VOV4.Êđê – Ara\ anei, mnuih nga\ lo\ hma Lâm Đồng dôk tla\ ana\p ho\ng lu mta mnơ\ng nga\ kơ ana tro\ng msa\m leh ana\n kphê, hma\i truh kơ boh tu\ brua\ pla mjing. K`a\m đru kơ mnuih [uôn sang lo\ mâo klei thâo h^n ]ia\ng ba yua hla\m brua\ pla mjing, gang mkhư\ klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\ mâo klei tu\ dưn, Lại Thế Hưng, Khua knơ\ng brua\ pla mjing leh ana\n ra\ng mgang mnơ\ng pla mjing ]ar Lâm Đồng đru kc\e\ brei snei:

-Akâo kơ ih mblang brei, hla\m wưng leh êgao mâo lu ênha\ pla tro\ng msăm tuôm ho\ng klei virus ngă, ba klei lu] liê pro\ng kơ mnuih pla mjing ti Lâm Đồng, mơ\ng klei anei si mnuih pla mjing lo\ ngă?

. Lại Thế Hưng: Ara\ anei, virus ba klei jhat kơ tro\ng msăm amâo mâo djo\ kno\ng hlăm war pla ôh, [ia\dah wa\t hla\m anôk mjut mjing mjeh. Wưng leh êgao hmei mâo ksiêm leh mta virus anei lehana\n thâo kla\ jing mâo mơ\ng asa\r mjeh, wa\t ho\ng mjeh phu\n grep, lehana\n mjeh êdu\k grep. Bi hlăm đang s^t nik mta virus anei hlo\ng lê] ktang mtam, kyuadah hla\m mnơ\ng pla mkăn mse\ si hlăm tro\ng êdi, tro\ng ju\, amrê] mmih, lehana\n hbei prăng, mâo sơăi mta virus anei hlăm ana\n, mơ\ng ana\n jing pô lo\ mtưp kơ tro\ng msăm.

Anei jing klei dleh dlen tal êlâo kơ mnuih pla mjing, êlâo h^n hlăm war pla mjing, mnuih pla mjing mâo brua\ bi mdoh mta jhat, rơ\ng đăm lo\ tưp; tal dua mlih pla mnơ\ng mkăn, amâo mâo jăk ôh pla du\m mta mnơ\ng jing djuê tro\ng. Mlih pla mnơ\ng mkăn mse\ si ktơr, djam bei msăm, djam bei boh, du\m mta salat, êsu\n hrah, tỏi… ]ia\ng dưi mkhư\ mta virus ana\n.

Klei yuôm bhăn h^n ho\ng mnuih pla mjing brei thâo ksiêm dlăng ya mta mnơ\ng kreh djip ke\ mơ\ng hlăk mphu\n rah pla, kyuadah tơ amâo mâo yo\ng răng, mơ\ng mnơ\ng ana\n yơh jing pô ba mtưp virus ho\ng tro\ng msăm.

Duah êlan gang mkhư\ kle ịhat mơ\ng mta virus, ana\n jing drei mâo hdră ba bi rai jih du\m mta mnơ\ng mâo leh virus gam, lehana\n ba yua du\m mta êa drao mđ^ ai ktang kdơ\ng ho\ng virus.

Bi hlăm war rah mjing drei lo\ bi ksiêm dlăng hlăm đa đa mjeh mâo ai ktang dưi kdơ\ng ho\ng virus, lehana\n kia\ kriê bi kjăp êdu\k grep, lehana\n phu\n grep, mse\ si ara\ anei dhar brua\ lo\ hma ]ar Lâm Đồng ăt mâo ngă leh du\m klei bi hmô, lehana\n kđiăm h^n hlăm brua\ kia\ kriê, êjai hlăm anôk rah mjing êđai mjeh brei mâo klei kia\ kriê kjăp, jih jang war gang ho\ng `uăl điêt đuôt amâo mâo dưi mâo mnơ\ng mu\t ôh.

- Mse\ si ih mrâo la] leh, virus ba klei jhat kơ tro\ng msăm kbia\ hriê mơ\ng asa\r mjeh, snăn si srăng ngă ]ia\ng kơ đăm lo\ đ^ lar ôh klei virus ngă?

