VOV4.Êđê - Wưng anei, ti lu đang kphê mâo eh kan [ơ\ng agha. }ia\ng răng mgang eh kan anei, lu mnuih [uôn sang blei êa drao hoá học, êa drao krih kơ mnơ\ng pla mjing ]ia\ng krih kơ đang war pô. Anei jing hdră msir mghaih mơ\ng đưm đru mnuih [uôn sang mdjiê eh kan, [ia\dah boh tu\ dưn ka đ^ ôh, kyua hoá chất ngă hma^ djo\ kơ hnơ\ng jăk mnơ\ng pla mjing. 2 thu\n ho\ng anei, mơ\ng boh tu\ dưn ksiêm dlăng mơ\ng hdră bruă “ ruah mă du\m mta m’mao, kí sinh, mnơ\ng hd^p đơđiêt hlăm lăn, dưi bi mdjiê eh kan [ơ\ng agha kphê” mơ\ng Anôk bruă ksiêm hria\m kơ hdră mnê] ngă bruă mrâo mrang hlăm bruă lo\ hma, dliê kyâo Tây Nguyên mkra mjing mâo 2 mta chế phẩm sinh học răng mgang eh kan [ơ\ng agha kphê ana\n jing Wasi F1 leh ana\n Wasi F2, đru mnuih [uôn sang bi mdjiê eh kan mâo boh tu\ dưn, amâo guôn hoá chất ôh.

Ti gu\ êyui ana boh sầu riêng, ana boh [ơr, war kphê êbeh 1ha mơ\ng go\ sang aduôn Võ Thị Cẩm, ti thôn Phú Phong, sa\ Êa Drơ\ng, kdriêk }ư\ Mgar, ]ar Daklak đ^ jing mtah mda. {ia\dah giăm sa mlan ho\ng anei, mâo eh kan ju\ kpal t^t ngă luh adiê boh sa wa. Aduôn Cẩm brei thâo, kha\dah blei êa drao nao krih leh, [ia\dah eh kan amâo mâo jih ôh. Go\ sang dôk hlăm klei ru\ng răng, srăng ngă kơ boh mnga kphê hro\, lehana\n klei krih êa drao lu srăng hmăi amâo mâo jăk kơ mnơ\ng pla:“ Mrâo anei eh kan, nao blei leh êa drao krih [ia\dah amâo mâo djiê jih ôh, kno\ng hlăm brô 70%. Eh kan ju\ đ^ lê] lu, tơdah pral thâo [uh, krih êa drao mtam, ăt lu] liê hlăm brô 20%. Eh kan ju\ anei ngă hmăi amâo mâo jăk truh 50% tơdah amâo mâo pral thâo [uh”.

Mb^t ho\ng war kphê mâo lu eh kan, [ia\dah Trần Hữu Toàn, ti sa\ Êa Tiêu, kdriêk }ư\ Kui`, ]ar Daklak ruah hdră mdjiê eh kan ho\ng sinh học. Mâo klei ktrâo ata\t mơ\ng knua\ druh brua\ kreh knhâo brua\ lo\ hma dliê kyâo lăn Dap Kngư, `u ba yua 2 chế phẩm sinh học mkhư\ eh kan jing Wasi F1, lehana\n Wasi F2. Anei jing mta mnơ\ng mâo ksiêm duah “Djiêl ma\ mơ\ng du\m mta mmao, mnơ\ng hd^p hlăm lăn, mâo ai dưi kdơ\ng ho\ng eh kan ngă kơ agha kphê” mơ\ng anôk brua\ ksiêm duah klei kreh knhâo brua\ lo\ hma dliê kyâo Lăn Dap Kngư. Trần Hữu Tòan brei thâo, êa drao mkhư\ gang eh kan, lehana\n hdră ba yua êđăp ênang, kno\ng pruê hlăm phu\n đu] amâo mâo krih mse\ si êlâo ôh:“ Eh kan hlăm war mâo lu snăk hlăm ana lehana\n hlăm phu\n. Mơ\ng leh anôk brua\ ksiêm duah ngă klei bi hmô mkhư\ mdjiê eh kan, snăn amâo lo\ mâo ôh. Ara\ anei adôk mơh eh kan, [ia\dah amâo mâo lu ôh”.

