VOV4.Êđê - Virut nga\ bi dliu hla tro\ng msăm dôk đ^ lar pral ti ]ar Lâm Đồng, am âo djo\ kno\ng ba klei lui] liê hla\m brua\ duh mkra ti kr^ng thơ\ng ba pla tro\ng drun ti kdriêk Đơn Dương đui] ôh, [ia\dah dôk đ^ lar pral, ba lu klei lui] liê kơ djam mtam lehana\n mnga ti [uôn pro\ng Đà Lạt.

9 mlan ako\ thu\n 2018, kdriêk Đơn Dương – kr^ng pla tro\ng msăm lu h^n mơ\ng ]ar Lâm Đồng pla mjing hlăm brô 1 êbâo 200 ha tro\ng msăm, sơnăn mâo giăm mkrah wah ênhă pla mâo kman [ơ\ng ngă bi kd^t dliu krô, hlăm ana\n mâo giăm 20% ênhă lui] liê ti mang. Kr^ng tu\ lu klei lui] liê kjham h^n jing du\m să Lạc Xuân, Lạc Lâm, Ka Đô leh ana\n Próh. Hluê si aduôn Lộc Nguyệt Liên ti alu\ Lạc Xuân 2, să Lạc Xuân, kdriêk Đơn Dương, kman ngă lui] liê pro\ng kơ mnuih [uôn sang ngă lo\ hma, lu đang tro\ng msăm mrâo pla 3 mlan bu] hwiê he\ jih đang. Knua\ druh mtru\t mjhar mnuih [uôn sang ngă lo\ hma nao mtô mblang kơ mnuih [uôn sang hluê ngă du\m hdră răng mgang, [ia\dah kăn mâo boh tu\ dưn lei: “Ara\ anei kâo bu] hwiê jih, amâo mâo bu] `u srăng tưp lar, bi bu] hwiê gơ\ dul [ia\ tưp lar. Amâo mâo ya mta êa drao dưi mkhư\ ôh. Mâo đang war mnơ\ng ngă mơ\ng sui leh ăt ka dưi msir mghaih mơh, sơnăn si pô thâo msir mghaih. Anôk bruă mtru\t mjhar mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma tio\ nao phung knua druh, ăt mâo klei ktrâo la], [ia\dah mnuih [uôn sang hluê ngă ăt kăn mâo boh tu\ dưn lei”.

Amâo djo\ kno\ng ho\ng tro\ng msăm ti Đơn Dương đui] ôh, kman [ơ\ng ngă bi kd^t dliu krô mơ\ng tro\ng msăm lo\ bluh mâo leh ana\n [ơ\ng bi rai kjham hlăm djam leh ana\n mnga ti [uôn pro\ng Đà Lạt. Hluê si Nguyễn Hữu Tâm, ti phường 7, [uôn pro\ng Đà Lạt brei thâo; khă gơ\ `u mâo klei thâo hlăm bruă pla mnga cúc hlăm sang ală k^ng mâo du\m thu\n ho\ng anei, [ia\dah đang mnga go\ êsei `u kăn mâo hrui mă lei. Ana mnga hlăk đ^ jing jăk, tu\ dah mâo lu gru bi kdrueh ju\, êdei kơnăn ana mnga dliu k`^ leh ana\n djiê yơh. Mâo wưng, ana mnga bi k[u\t mnga, [ia\dah kuăt kuê he\, amâo ]uh blang ôh.

Hluê si Nguyễn Hữu Tâm, Anôk bruă Pla mjing leh ana\n Răng mgang mnơ\ng pla mjing ]ar Lâm Đồng mâo mẫu ]ia\ng ksiêm dlăng, êdei kơnăn bi mklă jing kman [ơ\ng ngă dliu krô tro\ng msăm pô ngă. Khă gơ\ go\ êsei ba yua lu hdră răng mgang mnơ\ng pla mjing hluê si klei ktrâo la], [ia\dah mnơ\ng ngă ăt kăn hro\ tru\n lei: “S^t `u ju\ ana leh ana\n k`^ hla, phung mkăp djuê mjeh ăt ba hưn mthâo lu mta êa drao, ba krih [ia\dah kăn mâo boh tu\ dưn lei. Ktang krih sơnăn [uh ana mnga amâo dưi kdơ\ng, tơdah dưi kdơ\ng mơ\ng 5- 7 hruê sơnăn đ^ nao hlăm hla ăt djiê mơh. S^t mâo mnơ\ng anei ngă `u srăng tưp lar yơh”.

