VOV4.Êđê - Yan hjan jing wưng đ^ jing ktang êdi mơ\ng mnơ\ng pla, hla\m ana\n mâo ana kphê. Ana ]ia\ng lu mta mnơ\ng tu\ ja\k pioh đ^ jing wa\t kơ boh, ana, adhan, mka\p pioh mjing asa\r. Kyua ana\n, hdra\ kriê dla\ng, pruê hbâo kơ mnơ\ng pla hla\m wưng anei jing yuôm bha\n lehana\n ]ia\ng êdi. Hla\m sang c\ơ mnia ara\ anei mâo lu mta hbâo pruê ho\ng lu mta mnơ\ng tu\ ja\k mdê mdê mơ\ng du\m anôk brua\ mkra mjing ba ]h^. Kha\ mâo leh lu klei thâo hla\m brua\ pla lehana\n dla\ng kriê ana kphê, mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma ti Daklak a\t dôk m^n mơh  kơ brua\ hro\ng ruah mta hbâo pruê djo\ guôp ho\ng đang war pô.

Hlăm du\m hruê anei, go\ sang Lương Văn Tuấn, ti sa\ Êa Tul, kdriêk }ư\ Mgar, ]ar Daklak hlăk dôk kuai blu\ng kphê, jik rơ\k, pruê hbâo kơ kphê. Tuấn brei thâo, êbeh 2ha kphê go\ sang `u pla mâo ho\ng anei 20 thu\n, [ia\dah kyua mâo hdră dlăng kriê jăk snăn mboh nanao mơ\ng 3 tôn mkrah truh 4 tôn mkrah kphê asa\r/ha. Tui si Tuấn hlăm wưng ako\ yan hjan, brua\ jik rơ\k, pruê hbâo jing yuôm bhăn snăk pioh rông ana kphê. Wưng anei, ana kphê mrâo găn hlăm sa gưl adiê không bhang, ]ia\ng snăk mâo ai kơ ana đ^ jing rông boh, lehana\n bi ksua\ adhan mrâo, tơdah amâo mâo djăp hbâo pruê, srăng hmăi amâo mâo jăk ho\ng adiê mda, ana\p hmăi amâo mâo jăk kơ ênoh boh kphê mâo mgi dih.

“ Tui si klei mưng jua\t hlăm brua\ knua\ dlăng kriê kphê, snăn mu\t hlăm ako\ yan hjan, leh lăn h’ăp msah snăn dơ\ng kuai blu\ng, pruê hbâo. Bi pruê hbâo hluê gưl, grăp gưl bi t^ng mka\ ênoh mta hbâo bi djo\ ho\ng klei ktrâo ata\t. Kreh pruê hla\m ako\ yan hjan hmei pruê hbâo NPK mđ^ ênoh đạm lu h^n ]ia\ng kơ ana kphê đ^ jing jăk, rông boh, lehana\n mkhư\ klei luh adiê mda”.

Ăt kyua ma\ klei hriăm mơ\ng lu thu\n pla kphê leh, Nguyễn Sĩ Trí, dôk ti sa\ Hoà Đông, kdriêk Krông Pa], ]ar Daklak hlo\ng mưng tu] he\ leh wưng pruê hbâo, lehana\n ya mta hbâo srăng pruê kơ kphê. {ia\dah ho\ng klei bi ]h^ mnia hbâo lu mta ara\ anei, lehana\n mâo lu knơ\ng brua\ hriê bi trông k]e\ hưn kơ mta hbâo pruê mrâo, bi la] mta anei jăk, mta adih guôp, ngă leh kơ lu mnuih pla mjing kphê hlăm alu\ wa\l ru\ng răng mơh, amâo lo\ thâo b^t ôh ti jing hbâo jăk:

“ Hlăm yan hjan truh hmei pruê 3 mta hbâo ana\n jing lân, kali, lehana\n đạm. Bi hbâo mklin hmei pruê hlăm gưl dua. Hmei [uh du\m thu\n ho\ng anei leh mâo lu mta hbâo pruê, mâo anôk ]h^, lu knơ\ng brua\ hbâo pruê hriê bi hưn mthâo bi trông kơ hdră pruê hbâo. {ia\dah boh s^t amâo dưi thâo kla\ ôh ti jing hbâo jăk. Mâo anôk pruê jing jăk, mâo anôk pruê ngă kơ ana kphê hlo\ng awa\t, lehana\n kbia\ hriê lu mta klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă, ana kphê amâo lo\ đ^ jing”.

