê hjan nanao đrông nga\ kơ pô đang kphê tuôm ho\ng lu klei dleh dlan hla\m brua\ bi mkhư\ leh ana\n bi mdjiê mnơ\ng nga\ anei. Boh s^t mâo ti [uôn pro\ng Pleiku, c\ar Gialai.

Đang kphê pro\ng 1 ha mơ\ng Đinh Văn Quang ti alu\ 16, phường Phù Đổng, [uôn pro\ng Pleiku, ]ar Gialai hlăk tuôm ho\ng klei mmao hdăng ngă kjham. ~u brei thâo: mmao hdăng mphu\n mâo hlăm đang kphê pô mơ\ng ako\ yan hjan. Tal êlâo kno\ng gru k]o\ uê uê, đ^ lar hlăm kl^t boh mda. Êdei kơnăn, gru mmao ngă [ơ\ng đ^ lar hlăm asa\r ngă kơ boh bru\, ju\ leh ana\n êluh yơh. Hlăm adhan, mmao hdăng mphu\n mâo mơ\ng ti du\m atu\t hlăm adhan. Mơ\ng du\m gru k]o\ đđiêt uê k`^ [rư\ [rư\ nao kơ ju\ uê leh ana\n đ^ lar hlăm djăp atu\t. S^t adhan krô, hla hlăm adhan ăt krô mơh leh ana\n êluh [rư\ [rư\. Du\m phu\n mâo mnơ\ng ngă, mmao hdăng [ơ\ng wa\t du\m adhan pro\ng leh ana\n ana kphê ngă mơ\ng ana, adhan truh kơ êdu\k djiê krô jih.

Klei năng hu^ hyưt êdi ana\n jing mmao hdăng đ^ tưp lar pral mơ\ng adhan anei nao kơ adhan adih, mơ\ng phu\n anei nao kơ phu\n adih hlăm đang kphê ngă kơ kphê amâo djo\ kno\ng êluh boh đui] ôh, [ia\dah lo\ hu^ djiê wa\t ana. Đinh Va\n Quang hu^ hyưt:

            “ Ana kphê c\ia\ng bi mâo êa êjai leh anan c\ia\ng bi mnga] ta] mơh. Bi mâo boh mnga] yang hruê, snăn kơh `u dưi hrip ma\ êwa  kơ ana kphê đ^ jing. Bi hjan hl^m mse\ snei k’up, snăn mjing klei găl kơ mmao hdăng đ^ lar. ~u bi êdah hlăm hla hlăk mtah mda mâo gru k]o\, êdei kơnăn `u hrah uê mse\ si krô hla, leh ana\n ]o\ng êluh mă hjăn. Leh ana\n [rư\ [rư\ adhan dliu krô, boh mda, boh khua ăt êluh mơh ngă hma^ djo\ kơ hnơ\ng mâo boh mnga”.

Ăt mâo mmao hdăng ngă mơh, Nguyễn Xuân Thuỷ sang ti êlan Lê Duẩn, [uôn pro\ng Pleiku ăt w^r w^r duah hdră mdjiê mmao hdăng hlăm đang kphê  pô pro\ng truh 2 ha. ~u brei thâo, ti đang kphê ktang mtah mda, hla adhan bi k’up k’ap, snăn mmao hdăng đ^ lar ktang h^n leh ana\n pral h^n mơh. Aguah tlam, `u dla\ng hruê mđiă ktang ]ia\ng krih êa drao răng mgang mnơ\ng pla mjing. {ia\dah thu\n anei, yan hjan sui, ho\ng lu gưl adiê hjan nanao đrông ngă kơ hnơ\ng êa drao `u krih kơ kphê êa puh mđung jih anăn amâo mâo boh tu\ dưn ôh.