Amâo djo\ kno\ng bluh đ^ hlăm du\m đang mnga cúc, mnơ\ng ngă kbiă mơ\ng kman lo\ bluh đ^ leh ana\n bi rai kjham hlăm djam mtam, boh nik gơ\ ho\ng sa lat djăp mta. Hluê si Nguyễn Thị Hằng ti alu\ Đất Mới, phường 7, [uôn pro\ng Đà Lạt, kman anei khăng [ơ\ng bi rai pral êdi, đang sa lat mơ\ng go\ êsei ênhă pro\ng 2 êbâo m2 mrâo ]h^, phung ghan mnia ka hmao hrui bu], sơnăn dliu djiê truh 2/3, leh ana\n ka [uh bi êdah mjưh mdei ôh. Yan sa lat anei, go\ êsei aduôn Nguyễn Thị Hằng lui] liê ti mang: “Pla 35 êbâo phu\n, [ia\dah djiê truh 2/3. Go\ êsei ăt ]h^ mâo 20 êklăk prăk, [ia\dah ara\ anei di`u lo\ akâo mă w^t prăk ana\n”.

Hluê si knơ\ng bruă lo\ hma ]ar Lâm Đồng, mta kman anei ara\ anei ka mâo ôh êa drao bi mdjiê, sơnăn bruă răng mgang tuôm ho\ng lu klei dleh dlan. }ia\ng mhro\ tui] hnơ\ng klei lui] liê, kbiă mơ\ng kman [ơ\ng ngă dliu krô tro\ng msăm, êngao kơ klei ba yua du\m hdră, mnuih [uôn sang ngă lo\ hma bi hluê ngă du\m asa\p mta mtăn mơ\ng du\m knơ\ng bruă djo\ tuôm./.

K`a\m đru kơ [^ng nga\ lo\ hma lo\ mâo du\m klei thâo sa\ng ]ia\ng gang mkhư\ mta mnơ\ng nga\ anei, kdrê] anei mâo leh klei bi blu\ hra\m ho\ng Đào Ngọc Toàn, K’ia\ng khua Knơ\ng brua\ pla mjing lehana\n ra\ng mgang mnơ\ng pla mjing ]ar Lâm Đồng, ktrâo ata\t hlăm klei bi blu\ hrăm anei:

-Akâo kơ ih mblang brei, si klei amâo mâo jăk êngao kơ ana tro\ng msăm mâo virus ngă bi kd^t dliu ana lo\ dơ\ng bluh đ^ wa\t hlăm djam mtam lehana\n mnga?

Đào Ngọc Toàn: klei anei ]ia\ng mblang virus bi kd^t ngă dliu tro\ng msăm lo\ ba klei jhat truh wa\t kơ mnơ\ng pla mkăn mse\ si mnga cúc, djam salat, mnga yang hruê ti Đà Lạt, Anôk brua\ pla mjing lehana\n răng mgang mnơ\ng pla mjing ]ar Lâm Đồng ma\ lehana\n mơ^t leh kơ du\m dhar brua\ djo\ tuôm mka\ dlăng, leh kơ ana\n ngă klei mjua\t bi hriăm kơ mnuih pla mjing, mơ\ng ana\n ênha\ mnơ\ng ngă hro\ mơh.

Mse\ si, mơ\ng mlan 3 kơ anei, mâo wưng adiê mđia\ hlơr, lehana\n pla mjing hlăm sang ala\ k^ng hlơr snăn lo\ mâo wa\t u\ đ^ lê] mơh, ba hriê lu mta virus kơ mnga, kơ djam. Boh nik mnga cúc ênha\ mâo klei mnơ\ng ngă truh 120ha, bi djam salat êbeh 20ha.

-Snăn si jing klei dleh dlan kơ brua\ răng mgang, lehana\n si mnuih pla mjing srăng ngă ho\ng hdră ba yua djăp hdră kơ klei dlăng kriê wiê ênăk?