. Lại Thế Hưng: Ara\ anei hmei hlăk ma\ brua\ ho\ng phung duh mkra mkăp asa\r  mjeh kơ êdu\k grep, mse\ si knơ\ng brua\ Phù Sa mâo mjeh tro\ng msăm Rita. Lehana\n hmei kia\ kriê bi jăk mơh mjeh kơ phu\n grep, kyuadah mơ\ng thu\n 2013 Knơ\ng brua\ ksiêm hriăm brua\ lo\ hma kwar Dhu\ng amâo lo\ bi lar ôh mjeh anei, [ia\dah jao leh kơ du\m anôk brua\ êngao knu\k kna bi lar. Kyua mơ\ng klei anei yơh amâo mâo yo\ng răng ngă kơ virus đ^ lar mơ\ng war rah mjing hlo\ng truh kơ war pla mjing.

Hmei srăng kia\ kriê kjăp djăp anôk bi lar mjeh ba hriê kơ Lâm Đồng pioh ngă phu\n grep, lehana\n mta\ kơ djăp anôk rah mjing êjai blei asa\r mjeh brei mđing kơ phu\n agha mơ\ng mjeh ana\n, mâo hra\ mơar bi djăp ênu\m. Mb^t ho\ng na\n, hmei hgu\m ho\ng knơ\ng brua\ sang ]ư\ êa du\m kdriêk Đơn Dương, Đức Trọng lehana\n ho\ng jih jang adu\ brua\ lo\ hma mko\ mjing du\m brua\ bi hmô kơ war rah mjing êđai mjeh jăk, hưn mthâo kơ mnuih pla mjing thâo kơ war rah mjing ana\n mâo êđai tro\ng msăm jăk pioh nao blei.

Mb^t ho\ng ana\n, hmei nga\ leh brua\ ho\ng jih jang brua\ kđi ]ar, ho\ng jih jang du\m sa\ phu\n anôk pla mjing hlăm thu\n 2016, nao hiu dui` leh jih djah mơ\ng brua\ pla mjing, hruh êa drao răng mgang mnơ\ng pla mjing. Ana\p anei hlăm yan bhang hmei ăt lo\ ngă mơh brua\ anei. Kyuadah hlăm yan bhang jing wưng virus đ^ lê] kbia\ hriê mơ\ng hông hnuê, hlua\t, lir. Kyuana\n, t^ng mơ\ng mlan 11 ana\p anei ksiêm mkla\ ti war rah mjing êđai mjeh, lehana\n mâo brua\ mjua\t bi hriăm kơ jih jang mnuih rah mjing êđai mjeh, mâo hra\ mơar ]ih pioh kla\ ya mta mjeh, hlei pô mkăp, ksiêm dlăng le\ he\ virus amâodah ka.

Ara\ anei knơ\ng brua\ Phù Sa di`u ksiêm dlăng virus kơ mjeh êdu\k grep, [ia\dah bi asa\r mjeh kơ phu\n grep kao mâo klei ksiêm dlăng kjăp ôh, lehana\n srăng ngă bi kjăp brua\ adôk anei.

- Akâo kơ ih lo\ mblang brei mơ\ng mâo klei luh adiê boh kphê mda, kyuadah boh s^t mnuih pla mjing ti Lâm Đồng lehana\n du\m ]ar Lăn Dap Kngư hlăk dôk tuôm?

. Lại Thế Hưng: Kphê luh adiê mda kbia\ hriê mơ\ng dua mta klei, tal êlâo kyua klei bhiăn hd^p, djo\ hlăm wưng adiê không thu đei, amâodah tuôm ho\ng adiê hjan lu đei snăn ăt luh sơăi adiê mda. S^t yơh klei luh adiê mda. Boh djo\ adiê mda kphê kreh luh jing hlăm mlan 7 – 8, [ia\dah thu\n anei truh hnui h^n, kyua mse\ si drei [uh leh, hlăm 2 – 3 hruê kăm leh êgao hjan amâo mâo mdei.

Kphê luh adiê kbia\ hriê mơ\ng mnơ\ng ngă drei ăt thâo kral mơh. Hlăm mlan 8 – 9 luh kbia\ hriê mơ\ng lu mta, tăp năng mơ\ng mmao jhat, lehana\n mơ\ng hlua\t lăn ngă kơ agha, ngă kơ ana kphê amâo mâo dưi mkăp ôh mnơ\ng tu\ jăk kơ ana pioh rông boh lehana\n boh dơ\ng luh.