Ara\ anei mmao hdăng ngă kơ đang kphê `u êluh lu boh, mb^t ana\n lu phu\n mphu\n dơ\ng krô adhan. Nguyễn Xuân Thuỷ la], thu\n anei, hnơ\ng mâo boh kphê `u hro\ tru\n hlăm brô 1/3:

“ Mmao hdăng ngă hdjul `u êluh [rư\ [rư\, truh knhal jih yan boh hlăm adhan `u êluh jih. Bi tơdah mmao ngă kjham `u hlo\ng krô wa\t adhan mtam. Yan anei dla\ng adôk mâo 5 – 7 gram boh hlăm adhan, mâo đa ana lui] liê hlăm brô 70%, mâo ana knhal jih yan hrui pe\ snăn êluh jih. Kâo ăt hmư\ mơh lu mnuih bi la] mnơ\ng ngă anei kbiă mơ\ng mmao, [ia\dah ya mta êa drao ba krih ăt kăn thâo klă lei. Êlâo dih kâo lông ba yua leh êa drao anvil, carban, [ia\ ka mâo boh tu\ dưn ôh”.

Ara\ anei, ti [uôn pro\ng Pleiku, ]ar Gialai, mmao hdăng ngă ba lu klei lui] liê ti du\m đang kphê mơ\ng 6 – 10 thu\n hlăk wưng ana mboh lu êdi. Mmao hdăng bi rai mơ\ng ana, adhan, hla leh ana\n boh. Kyua ana\n, mmao hdăng ngă amâo djo\ kno\ng ngă hro\ tru\n hnơ\ng mâo boh mnga đui] ôh, [ia\dah lo\ ngă kơ ana kphê djiê krô, ngă kơ yan êdei kphê amâo lo\ mâo boh ôh.

K`a\m đru kơ mnuih [uôn sang gang mkhư\ lehana\n bi hro\ klei mnơ\ng nga\ kơ ana kphê, Kỹ sư Lê Bá Nghiêm, knua\ druh Anôk mtru\t mjhar brua\ nga\ lo\ hma ]ar Gialai sra\ng đru k]e\ kơ du\m hdra\ msir klei mmao anei nga\ .

- Ơ kỹ sư, ara\ anei, klei mmao hdăng hlăk đ^ lê] hlăm lu war kphê ]ar Gialai ana\p ba klei amâo mâo jăk kơ boh mnga mgi dih, akâo kơ ih k]e\ brei si hdră gang mkhư\ mta mmao jhat anei?

. Kỹ sư Lê Bá Nghiêm: klei mmao hdăng gam hlăm ana kphê mnuih pla kphê kreh lo\ pia mnơ\ng ngă krô adhan, krô boh. Mmao jhat anei ngă hlăm kphê leh mboh, ba klei jhat lu kơ boh, kơ adhan, kơ hla, ana. Jing ngă jih kơ hlăm ana kphê, dơ\ng mơ\ng klei hla bi êwa ho\ng mđia\ hlo\ng kơ klei hd^p hlăm ana. Mâo klei mnơ\ng ngă kjham truh kơ krô djiê mơ\ng hla, luh boh. Hlăm boh kphê mnơ\ng ngă giăm kuôp boh, ti anôk bi so# plah wah boh anei ho\ng boh adih. Phu\n tal êlâo kno\ng kd^t ju\, [hua\p he\, leh mơ\ng 1 hruê kăm truh 10 hruê srăng lar mơ\ng mkrah truh 2/3 boh kphê, truh kơ klei luh boh kphê. Bi hlăm ana kphê mâo klei bi kd^t điêt, boh nik hlăm kdrê] mda ana kphê hlăm wưng dơ\ng jing kyâo, tơdah lar hlăm tar ju\m ana, snăn kdrê] ana\n srăng krô jih. Kyuana\n mmao hdăng gam jing hu^ hyưt snăk kyuadah ngă kơ adhan kphê krô, boh luh. Hlăm hla mse\ mơh, phu\n tal êlâo kno\ng ju\ ma\ điêt, lehana\n lar bo\ 1/3 hla snăn luh mtam. Tơdah nanao mse\ snăn, srăng hmăi amâo mâo jăk kơ boh mnga kphê mâo.