Đào Ngọc Toàn: Klei dleh dlan hlăm brua\ răng mgang jing ara\ anei du\m hdră ka mâo ôh hdră ba yua hdră krih êa drao, kno\ng ba yua hdră gang mkhư\ mơ\ng pô ba klei mnơ\ng ngă, mse\ si pô ba klei mnơ\ng ngă bi kd^t dliu ana tro\ng msăm jing mơ\ng ktuôp uê pô ba kman, lehana\n mtưp truh kơ mnơ\ng pla mkăn, snăn drei bi răng mgang mơ\ng pô ba klei mnơ\ng ngă ana\n. Pla mjing hlăm sang ala\ k^ng snăn mâo hdră răng mgang kjăp h^n. Tal dua, hdră kia\ kriê mjeh, ara\ anei hlăm mjeh mnga cúc mâo lu anôk pla mjing hluê ho\ng hdră mdjuê mô ho\ng hdră mrâo mrang. Snăn truh kơ pla mjing wưng đ^ pro\ng dưi thâo răng kriê kơ klei virus gam. Ara\ anei mnuih pla mjing ti Đà Lạt pla mjing hlăm sang ala\ k^ng, [ia\dah kla\ s^t ăt ka dưi gang jih mơh mnơ\ng dưi mu\t hlăm sang ala\ k^ng, mse\ si hlăm êlan mu\t kbia\, amâodah mu\ng gang amâo mâo kr^p ktuôp uê mu\t dưi mơh, hlăm ana\n jing anôk h’uh snăn jing guôp snăk ho\ng ktuôp uê lê]. Hdơr jing klei kia\ kriê mu\t kbia\ mơ\ng sang ala\ k^ng ka kjăp ôh jing êlan kơ mnơ\ng mu\t hlăm sang ala\ k^ng.

}ia\ng kia\ kriê kjăp brua\ bi mdjuê, snăn bi mâo mjeh jăk, hdră bi mdjuê ho\ng klei djo\, ba yua hdră mrâo mrang, lehana\n mâo hdră gang mkhư\ klei mnơ\ng ngă [ia\ êdi mu\ng gang mơ\ng 40m truh 50m snăn kơh dưi dang ktuôp uê. Êjai hla\m klei ngă brua\ bi mdoh anôk pla mjing ]ia\ng dưi mâo mjeh jăk, mơ\ng ana\n pioh mkăp kơ anôk pla mjing dưi hơ^t amâo mâo virus gam. Tal dua, êjai dlăng kriê wiê ênăk hla\m đang, ksiêm bi nik si ngă mjeh ana\n jing jăk leh he\, doh virus leh he\. Êjai ana\n, gang mkhư\ bi kjăp amâo mâo brei ktuôp uê lo\ mu\t ôh.

Ara\ anei ]ia\ng dưi gang mkhư\ ktuôp uê ho\ng hdră ba yua mu\ng păng mâo pơ\k mơ\ng 40m – 50m gang jih ktuôp mơ\ng êngao amâo mâo dưi mu\t ôh, lehana\n ngă mnê] [ê] ma\ jih ktuôp. Mb^t ana\n, yua êa drao krih djo\ ho\ng klei mta\ mtăn mơ\ng anôk brua\ răng mgang mnơ\ng pla mjing. Ara\ anei mâo du\m mta êa drao dưi gang mkhư\ virus, mse\ si Nigamixin dưi krih pioh gang mkhư\ virus ngă bi kd^t dliu tro\ng msăm.

-Êngao kơ du\m hdră yua kluôm hla\m klei dlăng kriê, mse\ si mrâo la] leh, snăn ya mta klei mnuih pla mjing lo\ năng mđing ]ia\ng kơ brua\ răng mgang mâo klei tu\ dưn h^n?

Đào Ngọc Toàn: Êngao kơ hdră dlăng kriê wiê ênăk mse\ si mrâo yăl dliê leh, ara\ anei ho\ng du\m mta mjeh mnơ\ng pla mâo mnơ\ng ngă lu, kma virus wa\t hlăm lăn leh, mse\ ho\ng kdrăn pla djam salat caron, mnga cúc đại đoá, snăn drei mdei pla du\mmta mjeh ana\n êjai.

Hlăm brua\ pla mjing drei mđing jing anôk virus gam, mâo mse\ si hlăm mnga cúc, hlăm ana tro\ng msăm, hlăm ana ê], djam salat, wa\t hlăm ana actiso… mnơ\ng kơ virus gam jing lu mta, snăn brei thâo răng kriê bi kjăp bi mdoh war pla mjing, amâo lo\ mâo anôk mơ\ng virus gam ôh hălm war amâodah bi mlih nanao mnơ\ng pla mjing, jing ho\ng du\m mta ana mnơ\ng pla ktuôp uê amâo mâo gam ôh. Tal 3, jing gang mkhư\ ktuôp, lehana\n hla\m êjai wưng dlăng kriê brua\ knua\, pla ho\ng djuê mjeh cấy mô. Snăn kơh dưi gang mkhư\ jih virus ngă kơ mnơ\ng pla.