VOV4.Êđê - Hlăm du\m thu\n giăm anei, ti sa\ Êa Yông, Êa Kê`, lehana\n wa\l krah Phước An, hlăm kdriêk krông Pa], ]ar Daklak mâo klei mnơ\ng ngă kơ ana boh sầu riêng djiê sa wa mtam, ba klei lu] liê pro\ng. Ara\ anei dhar brua\ djo\ tuôm bi kla\ mơ\ng mmao Phytopthora Palmivora pô ngă, lehana\n hlăk mâo hdră lo\ bi kru\ đang war.

Go\ êsei Y Blet Niê, ti [uôn Jung, să Êa Yông, kdriêk Krông Pa], ]ar Dak Lak mâo êbeh 120 phu\n ana boh sầu riêng pla mpluă hlăm đang kphê. Thu\n dih, ênoh ana sầu riêng anei go\ êsei `u pe\ mâo giăm 25 ton boh, prăk mnga hrui w^t giăm 1 êklai prăk. Hlăm klei mnơ\ng ngă sầu riêng djiê hnơ\ng lu ako\ thu\n anei, kluôm đang war go\ êsei Y Blet mâo mnơ\ng ngă sơa^, hlăm ana\n mâo 10 phu\n djiê leh, giăm mkrah wah ênoh adôk bi khăt adhan. Truh kơ wưng anei, ana sầu riêng hlăk bi mnga, bi adiê, [ia\dah hnơ\ng ađuôm boh kno\ng [ia\ đui]. Y Blet Niê brei thâo:

“ Wưng anei, mse\ si phu\n anei hlăk mâo mnơ\ng ngă leh ana\n ka dưi msir mghaih truh kơ phu\n agha ôh, ara\ anei hla krô leh ana\n hluăt hlăk [oh [ơ\ng ana… Go\ êsei hlăk [oh ana krih êa drao a-đi-phốt leh ana\n khăt lui du\m adhan mâo mnơ\ng ngă, krô. Ăt akâo kơ phung ngă bruă knhâo knhăl duah du\m hdră msir mghaih bi jih mnơ\ng ngă kơ ana sầu riêng”.

Phu\n agha ngă kơ klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă bluh đ^, ngă klei lui] liê hlăm lu alu\ wa\l, kyua du\m thu\n giăm anei sầu riêng duh bi liê êgao hnơ\ng đei. Mnuih [uôn sang ba yua êa drao mtru\t klei đ^ jing, dưm hbâo hoá học mtru\t ana sầu riêng ]uh blang mnga lu ngă kơ ana sầu riêng awa\t, hro\ tru\n ai bi kdơ\ng ho\ng mnơ\ng ngă, sơnăn khăng mâo m’mao Phi-tôp-tô-ra ngă. Nguyễn Văn Hải, Đội 19, Knơ\ng bruă kphê Phước An brei thâo: Kyua kriê dlăng djo\ hdră, amâo duh bi liê êgao hnơ\ng, sơnăn đang sầu riêng `u khă gơ\ mâo mnơ\ng ngă, [ia\dah ti hnơ\ng [ia\ đui], amâo mâo ôh ana mnơ\ng ngă krô djiê. Nguyễn Văn Hải k]ik mblang:

“ Hlăm 1 ha ara\ng hrui w^t mâo 1 êklai 600 êklăk prăk, bi kâo kno\ng mâo 800 êklăk prăk. Ara\ng ba yua êa drao mtru\t klei đ^ jing ]ia\ng hro\ hlăm 1, 2 3 thu\n jing klei khăng mâo aguah tlam. {ia\dah 2, 3 thu\n êdei ana sầu riêng srăng awa\t, mnơ\ng ngă djiê, kâo dê amâo mâo ngă sơnăn ôh…”

Trương Quang Tuấn, K’iăng khua Knơ\ng bruă trách nhiệm hữu hạn kphê Phước An brei thâo: ana sầu riêng dưi pla pla mpluă êdi ti 500 ha kphê jao kơ du\m go\ êsei tu\ mă bhăn kriê dlăng ti du\m să Êa Yông, Êa Kênh leh ana\n wa\l krah Phước An. Jih jang ana sầu riêng hlăm ênhă anei mâo m’mao Phi-tôp-tô-ra ngă hlăm gưl mnơ\ng ngă mrâo êgao, hlăm ana\n mâo hlăm brô 30% ênoh ana sầu riêng djiê amâo dah uă druôm he\. Ho\ng klei đru hgu\m mơ\ng phung ngă bruă knhâo knhăk, klei mnơ\ng ngă amâo lo\ tưp lar, [ia\dah bruă kru\ w^t du\m ana adôk hd^p boh tu\ dưn ka klă s^t ôh. Kơ bruă lông ngă leh ana\n đru mnuih [uôn sang kru\ w^t đang war, Quang Tuấn brei thâo:

“  Knơ\ng bruă lông ngă bruă kru\ w^t đang sầu riêng, sơnăn Lộc Trời ngă 1 lô, leh ana\n knơ\ng bruă Đô-na ngă 6 lô, hlăm ana\n 3 lô mnơ\ng ngă kjham leh ana\n 3 lô ngă mkăp. Truh kơ ara\ anei, knơ\ng bruă hưn mthâo leh kơ du\m go\ êsei tu\ mă kriê dlăng, bi dlăng klă hdră duh mkra leh ana\n đru mnuih [uôn sang kơ mnơ\ng yua, êa drao leh ana\n ktrâo la] hdră răng mgang. Truh kơ ara\ anei, ăt ka mâo mơh klei bi mklă, khă sơnăn đađa đang war ăt bluh đ^ knăt mda”.

-Ơ tiến sĩ, djo\ mơ\ klei ba yua êgao hnơ\ng đei hlăm brua\ dlăng kriê wiê ênăk, ngă leh kơ ana boh sầu riêng ti kdriêk krông Pa] tuôm ho\ng klei mnơ\ng ngă djiê sa wa hlăm wưng leh êgao?

TS Trương Hồng: Leh klei ksiêm dlăng, ksiêm duah hmei [uh boh klei ana\n snei. Tal êlâo, kyua klei tu\ dưn mơ\ng brua\ pla plua\ ana boh anei hlăm war kphê jing pro\ng êdi. Mơ\ng ana\n mơh mnuih pla mjing duh pla jih hnơ\ng. pruê hbâo, ba yua êa drao răng mgang mnơ\ng pla mjing, k`ăm ]ia\ng ba w^t klei tu\ dưn jih hnơ\ng dưi mơh mơ\ng boh sầu riêng. Snăn ho\ng ai m^n ]ia\ng dưn yua jih klei dưi boh mnga, snăn ai dưi tu\ mơ\ng ana boh ăt hro\ mơh, ana boh djăt dlưh awa\t ai, amâo lo\ dưi kdơ\ng ho\ng klei mnơ\ng ngă. Snăn tuôm ho\ng klei mnơ\ng ngă, boh nik mơ\ng mta mmao jhat phytopthora ngă mtam kơ ana boh sầu riêng djiê mtam sa wa, anei yơh jing boh phu\n ngă kơ kr^ng pla boh sầu riêng hlăm war kphê ti Phước An tuôm ho\ng klei mse\ snăn.

-Ơ Tiến sĩ, mmao jhat Phytopthora si klei bi knăl ]ia\ng thâo kral `u, lehana\n si klei đ^ jing?

TS Trương Hồng: Phytopthora jing mta mmao hd^p hla\m anôk h’ăp msah, kyua hlăm wưng leh êgao yan adiê amâo mâo jăk, hjan wa\t hlăm yan bhang, mlan 12 leh ăt adôk hjan, mơ\ng adiê mse\ djuê ana\n, mjing klei jăk kơ mta mmao jhat đ^ lê]. Kreh [uh mta mmao jhat anei hlăm knhal jih yan hjan, lehana\n hlăm ako\ yan không. Mnơ\ng ngă hlăm ana kbia\ hriê mơ\ng adiê hjan amâo lo\ mdei, mb^t ana\n ana boh hlăk hlê le\ hlăm klei awa\t. Kyua mboh lu, jih ai rông boh, ngă djăl truh kơ klei djiê pral, bi ho\ng ana adôk ktang snăn drei hmao gang mkhư\. {ia\dah ho\ng ana awa\t snăn êlâo truh kơ djiê mtam.

-Snăn si hdră srăng mkhư\ gang mta mmao jhat anei, Ơ tiến sĩ?