Tui si Phạm Ngọc Hải, knua\ druh ktrâo brua\ mơ\ng knơ\ng brua\ kphê Việt Thắng, ]ar Daklak, hrô kơ êa drao hoá học pioh mkhư\ eh kan snăn ho\ng êa drao sinh học mâo Wasi F1, lehana\n Wasi F2, diih dưi pioh yua jing jăk h^n, mâo klei tu\ h^n hlăm brua\ dlăng kriê wiê ênăk kphê. Hdră anei mâo ngă leh, lehana\n [uh leh hlăm đa đa kr^ng pla kphê phu\n hlăm ]ar, hlăm ana\n mâo knơ\ng brua\ kphê Việt Thắng ăt mâo leh klei tu\ dưn jăk. Phạm Ngọc Hải, brei thâo:“ Eh kan mâo hlăm ana kphê jing ênưih thâo [uh, lehana\n mâo lu mta êa drao, hoá học, sinh học, [ia\dah hlăm gu\ phu\n kphê, jing dleh thâo [uh. Boh nik phung knua\ druh truăn kơ brua\ kphê nao ]ua\ war kphê tăp năng kăn yo\ng thâo kral rei. Hmei mguôp ho\ng knơ\ng brua\ kreh knhâo brua\ pla mjing lo\ hma dliê kyâo Lăn Dap Kngư thâo [uh lehana\n mghaih msir mkhư\ eh kan bi rai phu\n kphê jing jăk êdi. }ang hmăng hlăm wưng kơ ana\p lo\ dơ\ng bi lar pro\ng h^n, lehana\n pral ba yua chế phẩm anei hla\m brua\ pla mjing”.

Ba yua hdra\ msir sinh học bi mhrô kơ hdra\ ba yua êa drao hoá học pioh mgang mdjiê klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\ kơ mnơ\ng pla mjing hla\k jing hdra\ êlan nao ja\k k`a\m đru kơ mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma bi mđ^ hnơ\ng tu\ ja\k, doh ê[a\t mnơ\ng mâo, mđing nao truh kơ sa hdra\ nga\ lo\ hma h’^t kja\p:

- PV: Ơ thạc sĩ, boh tu\ dưn ksiêm dlăng hdră bruă “ Ruah mă, ba yua du\m mta m’mao, kí sinh, mnơ\ng hd^p đơđiêt hlăm lăn dưi răng mgang eh kan [ơ\ng agha kphê” si hdră brei mnuih [uôn sang ba yua hlăm bruă duh mkra?

. Đào Thị Lan Hoa: Boh tu\ dưn ksiêm dlăng hlăm adu\ brua\ lông nga\, hmei mkra mjing mâo 2 mta chế phẩm ana\n jing Wasi F1 leh ana\n Wasi F2 ]ia\ng răng mgang eh kan [ơ\ng agha kphê hlăm đang kphê. Boh tu\ dưn brei [uh, klei tu\ mơ\ng chế phẩm anei hluê ngă ti du\m đang kphê mơ\ng }ư\ Kui` mâo boh tu\ dưn êbeh 80% kơ klei tu\ răng mgang. Bi ho\ng mnuih [uôn sang ngă lo\ hma, hmei [uh sơnei; bruă ba yua chế phẩm anei êlưih, găl. Tơdah ba yua djo\ hdră ktrâo la] mơ\ng hmei, tơdah ksiêm dlăng mâo eh kan, drei kuai hlăm phu\n, kuai hlăm agha kphê êlam hlăm brô 30 cm, êdei kơnăn pruê chế phẩm ti dlông ana\n leh ana\n krih êa leh ana\n lo\ dơr lăn, boh tu\ dưn bruă răng mgang srăng đ^ h^n…”

- PV: Eh kan jing mta mnơ\ng bi rai dleh dưi răng mgang, bruă ba yua chế phẩm sinh học djuê anăn mkă ho\ng du\m hdră răng mgang hđăp, snăn `u mâo ya klei tu\, ơ thạc sĩ?