Bi ara\ anei, tui si hmei [uh, jing kbia\ hriê mơ\ng hjan lu, k[ah mđia\. {ia\dah brei drei ăt bi răng, mâo du\m war kphê luh lu adiê boh snăn bi ksiêm dlăng mtam agha kphê, hu^dah mâo mta mmao jhat gam, lehana\n hlua\t lăn ngă, ]ia\ng kơ drei pral mâo hdră mghaih msir mtam, đăm lo\ lui truh kơ jih thu\n ôh, snăn srăng dleh snăk lo\ kru\ klei đ^ jing ana kphê.

- Snăn si hdră mnuih pla mjing srăng ngă, akâo kơ ih k]e\ brei?

. Lại Thế Hưng: Êlâo h^n hlămklei bhiăn hd^p, tơdah tuôm ho\ng klei adiê hjan lu, snăn bi mđue# êa, đăm lui dram êa ôh, Leh kơ ana\n ti anôk phu\n kphê mâo lu adhan hla, amâo lo\ bi hnơ\ng ôh mta tu\ jăk kơ ana ênưih srăng luh lu adiê boh, snăn drei khăt mkra adhan bi jăk, lah he\ k[iêng bi doh ]ia\ng kơ ana kphê mnga] ta].

Ho\ng klei mnơ\ng ngă, êlâo h^n mnuih pla mjing mđing kơ agha kphê ho\ng hdra\ ba yua êa drao bi kna hnơ\ng d^ jing 10 WP ]ia\ng kơ agha đ^ jing jăk, lehana\n ba yua du\m mta êa drao mkhư\ hlua\t lăn. Ara\ anei mâo leh du\m mta êa drao mkhư\ hlua\t lăn tui si dhar brua\ lo\ hma Lâm Đồng, hrăm mb^t ho\ng sang hra\ đại học Trung Nam Hàn Quốc ksiêm duah mkra mjing, ana\n jing êa drao mkhư\ hlua\t lăn 18 EC, mkra mjing mơ\ng mta ana kyâo, amâo mâo mta rua\ ôh kăn ba klei jhat kơ wa\l hd^p mda rei. Lehana\n hmei lo\ ba yua du\m mta êa drao mkăn mkhư\ hlua\t lăn mse\ siabamestin, cetosan…

- Hlăm boh klei mse\ si ara\ anei, ]ia\ng kơ brua\ pla mjing mâo klei tu\ dưn jăk, Lâm Đồng si klei đru k]e\ brei leh kơ mnuih pla mjing ma\ brua\ ho\ng klei kjăp?

. Lại Thế Hưng: Ara\ anei brua\ lo\ hma Lâm Đồng hlăk mâo djăp hra\ mơar tru\n kơ brua\ mtô bi hriăm ]ia\ng kơ mnuih pla mjing păn kjăp djăp ênu\m hdră dlăng kriê wiê ênăk kơ kphê, djam mtam, mnga, k`u\l… hmei bi lar jing hdruôm hra\, mâo li clip pioh kơ mnuih pla mjing ênưih tui hriăm, djăp thâo săng.

Tal dua, mnuih pla mjing bi lo\ tui hriăm mơ\ng hdră mđung asa\p, mđung rup, hlăm hra\ klei mrâo, hla\m hla po\k web tru\n kơ brua\ pla mjing mơ\ng Anôk brua\ pla mjing lehana\n răng mgang mnơ\ng pla mjing. Je\ giăm ho\ng mnuih pla mjing h^n jing Anôk brua\ mtô bi hriăm brua\ lo\ hma, ti ana\n mâo djăp mta hra\ mơar, mnuih pla mjing dưi nao êmuh tui hriăm ma\ brua\ mơ\ng ana\n.

Mb^t ho\ng anăn hmei nao ]ua\ nanao dang hma, ]ia\ng pral thâo [uh klei mnơ\ng ngă. Snăn kơh dưi rơ\ng kơ djam mtam, kphê, ]ê ]a\r jing, tơdah tuôm ho\ng klei mnơ\ng ngă mâo hdră mghaih msir mtam.

Brei mnuih pla mjing mđing, ba yua hdră sinh học êlâo h^n, mơ\ng naih kơh ba yua êa drao hoá học đăm ba mta jhat, đăm yua ôh ya mta êa drao mâo mta jhat mâo treh 2 gru k`^, ]ia\ng kơ drei dưi mâo djam mtam doh, mnơ\ng [ơ\ng doh, ana\p duh mkra pla mjing djăp ênoh ]ua\n pioh ]h^ kơ ala ta] êngao.

- Mni la] jăk kơ ih lu!

                                                                                                                                                                                                                                Y-Khem pô ]ih hlo\ng răk