Tui si phung kreh knhâo, hbâo pruê amâo mâo dưi k[ah ôh ho\ng ana kphê, lehana\n djăp mta mnơ\ng pla mjing mkăn ]ia\ng kơ đ^ jing, boh nik hlăm anôk pla trua\n kơ mnơ\ng ana\n. {ia\dah klei hro\ng ruah mta hbâo bi djo\, pruê bi djo\, lehana\n djăp ênoh ]ia\ng kơ ana kphê đ^ jing, jăk lehana\n rơ\ng kơ boh mnga srăng mâo, lehana\n bi hro\ mơh ênoh bi liê, ana\n yơh jing brua\ phung pla mjing kphê dôk mđing êdi, boh nik ho\ng ênuk mse\ si ara\ anei.

Tiến sĩ Phạm Công Trí, hla\m knơ\ng brua\ kreh knhâo brua\ lo\ hma dliê kyâo Lăn Dap Kngư srăng k]e\ kơ mnuih pla mjing brua\ pruê hbâo kơ kphê hlăm ako\ yan hjan snei:

“ Pruê hbâo jing sa mta brua\ amâo mâo dưi k[ah ôh, srăng bi kla\ kơ boh mnga mâo kơ kphê lehana\n tiêu, lehana\n ăt jing brua\ liê lu ngăn prăk mơh. Lehana\n tăp năng mơ\ng brua\ anei hlo\ng jing he\ mse\ si dho\ng duah nah mta amâo mâo thâo yua ba klei jhat kơ pô. Bi tơdah pruê djo\ snăn war boh d^ jing jăk. {ia\dah, tơ pruê amâo mâo djo\ hdră snăn boh mơ\ng klei jhat [uh mtam ti ana\p mta.

Brei drei mđing, ara\ anei hbâo bi mbru\ mguôp ho\ng hbâo vi sinh brei ba yua jê` jê` kơ mnơ\ng pla ]ia\ng bi mâo djăp mnơ\ng tu\ jăk bi êbhui] lăn, bi kjăp agha, lehana\n dưi kdơ\ng ho\ng klei hlua\t lăn, lehana\n mmat jhat gam, snăn brei mđing êdi kơ brua\ anei. Kyuadah, tơ lăn jăk leh, lăn êbhui], snăn agha srăng đ^ jing jăk, mơ\ng ana\n brua\ dlang kriê mâo klei jăk găl h^n, lehana\n mđ^ boh mnga mâo.

Tal dua, kơ hbâo NPK, mđ^ anei mnuih pla mjing kno\ng kreh mđing kơ hnơ\ng N-P-K h^n ho\ng klei pruê djo\ ênoh  hbâo. S^t yơh hnơ\ng N-P-K jing ênoh yuôm bhăn kyuadah ana\n jing hbâo đa lượng, bi du\m mta trung, vi lượng ăt brei bi mâo mơh ho\ng ênoh djo\ guôp kơ ana kphê, ana tiêu wưng anei jing yuôm bhăn snăk. Tơdah drei kno\ng pruê ma\ N-P-K [ia\dah k[ah kẽm, bo, Majie, lưu huỳnh… snăn ana kphê lehana\n boh amâo srăng jăk ôh. Ho\ng ana kphê k[ah mnơ\ng ana\n, srăng ngă kơ luh adiê mda lu snăk. Kyuana\n bi pruê djăp ênu\m jih jang hbâo.

Êjai pruê hbâo hlăm phu\n, snăn ăt mđing mơh kơ du\m mta hbâo krih hlăm hla. Boh nik ho\ng yan adiê amâo mâo jăk mse\ si ara\ anei, mse\ si êjai dôk hlăm krah yan không, bhiâo riâo rit hjan he\, amâodah hlăk dôk hjan đue# nao he\ kơ mđia\ ktang. War kphê pruê leh hbâo bru\, hbâo vi sinh srăng mđ^ mlih kơ lăn êbhui] jăk h^n, lehana\n mâo ai ktang kơ agha. {ia\dah ho\ng klei yan adiê bi mlih amâo mâo thâo t^ng knăl, lehana\n ara\ anei mnơ\ng pla mboh đ^ h^n mơh snăn brua\ ba yua lu hbâo hữu cơ krih hlăm hla jing sa hdră năng ngă. {ia\dah brei drei mđing amâo yua hbâo êgao hnơ\ng đei ôh, lehana\n kno\ng ba yua hbâo djo\ ho\ng klei ktrâo ata\t snăn kơh srăng mâo boh tu\ dưn jăk”.