VOV4.Êđê- Khădah phŭn mkăp kƀah ƀiădah dưi hưn čhĭ mtŭk mtŭl, dŭm čiăng blei mâo s’aĭ, hlăk jing klei dôk mâo ti wăl anôk mnia mblei Sâm Ngọc Linh, mta mkra êa drao yuôm hin, knŏng mâo ti Kon Tum lehanăn Quảng Nam. Boh klei čhĭ - blei Sâm Ngọc Linh sĭt – mgưt mtŭk mtŭl hmăi leh truh kơ klei suaih pral, prăk kăk mnuih blei yua mbĭt anăn hmăi truh kơ boh tŭ yuôm, anăn knăl sâm Ngọc Linh; jing klei mâo leh mơ̆ng lu thŭn hŏng anei ară anei hĭn mơh dleh dưi ksiêm dlăng, ka thâo hbĭl srăng mjưh tuič.

 Hlăm anăn dlông čih phung blei sâm Ngọc Linh mgưt, pap mñai mâo wăt lu phung pla sâm Ngọc Linh ti čư̆ Ngọc Linh čar Kon Tum mơh. Mrâo anei dŭm gŏ êsei mnuih ƀuôn sang ti ƀuôn Xa Uá, să Mường Hoong, kdriêk Đăk Glei blei leh mta asăr msĕ si asăr sâm Ngọc Linh ba pla, hŏng ênoh truh êbeh 100 êbâo prăk hlăm sa asăr. Ayŏng A Thim, Khua ƀuôn Xa Uá jing pô mâo klei đing kơ dŭm asăr sâm mjeh anei ƀiădah ti anăp klei kƀah asăr mjeh čiăng dưi pla sâm Ngọc Linh ăt bi lĕ hĕ sơăi mơh:

        “Kâo ăt blei 5 asăr snei. Đa đa blei 40, 50 asăr, 100 asăr. Sa asăr êbeh 100 êbâo prăk, amâo mâo ôh ti gŭ 100 êbâo prăk. Ƀuôn hmei ti Xa Uá ară anei tui si thâo êbeh 30 gŏ êsei blei leh.”

Ana sâm Ngọc Linh Kon tum mgưt mŭt hlăm kdriêk Đăk Tô mâo phung kriê dlăng anôk ba čhĭ ƀuh

 Gưl knhal jih thŭn anei jing wưng anôk ba čhĭ sâm Ngọc Linh ti Kon Tum lu hĭn. Êngao kơ hiu čhĭ lu hlăm hla pŏk web ala ƀuôn, sâm Ngọc Linh lŏ dưi ba čhĭ hŏng hdră “mnuih ƀuôn sang čiăng prăk anăn čhĭ ƀiă čiăng yua hlăm gŏ sang”. Kyua ênoh prăk phung blei yua bi liê lu prăk čiăng blei sa kg sâm Ngọc Linh lu snăk, lŏ mñă anăn jing sâm êdi anăn mơ̆ng sui, sâm Ngọc Linh Kon Tum dưi ba čhĭ hŏng hbei mtah leh anăn ana dôk wăt ana, hla. Khădah “êdi jing mgưt”, hlăm wưng anei ana sâm Ngọc Linh Kon Tum hlăm yan puih, lu jing hbei ti gŭ lăn, ti ana dôk hla ăt kñĭ leh mơh ƀiădah lu anôk ba čhĭ mnia blei ăt dôk hiu ba čhĭ mta sâm Ngọc Linh  “amâo amâo hla hlăm yan puih” jing ana sâm dôk wăt hla mtah siam. A Sỹ, Khua bruă Đảng să Măng Ry, kdriêk Tu Mrông, hdĭp hlăm krĭng lăn ala leh anăn huă ƀơ̆ng, pĭt đih hŏng ana sâm Ngọc Linh Kon Tum dŭm pluh thŭn hŏng anei, hưn snei:

“Wưng sâm Ngọc Linh amâo mâo hla hlăm yan puih jing mơ̆ng mlan 10 truh mlan 2. Kơ ana Sâm Ngọc Linh mâo hla lu leh anăn prŏng tinei amâo mâo ôh. Tơdah djŏ sâm Ngọc Linh snăn ară anei sitôhmô kâo nao ti đang pla mjing prŏng 1 ha knŏng dôk ƀiă ana mâo hla, ƀiădah hla ăt kñĭ leh mơh, kyua ñu dôk hlăm yan puih jih leh”.