- Đào Thị Lan Hoa: Hlăm wưng êgao, hmei ăt ksiêm dlăng hlăm du\m mta ana pla mkăn, ho\ng kphê ăt mâo klei tu\ jing ho\ng eh kan [ơ\ng boh. Bi ho\ng eh kan [ơ\ng agha, brei [uh boh tu\ dưn mơ\ng bruă ba yua chế phẩm m’mao kí sinh mnơ\ng hd^p đơđiêt, răng mgang eh kan [ơ\ng agha mkă ho\ng du\m hdră răng mgang mkăn ana\n jing, êđăp ênang h^n ho\ng wa\l duh mkra leh ana\n wa\l hd^p mda riêng gah, [ia\ hma^ djo\ kơ mnơ\ng hd^p đơđiêt mâo klei tu\ dưn hlăm lo\ hma. Ho\ng du\m hdră mđ^ kyar bruă pla mjing doh hlăm hruê mlan kơ ana\p, sơnăn bruă ba yua chế phẩm sinh học srăng mâo lu mnuih hro\ng ruah…

- PV:  Sna\n [ia\dah ơ thạc sĩ, kơ klei “ ]ia\ng bi mdjiê pral klei mnơ\ng ngă” ho\ng  chế phẩm sinh học thâo `u mse\ ho\ng du\m mta êa drao hoá học mơh he\?

. Đào Thị Lan Hoa: Hlăm wưng lông hluê ngă hlăm đang kphê răng mgang eh kan [ơ\ng agha kphê [uh klei tu\ dưn mơ\ng chế phẩm êmưt h^n mkă ho\ng êa drao hoá học, [ia\dah kơ hruê mlan eh kan lo\ dơ\ng mâo ]ia\ng bi knar. Hmei [uh kno\ng krih 1, 2 blư\, boh tu\ dưn bi knar leh. Kyua ana\n, tơdah ba yua chế phẩm `u mâo thiăm boh tu\ dưn ana\n jing amâo mâo klei bi kdơ\ng ho\ng êa drao mnơ\ng hd^p đơđiêt la] mb^t…. Tơdah ba yua chế phẩm hruê mlan tal êlâo êmưt h^n, [ia\dah wưng sui đ^ h^n hnơ\ng jăk hlăm lăn tơdah mâo klei găl jăk kơ hnơ\ng h’ăp, hnơ\ng PH, sơnăn `u srăng ngă kơ eh kan amâo lo\ w^t mâo ôh, klei ana\n bi êdah mta jăk mơ\ng chế phẩm sinh học… 

- PV: Êngao kơ bruă ba yua chế phẩm, hlăm bruă duh mkra, ya mta klei mnuih [uôn sang drei c\ia\ng bi mđing pioh mđ^ lar du\m mta mmao ăt mse\ mơh mnơ\ng hd^p đơđiêt bi kdơ\ng c\ia\ng dưi mgang mkhư\ eh kan ơ thạc sĩ?

. Đào Thị Lan Hoa: Mnuih [uôn sang bi mđing, bi mjing klei găl hlăm đang kphê ]ia\ng m’mao kí sinh đ^ lar. Klă s^t, hmei mtă mtăn tơdah ba yua chế phẩm hlăm lăn djăp hnơ\ng h’ăp, hlăm đang war mjing klei mnga] ta], mguôp mguôp ho\ng du\m ana bi êyui, mjing klei găl kơ m’mao đ^ lar, boh nik gơ\ kơ lăn, tơdah mâo đang war mâo hbâo bru\ djăp hnơ\ng ]ua\n ]ia\ng mđ^ ênoh m’mao anei mâo hlăm lăn…

- PV: sna\n he\, mni la] jăk kơ thạc sĩ lu!

                                  H’Nga – Y Khem pô ]ih hlo\ng ra\k.