VOV4.Êđê- Thu\n 2019, anôk brua\ lo\ hma ala ]ar drei tla\ ana\p ho\ng lu klei dleh dlan, lông dla\ng hla\k ai bi ktưn mnơ\ng mơ\ng brua\ lo\ hma adôk êdu awa\t, mb^t ana\n lo\ hma\i kjham mơ\ng klei u\n rua\ tian o# eh lar hla\m dja\p anôk ti kluôm ala ]ar, nga\ lui] liê pro\ng ho\ng anôk brua\ rông mnơ\ng. Hma\i mơ\ng klei bi mlih yan adỉê nga\ kơ yan adiê mâo lui klei mdê mdô, hma\i mơ\ng klei bi blah brua\ mnia mblei plah wah du\m hdra\ brua\ duh mkra pro\ng, nga\ kơ hnơ\ng ba ]h^ mnơ\ng, blei ba mnơ\ng mơ\ng ala ta] êngao dôk ti ana\p klei hu^ hyưt, lu klei k]ah mtru\n bi mkla\ phu\n agha anôk pla, anôk mkra mjing mnơ\ng dhơ\ng, du\m hnơ\ng ]ua\n klei doh ê[a\t mnơ\ng [ơ\ng [rư\ hruê [rư\ đ^… Kha\ sna\n, hgao jih jang klei ana\n, anôk brua\ lo\ hma a\t đ^ kyar pral, hnơ\ng ba ]h^ mnơ\ng kơ ala ta] êngao êbeh 41 êklai 300 êkla\k USD, đ^ hla\m brô 3,5% mka\ ho\ng thu\n 2018 brei [uh hdra\ bi mdrơ\ng pral êdi mơ\ng anôk brua\ lo\ hma.

Hlăm thu\n 2019, klei mnia mblei boh mnga djăp mta mnơ\ng amâo mâo yuôm ôh, kyua hmăi amâo mâo jăk mơ\ng klei bi mnia mblei du\m boh ala ]ar pro\ng, boh nik nak, kyua boh mnga mơ\ng du\m ala ]ar pro\ng ]h^ mnia ho\ng ênoh êlưih… Bi klei ]h^ mnia kơ ala ]ar Trung Quốc lu mta mnơ\ng ]h^ ara\ anei tuôm ho\ng klei bhiăn kjăp h^n, kla\ mnga] h^n. Nguyễn Quý Dương, k’ia\ng khua Răng mgang mnơ\ng pla mjing hlăm phu\n brua\ lo\ hma la

“Drei lo\ dơ\ng mko\ mjing hdră ma\ brua\ bi mâo boh mnga doh djo\ ho\ng mta mtru\n, lo\ dơ\ng kđiăm hlăm brua\ pla mjing doh djo\ ho\ng klei bhiăn VietGap Lobal Gap. Anei jing klei găl ]ia\ng kơ drei bi mlih hdră pla mjing, hdra\ ma\ brua\ ho\ng klei doh pioh ]h^ kơ ala ta] êngao”.

La] kơ jih jang klei dleh dlan hlăm brua\ lo\ hma, dưi [uh kla\, mơ\ng du\m mlan ako\ thu\n mtam, mâo klei rua\ tưp o# eh kơ u\n, đ^ lar pral măng ai bhiâo riâo rit jih hlăm 63 boh ]ar, [uôn pro\ng kluôm ala, hmăi leh amâo mâo jăk pro\ng êdi kơ giăm 6 êklăk drei u\n rua\ lehana\n ba bi rai. Ngă truh kơ klei k[ah ]^m u\n, amâo lo\ mâo ]^m u\n ]h^ tru\n truh 9%. Yap anei jing klei lui] liê pro\ng êdi. Nguyễn Xuân Dương, khua anôk brua\ rông mnơ\ng hlăm phu\n brua\ lo\ hma brei thâo:

“Ka tuôm mâo ôh dhar brua\ rông mnơ\ng Việt Nam tuôm he\ ho\ng klei dleh dlan pro\ng mse\ thu\n 2019, amâo mâo djo\ kno\ng ho\ng mnuih rông mnơ\ng, [ia\dah tuôm ho\ng jih brua\ ngăn pra\k knu\k kna. Anei jing thu\n ngăn pra\k knu\k kna lui] liê pro\ng mơh, kyua đru lu kơ mnuih rông mnơ\ng”.