TS Trương Hồng: Ho\ng mta mmao jhat anei brua\ răng mgang jing phu\n, bi tơdah mnơ\ng ngă leh `u bi khăt êlan rông kơ ana boh snăn dleh snăk mkhư\ gang. Kno\ng răng mgang hlăm hdră, sa jing êjai pla mrâo boh sầu riêng brei hdơr duah mjeh jăk. Tal dua, dlăng kriê wiê ênăk bi djo\ guôp, boh nik hlăm brua\ pruê hbâo, mđing pruê lu hbâo bru\, yua lu chế phẩm sinh học. Lehana\n, ksiêm dlăng nanao war boh pô, tơdah [uh klei amâo mâo jăk snăn duah mtam hdră gang mkhư\. Klei yuôm bhăn h^n jing, bi dlăng kriê wiê ênăk djo\ hnơ\ng, tuh lu hbâo bru\, ]ia\ng kơ ana boh mâo ai hd^p ktang, snăn kơh srăng mđ^ ai ktang kdơ\ng ho\ng klei mnơ\ng ngă.

-Ơ tiến sĩ, ara\ anei hlăm lu đang war boh sầu riêng ti Phước An, mâo lu mnuih pla mjing khăt he\ adhan boh, tơl hnơ\ng đa khăt he\ [hut, ngă snăn si ana boh lo\ mâo ai hd^p, amâodah năng mơ\ lo\ rông ana boh mse\ snăn?

TS Trương Hồng: Ho\ng du\m ana boh mnơ\ng ngă adôk hdjul snăn dưi lo\ bi kru\ w^t, [ia\dah ho\ng ana kjham leh, snăn ai ]ia\ng lo\ bi hlua\ mrâo ăt dleh mơh, lehana\n amâo jăk mâo klei tu\ dưn ôh, boh mnga srăng hro\ mơh…

-Bi ho\ng du\m ana boh ăt adôk mâo klei dưi bl hlua\ mda, snăn si hdră srăng dlăng kriê?

TS Trương Hồng: Drei mghaih msir ho\ng êa drao êlâo, mse\ ho\ng du\m mta êa drao kih hlăm ana, mâo aliet, amâodah rindumin, amâodah ariphot… klei yuôm h^n jing mđing pruê hbâo bi djo\, boh nik hbâo bru\, lehana\n lo\ krih êa hbâo hla\m hla…

-Hlăm wưng anei, hlăk hlê dơ\ng k]ưm mâo hjan, ya mta brua\ mnuih pla mjing bi mđing dlăng kriê wiê ênăk kơ ana boh?

TS Trương Hồng: Brua\ yuôm bhăn hlăm wưng anei jing mđ^ ai ktang kơ ana boh, tơdah hlăm yan bhang ana boh toh hroh ai leh, kno\ng krih êa mđ^ ai krơ\ng kơ ana boh hd^p, snăn yan hjan truh mđing kơ 2 mta brua\, tal êlâo jing kơ klei mđue# êa, mmao anei jing mta mmao hd^p ho\ng êa, hlăm hnơ\ng h’ăp msah lu snăn mmao đ^ jing lê] snăk, kyuana\n mđing kơ brua\ mđue# êa kơ ana boh. Leh kơ ana\n mđing khăt mkra adhan bi mnga] ta], ngă bi hro\ hnơ\ng h’ăp msah hlăm êwa, bi hro\ klei đ^ jing mta mmao jhat.

-Pătdah jih jang đang war pla boh sầu riêng pla plua\ ti Phước An jing 120 phu\n ana boh sầu riêng hlăm 1ha kphê. Hnơ\ng ênoh pla plua\ mse\ snăn si ngă jing kpal đei mơ\? Ih mâo mơ\ klei ]ia\ng mta\ kơ mnuih pla plua\ boh sầu riêng hla\m war kphê?

TS Trương Hồng: Tui si kâo pla ho\ng ênoh 120 phu\n jing kpal đei leh. Klei ksiêm duah tui si hmei t^ng pla mơ\ng 80 – 100 phu\n jing man, lăn jing le\ hla\m brô 80 phu\n, bi lăn amâo mâo siam ôh, snăn pla kpal h^n, kyuadah lăn amâo mâo siam adhan amâo mâo jăk đ^ đei ôh. Bi tơdah pla êbeh kơ 120 phu\n/ha srăng hmăi amâo mâo jăk ôh kơ boh mnga kphê, lehana\n ăt srăng hmăi klei amâo mâo jăk kơ boh sầu riêng mơh, kyua k’up đei amâo mâo djăp mđia\ kơ klei đ^ jing ôh.

-La] jăk kơ ih hriê hlăm klei bi blu\ hrăm anei!

                                    Y-Khem pô ]ih hlo\ng răk.