Asăr mjeh amâo klă phŭn agha mgưt sâm Ngọc Linh Kon Tum ba čhĭ lu

 Hŏng mnơ̆ng dhơ̆ng mơ̆ng hbei sâm Ngọc Linh, čiăng phung blei yua thâo klă sa hdră jing blei mnơ̆ng dhơ̆ng mơ̆ng dŭm Knơ̆ng bruă, anôk bruă pla mjing sâm leh anăn mâo klei hưn mthâo, ƀuăn rơ̆ng mơ̆ng bruă sang čư̆ êa leh anăn anôk bruă djŏ tuôm ti alŭ wăl. Êngao anăn, tơdah blei sâm dưi ngă hŏng djăp hdră mkăn năng ai jing blei mta ana mkăn msĕ si sâm Ngọc Linh. Sa hlăm dŭm mta anăn jing ana tam thất vũ diệp hlăm dŭm thŭn giăm anei phung mplư hlăm bruă mnia blei duah djăp hdră čiăng ba ti čar Kon Tum. Bruă čiăng thâo kral êdi- mgưt hŏng ală ƀuh amâodah klei thâo jing klei amâo dưi ngă mtam ôh hŏng phung hdĭp hlăm krĭng sâm Ngọc Linh. Lương Thị Mỹ Huệ, Khua Knơ̆ng bruă êa drao Lăn Dap Kngư, pô thâo săng kơ mta êa drao, gĭr jih ai tiê tui hluê bruă pla ana êa drao doh ti kdriêk Đăk Tô, čar Kon Tum, brei thâo:

“Ară anei phung mnia blei mă sâm mơ̆ng nah Dưr amâodah sâm China ba ti čar Kon Tum leh anăn čar Quảng Nam čiăng ba čhĭ hŏng ênoh yuôm snăk leh anăn phung blei yua snăn klă sĭt amâo dưi thâo kral ôh. Phung blei yua ară anei bi liê lu prăk čiăng blei sâm jăk amâo năng ôh hŏng ênoh prăk arăng blei snăn klă sĭt pap snăk kơ phung blei yua.”

 Čiăng thâo kral sâm Ngọc Linh êdi amâodah mgưt, hdră khăng ngă jing test saponin mâo hlăm hbei. Khădah hdră anei amâo dưi msir mgaih ôh klei yăl dliê êdi- mgưt ôh kyua saponin ăt mâo lu hlăm mta sâm mdê mdê. Čiăng mgang ênoh yuôm, anăn knăl sâm Ngọc Linh Kon Tum leh anăn klei dưi kơ phung blei yua, čar Kon Tum hlăk duh bi liê kdrăp mnơ̆ng mđing truh kơ bruă ksiem mkă DNA čiăng bi mklă ana sâm Ngọc Linh êdi - mgưt hlăm thŭn 2022.

Ba čuh sâm Ngọc Linh mgưt ti kdriêk Đăk Tô, čar Kon Tum

Mrâo anei, hlăm klei bi kƀĭn tal 2, Êpul gơ̆ng bruă ƀuôn sang čar Kon Tum gưl XII, phung bi ala lač leh kơ klei mplư mplêč ba yua ana tam thất ăt msĕ mơh dŭm mta ana mkăn msĕ si ana sâm Ngọc Linh Kon Tum ba čhĭ mplư leh lu phung blei yua, hmaĭ kơ ênoh yuôm leh anăn anăn knăl sâm Ngọc Linh Kon Tum. Wĭt lač klei êmuh kơ boh phŭn anei, Lê Ngọc Tuấn, Khua Knơ̆ng bruă sang čư̆ êa čar anei brei thâo, mtă kơ kahan ksiêm čar mkŏ mjing hdră đŭ bi kmhal klei mnia blei sâm Ngọc Linh mgưt. Mbĭt hŏng anăn, Knơ̆ng bruă sang čư̆ êa čar Kon Tum ăt mđĭ ktang hdră kriê dlăng čiăng răng mgang ênoh yuôm leh anăn anăn knăl sâm Ngọc Linh Kon Tum:

“Knơ̆ng bruă sang čư̆ êa čar bi mklă duh bi liê blei kdrăp mơ̆ng, êa drao hŏng ênoh duh bi liê êbeh 10 êklai prăk čiăng mkă tĭng kơ AND sâm Ngọc Linh leh anăn dŭm êa drao mkăn pioh kơ bruă bi mklă sâm Ngọc Linh êdi leh anăn mgưt ba yua mơ̆ng thŭn 2022. Mđĭ ktang bruă klam mơ̆ng dŭm anôk bruă kriê dlăng Knŭk kna, msĕ si Knơ̆ng bruă lŏ hma leh anăn mđĭ kyar krĭng ƀuôn sang, Knơ̆ng bruă tuh tia mnia blei, Knơ̆ng bruă kreh knhâo mrâo mrang leh anăn bruă klam sang čư̆ êa alŭ wăl hlăm bruă kriê dlăng phŭn agha sâm Ngọc Linh ba pla leh anăn mđĭ kyar ti alŭ wăl./.

Pô mblang: H’Zawut Ƀuôn Yă