Kha\dah tuôm ho\ng lu klei dleh dlan mse\ snăn, [ia\dah ênoh bi mnia mblei boh mơ\ng brua\ lo\ hma, mnơ\ng mơ\ng dliê, lehana\n kan hdang thu\n 2019 mâo êbeh 41 êklai 300 êkla\k dolar, đ^ hlăm brô 3,5% mka\ ho\ng thu\n 2018. }ia\ng dưi mâo klei anei, brua\ lo\ hma mâo leh du\m klei g^t gai, hdră mghaih msir pral mdrơ\ng ho\ng klei rua\ tưp, kia\ kriê kjăp anôk mjut mjing mjeh. Lehana\n mâo du\m hdră bi mlih hdră êlan rông mnơ\ng bi djo\ guôp h^n, k`ăm dưi krơ\ng mâo nanao klei đ^ kyar kjăp: Mse\ si boh kroh, brua\ mkra mjing boh mnga pioh ]h^ kơ ala ta] êngao, mđ^ hnơ\ng jăk brua\ rông kan hdang, boh nik hdang êa tro# ms^n, lehana\n kan tra. Kơ brua\ ]h^ kan kơ ala ta] êngao. Mi tu\ yap leh Việt Nam dưi ksiêm dlăng kjăp kơ hnơ\ng doh kan tra, po\k leh klei ]ang hmăng pro\ng ]ia\ng kơ phung duh mkra lo\ dơ\ng mđ^ brua\ ]h^ mnia ho\ng ala ]ar Mi.

Hdră ala ]ar k`ăm mko\ mkra kr^ng [uôn sang mrâo, mjing leh [o# mta mrâo, ai êwa mrâo kơ djăp alu\ wa\l. Truh kơ ara\ anei, kluôm ala mâo leh 4.806 boh sa\ djăp ênoh ]ua\n kr^ng [uôn sang mrâo, kah knar hlăm kluôm ala mâo 15, 66 ênoh ]ua\n sa\, amâo lo\ mâo ôh sa\ kgu\ 5 ênoh ]ua\n, bi leh mta k`ăm 10 thu\n (2010 – 2020) êlâo kơ 1 thu\n mkrah. }ia\ng mđ^ h^n klei tu\ dưn kơ djăp mta boh mnga brua\ lo\ hma, brua\ mtru\t mđ^, mko\ mjing klei ngă brua\ kjăp mơ\ng phu\n hlo\ng kơ êdu\k truh kơ brua\ mkra mjing lehana\n ]h^  mnia mâo mđing leh kjăp. Mse\ si brua\ bi mguôp ho\ng mnuih [uôn sang ti du\m kr^ng pla mjing, pioh ru\ mdơ\ng sang mkra mjing leh yăn hrui êmiêt pro\ng ti Lăn Dap Kngư. Nguyễn Quốc Toản, Khua anôk brua\ mkra mjing, lehana\n mđ^ kyar anôk mnia mblei boh mnga brua\ lo\ hma la]:

“Klei ru\ mdơ\ng sang mkra mjing boh mnga ti alu\ wa\l Lăn Dap Kngư đru mguôp leh klei yuôm bhăn. Drei bi mko\ mjing klei bi mguôp, kyuadah ênha\ đang boh kroh drei jing pro\ng. Brua\ ru\ mdơ\ng du\m boh sang mkra mjing hlăm alu\ wa\l phu\n anôk pla mjing mâo klei yuôm bhăn snăk. Lăn Dap Kngư lu pla ana boh kroh, mâo ]ê` hrue\, boh [ơr, boh sầu riêng snăn kno\ng ho\ng brua\ bi ru\ mdơ\ng sang mkra mjing kơh srăng dưi mghaih msir klei dleh dlan kơ brua\ ]h^ boh mnga mgi dih”.