- Mơ\ng mâo mmao hdăng gam truh kơ ana kphê, Ơ kỹ sư?

. Kỹ sư Lê Bá Nghiêm: klei anei bi mtưp mơ\ng thu\n anei truh thu\n êdei hlăm sa kr^ng pla kphê. Hla\m brua\ dla\ng kriê wiê ênăk, mâo đa đa mnuih pla mjing kreh mưng ma\ djah boh kphê leh kwa\ ka mđam tơl bru\ ôh, ba tuh he\ hlăm war kphê yơh. Mơ\ng do\ anei yơh mmao hdăm mơ\ng yan êlâo lo\ ba bi mtưp kơ yan êdei. Mta mnơ\ng tal dua jing adhan kphê kpal msik msuk, snăn mmao hdăng đ^ lê] mơh. Bi ho\ng war kphê mâo khăt mkra siam mnga] ta] snăn [ia\ mơh mâo mmao hdăng gam.

- Pô war kphê si srăng ngă ]ia\ng dưi gang mkhư\ mmao jhat anei ngă?

. Kỹ sư Lê Bá Nghiêm: Răng mgang jing jăk h^n. Hlăm brua\ răng mgang, ho\ng du\m war tuôm mâo leh mmao hdăng gam, leh jih yan kphê, drei bi khăt mkra adhan, mđue# adhan khăt leh kơ ta] lehana\n ]uh he\. Khăt jih adhan krô. Boh nik leh jih yan hrui pe\ kphê, tơdah ]ia\ng ba tuh djah tôk kphê snăn hdơr mđam he\ bi bru\ êlâo, điêt đuôt amâo mâo dưi ba tuh ôh êjai adôk mtah ]ia\ng gang mkhư\ klei tưp lar mmao hdăng gam. Dưi ngă mse\ snăn s^t nik drei srăng dưi bi hro\ truh 70% klei tưp lar kơ yan êdei. Tơdah dơ\ng [uh mmao jhat gam hlăm adhan, snăn đăm pruê lu ôh hbâo đạm.

- Tơdah ana kphê leh mâo mmao hdăng gam, si pô war kphê srăng ngă ]ia\ng bi ho\ klei anei?

. Kỹ sư Lê Bá Nghiêm: Mâo du\m mta êa drao mse\ si Carbendazim, lehana\n Hexaconnazole dưi mkhư\ klei adhan krô, klei boh krô. Kno\ng dưi mkhư\ hlăm du\m anôk mâo mmao gam, gang êjai mmông ana\n. Dleh dưi mkhư\ jih klei mâo hdăng gam. Drei bi răng mgang plah wah yan anei ho\ng yan adih. Bi mthu, mnga] ta] srăng dưi mkhư\, bi dôk nanao hlăm klei h’ăp msah snăn ênưih snăk mmao hdăng đ^ lê]. Krih êa drao gang mkhư\ đăm mtưp truh kơ anôk mkăn. Bi adhan boh, krô leh dleh amâo lo\ dưi bi hlua\ mrâo ôh. Hla\m wưng giăm anei, Anôk brua\ ksiêm duah klei kreh knhâo brua\ lo\ hma dliê kyâo lăn Dap kngư mâo ksiêm duah leh mjeh kphê dưi gang mkhư\ mta mmao jhat bring gam, mâo hdăng gam. Leh lu thu\n lông ngă [uh klei tu\ dưn jăk. Lu mjeh amâo lo\ mâo ôh klei mmao hdăng gam, amâo mâo mmao bring gam. Tui si Dhar brua\ lo\ hma klei mta\ mtăn ho\ng du\m đam war kphê leh khua, snăn lo\ bi ru\ mpla mrâo ho\ng mjeh jăk dưi mkhư\ mta mmao jhat bring gam lehana\n mmao hdăng gam.

- Sna\n he\, mni la] jăk kơ ih lu ho\!