Bi ho\ng brua\ pla mdiê, hlăm thu\n 2019, Phu\n brua\ lo\ hma g^t gai leh djăp alu\ wa\l bi mlih mnơ\ng pla ti du\m kdrăn lo\ amâo mâo djăp êa mlih pla mnơ\ng mkăn. Brua\ pla mdiê Việt Nam lo\ dơ\ng mâo klei đ^ kyar jăk kơ boh mnga lehana\n hnơ\ng jăk mdiê braih Mđ^ leh klei tu\ dưn “ana\n knăl arua\t braih Việt Nam”, [rư\ [rư\ mđ^ k’hưm klei mnia mblei ho\ng ala ta] êngao mse\ si: Braih doh Quảng Trị; Braih ST25 mâo ma\ klei pah mni “braih jăk h^n dlông ro\ng lăn”… Trần Xuân Định, k’ia\ng khua brua\ pla mjing, mơ\ng phu\n brua\ lo\ hma êlâo dih, jing mnuih lu thu\n leh sia\ suôr ho\ng brua\ mjeh mjiêng mnơ\ng pla mjing brei thâo:

“Anei jing boh tu\ dưn pro\ng ho\ng brua\ ksiêm duah kơ mjeh mjiêng, lehana\n lo\ dơ\ng bi kjăk brua\ mjeh mjiêng Việt Nam”.

Kha\dah tuôm ho\ng lu klei dleh dlan, [ia\dah hlăm thu\n 2019, brua\ ]h^ mnia mnơ\ng mơ\ng dliê kyâo ăt mâo klei đ^ kyar pral, ho\ng ênoh mâo ba w^t êbeh 11 êklai dolar. Lu mta mnơ\ng lo\ dơ\ng po\k mlar dưi ba ]h^ truh kơ du\m ala ]ar mâo klei bhiăn kjăp, dưi mjing klei đ^ kyar kjăp. Boh nik, Klei kuôl ka\ brua\ hluê nga klei bhia\n kia\ kriê dliê, mnia mblei mnơ\ng dliê Việt Nam – EU lehana\n klei myun pro\ng kơ du\m mnơ\ng ho\ng kyâo Việt Nam mâo ]h^ kơ EU lehana\n du\m ala ]ar mkăn. K’ia\ng khua phu\n brua\ lo\ hma Hà Công Tuấn brei thâo:

“Klei kuôl ka\ anei jing sa klei yuôm bha\n pro\ng êdi, bi êdah kơ drei ba yua djăp hdră ho\ng klei kjăp, bi sa hnơ\ng djo\ ho\ng klei bhiăn quốc tế kơ klei mni amblei kyâo dliê, rơ\ng thâo kla\ phu\n agha djo\ klei bhiăn k`ăm pioh kơ brua\ mđ^ kyar kjăp. Mơ\ng ana\n mjing anôk kla\ mnga] h^n kơ puhng duh mkra ma\ brua\ mnia mblei kyâo mtâo”.

Dưi la] snei, hlăm thu\n 2019 brua\ lo\ hma lo\ mâo klei đ^ kyar, mta k`ăm mko\ w^t brua\ knua\ đue\ nao kơ klei kjăp, md^ ênoh tu\ dưn boh mnga brua\ opô ngă ]h^ kơ ala ta] êngao hlăk djo\ klei bhiăn. {ia\dah, jih jang klei lông dlăng ana\n hlăk dôk ti ana\p bo\ ho\ng klei ktro\ hlăm du\m thu\n kơ ana\p./.

H'Mrư Ayun mblang